0 ابن هیثم، کمال‌الدین فارسی و مسألۀ حرکت موجی نور Ibn al-Haytham, Kamāl al-Dīn al-Fārsī and Wave Motion of Light https://jihs.ut.ac.ir/article_57486.html 0 ابن هیثم در کتاب المناظر ضمن بیان علت بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی، این نکته را ذکر می‌کند که دفع یا رانده شدن نور از سطوح تنها به دلیل صیقلی بودن آنهاست و ربطی به سختی اجسام ندارد، به این دلیل که بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی نرم از قبیل آب نیز امکان پذیر است. کمال‌الدین فارسی در تنقیح المناظر ایرادی بر این نظر دارد و توجیه ابن هیثم از بازتاب و شکست هم‌زمان نور از سطح اجسام صیقلی نرم را نادرست دانسته و یا به عبارت دیگر توجیه او در بازتاب از سطوح صیقلی سخت را قابل اطلاق بر بازتاب از سطوح صیقلی نرم نمی‌داند. در واقع او در دیدگاهی کلی‌تر تشبیه حرکت نور به حرکت اجسام را اشتباه می‌داند و معتقد است حرکت نور مانند حرکت صوت است. مشابه چنین برخورد نظری، در قرون شانزده و هفده میلادی، در اروپا بین طرفداران نظریۀ ذره‌ای و موجی نور وجود داشته است. این نوشتار سعی دارد که این چالش نظری را بررسی کند. 1 Apart expressing the cause of the reflection of light from the surface of polished objects, Ibn al-Haytham in his al-Manāẓir claims that the acceptance or rejection of light by these objects is only due to their polished surfaces and have nothing to do with their solidity, because the reflection of light from the surface of soft polished objects such as water is also possible. Kamāl al-Dīn al-Fārsī in the Tanqīḥ al-Manāzir criticizes this theory. He denies Ibn al-Haytham’s idea about simultaneous reflection and refraction from soft polished objects. In other words Fārsī thinks that Ibn al-Haytham’s explanation for reflection from solid surfaces cannot be used in the case of soft surfaces. He also believes that the propagation of light is similar to the propagation of sound and not to the motion of material objects. In 16th and 17th centuries Europe there is a similar discussion between those who believes in the particle theory and those who believing in the wave theory. This article proposes to study this challenge. 159 190 سهیلا پازری Soheyla Pazari دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران s_pazari@yahoo.com ابن هیثم بازتاب حرکت اجسام حرکت اصوات شکست نور کمال‌الدین فارسی نور ابن هیثم. (1983م). کتاب المناظر، المقالات 1-2-3. حققها و راجعها علی الترجمة اللاتینیة عبدالحمید صبره، کویت: المجلس الوطنی للثقافة والفنون والآداب.##ــــــــــــ. (2002م). کتاب المناظر، المقالتان الرابعة و الخامسة، حققهما وقدم لهما عبدالحمید صبره، کویت: المجلس الوطنی للثقاﻓﺔ والفنون واﻵداب.##ــــــــــــ. (1307ق). رسالة الضوء. حیدرآباد دکن: دائرةالمعارف العثمانیة.##ابن سینا. (1348ش). روانشناسی شفا. ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: چاپخانۀ بانک بازرگانی.##ــــــــــــ. (1384ش). قراضۀ طبیعیات. با مقدمه و حواشی و تصحیح غلامحسین صدیقی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##ــــــــــــ. (1383ش). طبیعیات دانشنامه علایی. با مقدمه و حواشی و تصحیح سید محمد مشکوﺓ، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##افلاطون. (1380ش). تیمائوس. ترجمۀ محمد حسن لطفی، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.##ارسطو. (1366ش). در بارۀ نفس. ترجمه و تحشیۀ علیمراد داودی، تهران: حکمت.##رحیمی، غلامحسین. (بهار و تابستان 1391ش).، پدیدۀ انتشار صوت در قراضۀ طبیعیات، فصلنامۀ علمی-پژوهشی حکمت سینوی شمارۀ 47.##فارابی، ابونصر محمد بن محمد. (1375ش). موسیقی کبیر. ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##کمال‌الدین فارسی. (1348ق). تنقیح المناظر لذوی الأبصار و البصائر. حیدر آباد دکن: دائرةالمعارف العثمانیة##مصطفوی، جلال. (1336ش). اطلاعات خواجه نصیرالدین طوسی در مبحث نور. یادنامۀ خواجه نصیرالدین طوسی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##معصومی همدانی، حسین. (1391ش). «حرکت». دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج20، تهران.##نظیف، مصطفی. (دیسمبر 1985م). کمال‌الدین الفارسی و بعض بحوثه فی علم الضوء. رسالة العلم، (4)25.##ــــــــــــ. (سبتمبر 1953م). مصطلحات علم الطبیعة. رسالة العلم، (3)20.##وستنفال، ریچارد. (1387ش). تاریخ پیدایش علم جدید. ترجمۀ عبدالحسین آذرنگ و رضا رضایی، تهران: نشر نی.##Lindberg, D. (1983). The Cause of Refraction in Medieval Optics. Studies in the History of Medieval Optics, reprinted by Variorum, London.##Heeffer, A. Descartes’ Theory of Explanation in Natural Philosophy. The Case of Refraction:http://www.docstoc.com.##

0 جایگاه ساز عود و انواع مختلف آن در تاریخ موسیقی ایرانِ پس از اسلام The Place of Oud and its Various Types in the Islamic Eras of Persian Music History https://jihs.ut.ac.ir/article_57487.html 0 یکی از مباحث تاریخ موسیقی ایران در دورۀ اسلامی، جایگاه و اهمیت ساز عود است. این ساز با عنوان «بربت» در دورۀ ساسانی شکوفا شد و پس از اسلام با عنوان «عود» در سرزمین‌های مختلف اسلامی اشاعه یافت و در موسیقی ایران نیز تا اواخر عصر صفوی دارای اعتبار بود. موسیقی‌دانان قدیم ایران، از نخستین متون موسیقی پس از اسلام در قرون سوم و چهارم هجری تا رسالات موسیقی دورۀ صفوی در قرن یازدهم هجری، به برتری ساز عود نسبت به سازهای دیگر اذعان داشته‌اند. در مقالۀ حاضر قصد داریم به مطالعۀ ویژگی‌های ساختمان عود و انواع آن بپردازیم. با استناد به رسالات موسیقی قدیم، عود در اندازه‌های مختلف و حداقل در دو اندازۀ کاسه‌بزرگ و کاسه‌کوچک ساخته می‌شد و انواع مختلف عود گاهی با اسامی دیگر نیز نامیده می‌شدند. اختلاف در تعداد زه‌های ساز از دیگر وجوه تمایز انواع عود در رسالات موسیقی قدیم است. 1 One of the chapters in the history of Iranian music is the place and significance of the musical instrument called Oud. This instrument, initially named “Barbat”, emerged during the Sassanid dynasty. Generally known under the name “Oud” in Islamic era, it became grepopular in Islamic countries. In Iran, this instrument enjoyed great importance until the fall of the Safavid dynasty. From the early treatises on music, dating back to the third or fourth century A.H. to the documents belonging to the Safavid era, Oud was considered the most preponderant instrument in comparison with other instruments. In this paper, we propsose to study the structural features and different types of this instrument. According to the old literature on music, Oud has had various sizes and different types of Oud used to be called by different names. Difference in the number of strings has been another distinctive feature of various types of Oud mentioned in the old literature. 191 206 نرگس ذاکر جعفری Narges Zaker Jafari استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه گیلان، رشت ایران nargeszakeri@yahoo.com تاریخ موسیقی در ایران رسالات موسیقی قدیم ایران عود ابن سینا. (1371ش). موسیقی دانشنامۀ علایی. سه رساله در موسیقی. به اهتمام تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##اخوان الصفا. (1371ش). موسیقی رسائل اخوان الصفا. سه رساله در موسیقی. به اهتمام تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##آریان، م .ح. (1371ش). بربط-عود. کتاب ماهور: مجموعه مقالات موسیقی. ص50-56.##امیرخان کوکبی. رساله و تصانیف. نسخۀ خطی شمارۀ 2211 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##اوبهی، نظام‌الدین علیشاه. مقدمة ‌الاصول. نسخۀ خطی شمارۀ F1079 کتابخانۀ دانشگاه استانبول.##خوارزمی، محمد بن محمد. (1347ش). مفاتیح العلوم. ترجمۀ حسین خدیو جم، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.##درویش حریری بن محمد. ترجمۀ أدوار نظام‌الدین قره‌شهری. نسخۀ خطی شمارۀ 1424کتابخانۀ ملی پاریس.##درویش علی چنگی الخاقانی. تحفة ‌السرور. نسخۀ خطی شمارۀ RF-Span D 403 کتابخانۀ آکادمی علوم روسیه.##رازی، امین احمد. (1378ش). تذکرۀ هفت اقلیم. تصحیح، تعلیقات و حواشی سید محمدرضا طاهری، تهران: سرو.##صفی‌الدین ارموی. (1380ش).کتاب‌الأدوار فی‌الموسیقی. به اهتمام آریو رستمی، تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.##عبدالعزیز مراغی. نقاوة ‌الأدوار. نسخۀ خطی شمارۀ 278 A.3462 کتابخانۀ طوپقاپوسرای.##عبدالقادر مراغی. (1344ش). مقاصد الألحان. به اهتمام تقی بینش، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##ــــــــــــ. (1366ش). جامع الألحان. به اهتمام تقی بینش، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##ــــــــــــ. (1370ش). شرح أدوار (با متن أدوار و زوائد الفوائد). به اهتمام تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##فارابی، ابونصر محمدبن محمد. (1375ش). الموسیقی‌الکبیر. ترجمۀ آذرتاش آذرنوش، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##قطب‌الدین شیرازی. (1324ش). درة ‌التاج لغرة الدباج. تهران: شرکت سهامی چاپ رنگین.##کاشانی، حسن. کنزالتحف. سه رساله فارسی در موسیقی. به اهتمام تقی بینش، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##محمد بن عبدالعزیز بن عبدالقادر مراغی. مقاصد الأدوار. نسخۀ خطی شمارۀ 3649 کتابخانۀ نور عثمانی.##مسعودی، علی بن حسین. (1387ش). مروج‌الذهب و معادن الجواهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.##Farmer, H. G. (1986). Studies in Oriental Music. Frankfurt: Institut fur Geschichte der Arabisch- Islamischen Wissenschaaften an der Johann Wolfgang Goethe Universität.##

0 نگاهی به محتویات و منابع و مآخذ دست‌نویس 3447 کتابخانۀ ملی تبریز A Short Review of the Contents and Sources of Manuscript No. 3447 in National Library of Tabriz https://jihs.ut.ac.ir/article_57488.html 0 دست‌نویس شمارۀ 3447 کتابخانۀ ملی تبریز، دربردارندۀ اثری فارسی در حساب، هندسه، جبر و نیز مطالبی پراکنده در هیئت و ابعاد و اجرام است که نگارش آن در 670 قمری به پایان رسیده، اما نام نویسنده و عنوان کتاب معلوم نیست. این نگارندۀ ناشناس در نگارش دو مقالۀ نخست از مقاله‌ها چهارگانۀ کتاب، از کتاب التکملة فی الحساب عبدالقاهر بغدادی(د 429ق) بهرۀ بسیار برده است و در مقالۀ سوم (هندسه) نیز توجهی خاص به کتاب المنازل السبع بوزجانی داشته است. مقالۀ چهارم اثری بسیار معمولی در جبر و مقابله است که به رغم پژوهش‌های انجام گرفته تا آن روزگار، از حل معادلات درجۀ دوم فراتر نمی‌رود. و «خاتمۀ» اثر نیز به برخی «نوادر فراخور هر مقاله» اختصاص دارد. این اثر اگرچه از لحاظ محتوا نکتۀ تازۀ چندانی ندارد، امّا از منظر تاریخ نگارش آثار علمی فارسی و با توجه به مفصل‌بودن و روزگار تألیف، اثری در خور توجه به شمار می‌آید. 1 Manuscript No. 3447 in National Library of Tabriz is a Persian treatise which covers arithmetic, geometry, algebra, hayʾa and the topic of “Masses and Distances. The redaction of the text has been finished in 670AH/1271AD but we don’t know anything about the author of the treatise. In the two first chapters of his treatise (on arithmetic) the unknown author draws upon ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī’s al-Takmila fī ʿ Ilm al-Ḥisāb and in the third chapter (on geometry) upon Abū al-Wafā Būzjānī’s al-Manāzil al-Sābʿ. The 4th chapter, which is on algebra, is an elementary work and despite the advanced works on algebra by the Muslim scholars at that time this work does not go beyond the quadratic equations. In the “Conclusion” of the treatise the author adds some probleems under the title “Rare problems pertaining to each chapter”. Althouth this work doesn’t contain anything knew in mathematics, it is important from a historical point of view, as far as it marks a step in redaction of scientific works in Persian language. 207 242 یونس کرامتی Younes Karamati استادیار، عضو هیأت علمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران ایران ykaramati@ut.ac.ir ابوالوفای بوزجانی التکملة فی الحساب جبر حساب عبدالقاهر بغدادی المنازل السبع اقلیدسی، احمد بن ابراهیم. (1973م). الفصول فی الحساب الهندی. تحقیق احمد سلیم سعیدان، عَمان.##بغدادی، عبدالقاهر. (1406ق/1985م). التکملة فی الحساب. تحقیق احمد سلیم سعیدان، کویت: منشورات معهد المخطوطات العربیة.##بوزجانی، ابوالوفا. فی ما یحتاج إلیه الکتاب... چاپ شده در سعیدان، احمد سلیم (1971م). تاریخ علم الحساب العربی. عمان.##بیرونی، ابوریحان. (1351ش). التفهیم. به تصحیح جلال‌الدین همایی، تهران: انجمن آثار ملی.##طبری، محمد بن ایوب. (1344ش). شمارنامه. با مقدمه و تعلیقات تقی بینش. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##ــــــــــــ. (1349ش). مفتاح المعاملات. تصحیح محمدامین ریاحی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##علی بن یوسف بن علی منشی. (1368ش). لب الحساب. چاپ نسخه برگردان دست‌نویس 5213 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. به کوشش جمال الدین شیرازیان. تهران.##کاشانی، غیاث‌الدین. (1397ق/1977م). مفتاح الحساب. تصحیح نادر نابلسی، دمشق: مطبعة جامعة.##کرامتی، یونس. (1383ش). بوزجانی. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ج12. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.##کوشیار گیلانی. (1366ش). اصول حساب الهند (به همراه ترجمۀ فارسی). ترجمه و پیش‌گفتار از محمد باقری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##ــــــــــــ. عیون الأصول فی الحساب (رسالۀ چهارم از جنگ شمارۀ 2092 کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران). چاپ تصویری در: قربانی، ابوالقاسم. (1350ش). ریاضی‌دانان ایرانی. تهران: مدرسۀ عالی دختران ایران.##نسوی، علی بن احمد. المقنع فی الحساب الهندی (مجموعۀ 1021 کتابخانۀ لیدن، از برگ 68پ تا برگ 79پ). چاپ تصویری در قربانی، ابوالقاسم. (1370ش). نسوی نامه. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##Folkerts, M. (1997). Die älteste lateinische Schrift über das indische Rechnen nach al-Hwārizmī (Edition, Übersetzung und Kommentar). München.##Nau, F. (1910). “La plus ancienne mention orientale des chiffres indiens.” Journal Asiatique. Dixiéme Série, Vol 16.##Rashed, R. (1978), “Extraction de la Racine nième et l’Invention des Fractions Décimales (XIe-XIIe Siècles).” Archive for the History of Exact Sciences. XVIII(3).##

0 گستره و تنوع آثار هیئت در تمدن اسلامی Diversity and Variety of Hayʾa Books in Islamic Civilization https://jihs.ut.ac.ir/article_57489.html 0 ستاره‌شناسی یونانی از طریق کتاب مجسطی بطلمیوس به زبان عربی وارد شد و توانست منشأ آثار گوناگون علمی در عالم اسلام شود. هیئت که نمایندۀ وجه کیهان‌شناسانۀ نجوم در تمدن اسلامی است، آهسته آهسته از دیگر رشته‌های نجوم مجزا شد و تبدیل به یک رشتۀ خاص و مستقل از دانش نجوم گردید. در این مقاله تلاش شده، بیشتر آثار شناخته شده که در زمینۀ علم هیئت در تمدن اسلامی نوشته شده‌اند معرفی گردیده و طبقه‌بندی شوند. ویژگی‌های هر کدام از این آثار با مراجعه به نسخ خطی به جا مانده از این آثار ذکر می‌شود و خصوصیات علمی مهم‌ترینِ آنها با یکدیگر مقایسه می‌شود. در انتها جامع‌ترین آثار هیئت را که بیشتر آنها در قرن هفتم هجری نوشته شدند، با تفصیل بیشتری بررسی خواهیم کرد. 1 Once the Greek astronomy's most worthy masterpiece, Ptolemy’s Almagest, was translated into Arabic, many scientific works were produced in Islamic civilization. The genre known as Hayʾa, which deals with the cosmological aspect of astronomy, gradually seperated itself from other astronomical branches. While these branches were in relation with each other, their goals were different. Computational astronomy, known as science of “Zijes”, was developed to produce arithmetical tables to forecast the position of the heavenly bodies in any given time. The science of astronomical instruments and science of timekeeping were two of the other branches of astronomy. Science of Hay'a uaully presents a non-technical descrpition of the large scale structure of the universe, i.e. the Earth and its position, configuration and size of the celestial spheres and the planets. In this article almost all of the Hayʾa books of Islamic civilization are listed and classified. Based on their manuscripts we mention their scientific specifications and compare them with each other. The golden age of these works in 12th century is studied in more details. 243 290 امیرمحمد گمینی Amir Mohammad Gamini استادیار، عضو هیأت علمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران ایران amirgamini@ut.ac.ir افلاک مجسم بطلمیوس خواجه نصیرالدین طوسی قطب‌الدین شیرازی مؤیدالدین عُرضی هیئت ابن افلح، جابر. اصلاح المجسطی. نسخۀ خطی Ahlwardt no.: 5653; Ms Lbg..##ابن الاکفانی، محمد بن ابراهیم بن ساعد. ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد: فی انواع العلوم. تصحیح عبدالمنعم محمد عمر. قاهره: دارالفکر العربی، بی تا.##ابن لوقا، قسطا. رسالة فی الهیئة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس در مجموعۀ 6242.##ابن هیثم. (1996م). الشکوک علی بطلمیوس. تصحیح عبدالحمید صبره. قاهره: مطبعة دارالکتب المصریة.##ــــــــــ ،فی هیئتة العالم، (نک‍ : Langermann, 1990).##امینی، حسن. (1387ش). الرسالة المعینیةخواجهنصیرالدینطوسی:تصحیحوتحقیق. پایان نامه برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.##باقری، محمد. (1375ش). از سمرقند به کاشان: نامه‌های غیاث‌الدین جمشید کاشانی به پدرش. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##بیرونی، ابوریحان. (1316ش). التفهیم لأوایل الصناعة التنجیم. تصحیح جلال الدین همایی. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.##ــــــــــ .(1954م).القانون المسعودی. حیدرآباد: دائرة المعارف العثمانیة.##بطلمیوس. اقتصاص [1]: (نک‍ : (Morelon, 1993.##ــــــــــ . اقتصاص [2]: (نک‍ : Goldstein, 1967).##بیرجندی، عبدالعلی. شرح التذکرة. (نک‍ : Kusba & Pingree, 2002).##چغمینی، محمود بن عمر. ملخص فی الهیئة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، در مجموعۀ 2848.##حسن‌زادۀ آملی، حسن. (1375). دروس هیئت و دیگر رشته‌های ریاضی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.##حسینی صفوی، ابوطالب. (نک‍ : معصومی همدانی. (1363ش).##خرقی، عبدالجبار. التبصرة فی الهیئة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 3936.##ــــــــــ . منتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک. (نک‍ : قلندری، 1391ش).##درایتی، مصطفی. (1389ش). فهرستوارۀ دست نوشته‌های ایران. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.##دشتکی، غیاث الدین منصور. اللوامع النوریة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 6320.##ــــــــــ . السفیر فی الهیئة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، در مجموعۀ 5360: گ109پ-گ128پ.##ــــــــــ . شرح التذکرة. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، در مجموعۀ 5360: گ129پ-گ187پ.##طاشکوپری‌زاده، احمد بن مصطفی. (1405ق). مفتاح السعادة ومصباح السیادة فی موضوعات العلوم. بیروت: دار الکتب العلمیة.##طباطبایی یزدی، محمدهادی. (1394ش). مدل‌های سیارات علوی در رسالۀ اللوامع النوریة غیاث الدین منصور دشتکی. پایان نامه برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.##نراقی، ملامهدی. المستقصی. نسخۀ خطی کتابخانۀ مجلس، شمارۀ 6391.##فرغانی، محمد بن کثیر[1]. فی الحرکات السماویة وجوامع علم النجوم. تصحیح یعقوب غولیوس (نک‍ : Sezgin, 1997: IX).##ــــــــــ [2]. جوامع علم النجوم، نسخۀ خطی مجهول، تاریخ کتابت: 1068ق.##قربانی، ابوالقاسم. (1347ش). قطب الدین شیرازی ریاضی‌دان و منجم زبردست ایرانی. راهنمای کتاب، شمارۀ 11.##قطان مروزی. (1390ش). گیهان شناخت. تصحیح علی صفری آق‌قلعه. تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.##قلندری، حنیف. (1386ش). رسالۀزبدةالهیئة:تصحیحوتحقیق. پایان نامه برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.##ــــــــــ . (1391ش). بررسیسنتنگارشهیئتدردوراناسلامی بههمراهتصحیح،ترجمه،شرحوپژوهشتطبیقیرسالۀمنتهی الإدراک فی تقاسیم الأفلاک، نوشتۀبهاءالدینخرقی. پایان نامه برای دریافت درجۀ دکتری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##کاشانی، غیاث الدین جمشید. (نک‍ : باقری، 1375ش).##کدیور، محسن. (1371ش). فهرست آثار ابن سینا. معارف. 9(2)، ص 78-110.##گمینی، امیرمحمد. (1395ش). دایره‌های مینایی: پژوهشی در تاریخ کیهان‌شناسی در تمدن اسلامی. تهران: حکمت سینا.##مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.##مسعودی، شرف الدین. (1382ش). جهان دانش، تصحیح جلیل اخوان زنجانی. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب.##معصومی همدانی، حسین. (1383ش)، بطلمیوس: تکملۀ 1- الاقتصاص. دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج12، ص261-265.##ــــــــــ . (1363ش). رساله در اثبات هیأت جدید. معارف. شمارۀ 2، ص117-186.##نیک‌فهم، سجاد و سوادی، فاطمه. (1390ش)، نگاهی به رسالۀ لباب اسکندری. کتاب ماه علوم و فنون، 5(4).##Aristotle, Metaphysics, see Tredennick, Hugh (ed.), (1947), Aristotle's Metaphysics (Harvard University Press).##Bagheri, Mohammad (2006), Books I and IV of Kūshyār ibn Labbān's Jāmic Zīj: An Arabic Astronomical Handbook by an Eleventh-Century Iranian Scholar (Utrecht University).##ــــــــــ .(2007), 'Ibn Labbān, Kūshyār', in Marvin Bolt, et al. (eds.), Biographical Encyclopedia of Astronomers (Springer), 560.##Bagheri, Mohammad, Hogendijk, J.P., and Yano, M. (2010-2011), 'Kūshyār ibn Labbān Gīlānī’s Treatise on the Distances and Sizes of the Celestial Bodies', Zeitschrift für Geschichte der Arabisch-Islamishen Wissenschaften, Band 19, 77-120.##Brentjes, Sonja (2010), 'The Mathematical Sciences in the Safavid Empire: Questions and Perspectives', in D. Hermann and F. Speziale (eds.), Muslim Cultures in the Indo-Iranian World during the Early-Modern and Modern Periods (Berlin: Klaus Schwarz Verlag), 325-402.##Dallal, Ahmad (1995), An Islamic Response to Greek Astronomy: Kitāb Taʻdīl Hayʼat Al-aflāk of Ṣadr Al-Sharīʻa (Brill Academic Pub).##Di Bono, Mario (1995), 'Copernicus, Amico, Fracastoro and Ṭūsī's Device: Observations on the Use and Trasmission of a Model', Journal for the History of Astronomy, 26, 133.##Dreyer, John Louis Emil (1953), A history of astronomy from Thales to Kepler (New York: Dover).##Duhem, Pierre (2004), Sauver les apparences: essai sur la notion de théorie physique, de Platon à Galilée (Vrin).##Goldstein, Bernard R (1967), 'The Arabic version of Ptolemy's Planetary hypotheses', Transactions of the American Philosophical Society, 57 (4), 3-55.##ــــــــــ .(1971), Al-Bītrūjī: On the Principles of Astronomy (London: Yale University Press).##Hartner, Willy (1991), 'Falak', in B. Lewis, Ch. Pellat, and J. Schacht (eds.), Encyclopedia of Islam (2; Leiden: Brill), 261-63.##Hugonnard-Roche, Henri (1996), 'The influence of Arabic astronomy in the medieval West', in Roshdi Rashed (ed.), Encyclopedia of the History of Arabic Science (1; London: Routledge), 278-3-8.##Kennedy, Edward Stewart and Ghanim, 'imad (1976), The Life & work of Ibn al-Shātīr, an Arab astronomer of the fourteenth century (Halab: Ma'had al-Turath al-'Ilmi al-'Arabi, Jami'at Halab).##Kennedy, Edward S and Roberts, Victor (1959), 'The Planetary Theory of Ibn al-Shāṭir', Isis, 50 (3), 227-35.##Kheirandish, Elaheh (2007), 'Qusṭā ibn Lūqā al‐Baʿlabakkī', in Thomas Hockey et al. (ed.), The Biographical Encyclopedia of Astronomers (New York: Springer), 948-49.##Kusuba, Takanori and Pingree, David Edwin (2002), Arabic Astronomy in Sanskrit: Al-Bīrjandī on Tadhkira II, Chapter 11, and Its Sanskrit Translation (Brill).##Langermann, Tzvi (1990), Ibn al-Haytham's On the Configuration of the World (New York: Garland).##ــــــــــ . (1997), 'Arabic Cosmology', Early Science and Medicine, 2 (2), 185-213.##Linton, C. M. (2004), From Eudoxus to Einstein: A History of Mathematical Astronomy (Cambridge University Press).##Livingston, John W (1973), 'Naṣīr al‐Dīn al‐Ṭūsī's al‐Tadhkirah: A Category of Islamic Astronomical Literature', Centaurus, 17 (4), 260-75.##Lloyd, Geoffrey Ernest Richard (1978), 'Saving the appearances', The Classical Quarterly, 28 (1), 202-22.##ــــــــــ . (1955), 'The Mercury Horoscope of Marcantonio Michel of Venice: A study in the History of Renaissance astrology and astronomy', Vistas in astronomy, 1, 84-138.##Mimura, Taro (2014), "The Arabic original of (ps.) Māshā'allāh's Liber de orbe: its date and authorship", The British Journal for the History of Science, 2014, pp 1 – 32.##Morelon, Régis (1993), 'La version arabe du Livre des hypotheses de Ptolémée', Mélanges de l’Institut dominicain d’études orientales du Caire, 21, 7-85.##ــــــــــ . (2009), 'The astronomy of Thābit Ibn Qurra', in Roshdi Rashed (ed.), Thābit Ibn Qurra: Science and Philosophy in Ninth-Century Baghdad (Berlin and New York: Walter de Gruyter).##Morrison, Robert (2005), 'Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī's Hypotheses for Celestial Motions', Journal for the History of Arabic Science, XIII, 21-140.##Ragep, F Jamil (1996), 'Al-Battānī, Cosmology, and the Early History of Trepidation in Islam', From Baghdad to Barcelona: Studies in the Islamic Exact Sciences in Honour of Prof. Juan Vernet, 267-98.##ــــــــــ . (1993), Nasīr al-Dīn al-Ṭūsī's Memoir on Astronomy (al-Tadhkira fī ‘ilm al-hay’a) (Volume 1: Introduction, Edition, and Translation. Volume 2: Commentary and Apparatus; New York: Springer).##ــــــــــ . (2005), ''Alī Qūshjī and Regiomontanus: eccentric transformations and Copernican Revolutions', Journal for the history of astronomy, 36, 359-71.##ــــــــــ . (2009), 'The Khilāṣ Kayfīyyat Tarkīb al-Alflāk of al-Jūzjānī: A Preliminary Description of its Avicennian Thems', in Tzvi Langermann (ed.), Avicenna and His Legacy: A Golden Age of Science and Philosophy (Brepols), 301-06.##Ragep, Sally (2011), 'Chaghmīnī's Mullakhkhaṣ and Ṭūsī's Tadhkira: Pedagogical considerations', in Mohammad Bagheri (ed.), Conference on the Scientific and Philosophical Heritage of Naṣīr al-Dīn an-Ṭūsī (Tehran: Written Heritage Research Institute), 54-55.##Rashed, Roshdi (1993), Les Mathématiques infinitésimales du IX e au XI e Siècle (London).##Pingree, David (1968), 'The Fragments of the Works of Yaʿqūb Ibn Ṭāriq', Journal of Near Eastern Studies, 27 (2), 97-125.##ــــــــــ . (1975), 'Masha'allah: Some Sasanian and Syriac Sources', in George F. Houran (ed.), Essays on Islamic Philosophy and Science, 5-14.##Ptolemy, Almagest, see Toomer (ed.), (1984), Ptolemy's Almagest (New York: Springer-Verlag).##Sabra, Abdelhamid (1998a), 'Configuring the Universe: Aporetic, Problem Solving, and Kinematic Modeling as Themes of Arabic Astronomy', Perspectives on Science, 6 (3), 288-330.##ــــــــــ . (1998b), 'One Ibn al-Haytham or two? An exercise in reading the bio-bibliographical sources', Zeitschrift Fur Geschichte Der Arabisch Islamischen Wissenschaften, (12), 1-50.##Saliba, George (1991), 'The astronomical tradition of Maragha: a historical survey and prospects for future research', Arabic sciences and philosophy, 1 (01), 67-99.##ــــــــــ . (1994), 'A Sixteenth-Century Arabic Critique of Ptolemaic Astronomy: the Work of Shams al-Dīn al-Khafrī', Journal for the History of Astronomy, 25 (1), 15-38.##ــــــــــ . (1995), History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam (NYU Press).##ــــــــــ . (2000), 'Arabic versus Greek Astronomy: A Debate over the Foundations of Science', Perspectives on Science, 8 (4), 328-41.##ــــــــــ . (ed.), (1990), The Astronomical Work of Mu'ayyad al-Dīn al-ʿUrḍī: A Thirteenth-Century Reform of Ptolemaic Astronomy. Kitāb al-Haya'ah (Beirut: Center for Arab Unity Studies).##ــــــــــ . (1996), 'Arabic planetary theories after the eleventh century AD', in Roshdi Rashed (ed.), Encyclopedia of the History of Arabic Science (1; London: Routledge), 59-128.##Samsó, Julio (1994), 'On al-Bitrūjī and the Hay'a Tradition in al-Andalus', Islamic astronomy and medieval Spain (Aldershot, Hampshire, Great Britain; Brookfield, Vt., USA: Variorum), XII: 1-13.##Sezgin, Fuat (1997), Publications of the Institute for the History of Arabic-Islamic Science: Islamic Mathematics and Astronomy (Frankfurt: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University)##

0 نسبت‌های تکرارشونده در هندسه برخالی(فراکتالی) گنبدهای اُرچین Iterative Ratios in the Fractal Geometry of Urchīn Domes https://jihs.ut.ac.ir/article_57490.html 0 در طبقه‌بندی گنبدهای سنتی، گنبد به دودسته گنبدهای رُک (مخروطی) و گنبدهای نار (شبه نیم‌کره) تقسیم می‌شود. گنبدهای اُرچین گونه‌ای از گنبدهای رُک هستند که در منطقۀ میانرودان (بین‎النهرین) و جنوب غربی ایران درگذشته رواج داشته‌اند. گنبدهای اُرچین شکلی مخروطی دارند و از توالی و تکرار پلکان‌هایی تشکیل‌شده‌اند که در هر ردیف به‌صورت حلقه درآمده‌اند و این حلقه‌ها از پایین به بالا به‌تدریج کوچک می‌شوند. بنا بر این هندسه برخالی بهترین راه برای تبیین هندسۀ آنهاست. زیرا روابط عددی در تناسبات شکل‌های خودمتشابه در طبقات، و تناسبات اجزاء گنبد اعم از ارتفاع طبقات، دهانه و سایر اجزاء هر یک با رابطه‌ای خاص الگویی برخالی ایجاد می‌کند. این پژوهش با بررسی دقیق گنبدهای اُرچین در این حوزه تلاش دریافتن ساختارهای مختلف هندسۀ گنبدهای اُرچین با استفاده از دنباله‌های عددی و رابطۀ آنها با هندسۀ برخالی دارد. 1 In the classification of traditional domes, they are divided into two main categories: “roc” (cone-shaped) and “nār” (hemisphere-like) domes. Urchīn domes are a sub-category of cone-shaped domes which were common in the past in the region of Mesopotamia and southwest of Iran. The fractal geometry is the best way to describe the geometrical structure of these domes, because the existence of self-similar figuresm and the relations between the parts of the dome, such as the height and span, create some fractal relations. In this paper we try to make a detailed study of urchīn domes and to discover their geometric structures using some numeric sequences in relation with fractal geometry. 291 310 محمد مشایخی Mohammad Mashayekhi کارشناس ارشد معماری، مدرس دانشگاه علم و فرهنگ تهران ایران bas.mashayekhi1384@gmail.com فرهاد تهرانی Farhad Tehrani دانشگاه شهید بهشتی تهران ایران f.tehrani@gmail.com تناسبات هندسی دنباله‌های نامتناهی گنبدهای اُرچین هندسۀ برخالی پیرنیا، محمد کریم. (1374ش). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: نشر سروش دانش.##ـــــــــــ . (1378ش).نیارش در سازه‌های طاقی ایران. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.##ـــــــــــ . (1382ش). سبک‌شناسی معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: نشر سروش دانش.##ـــــــــــ . (1387ش). معماری ایرانی. تدوین غلامحسین معماریان. تهران: نشر سروش دانش.##گرابار، الگ و اتینگهاوزن، ریچارد. (1378ش). هنر و معماری اسلامی. ترجمۀ یعقوب آژند. تهران: انتشارات سمت.##مهدوی نژاد، محمدجواد و مشایخی، محمد. (1391ش). نقش‌مایۀ اُرچین و تجلی آن در هنر و معماری ایرانی. مجلۀ نقش‌مایه، دوره 5، شماره 10.##Tabbaa, Y. (1985). THE MUQARNAS DOME: Its Origin and Meaning, Muqarnas. Islamic art and architecture academic journal. Pp. 61-74.##

0 افزوده‌های کمال‌الدین فارسی بر مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول طوسی Kamāl al-Dīn al-Fārsī’s additions to Book XIII of al-Ṭūsī’s Taḥrīr https://jihs.ut.ac.ir/article_57491.html 0 این مقاله به بررسی یکی از آثار ناشناختۀ کمال‌الدین فارسی (درگذشته در 718ق) و افزوده‌های او به برخی از مطالب مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول و به طور ویژه به مسألۀ رسم یک چندضلعی نیمه منتظم محاط در کره با استفاده از هندسۀ متحرک می‌پردازد. این رساله یکی از ده رساله‌ای است که در مجموعه‌ای در کتابخانۀ ملی تونس فهرست شده‌اند. 1 This article is devoted to Kamāl al-Dīn al-Fārsī’s (d. 1319) additions to some remarks contained in Book XIII of al-Ṭūsī’s Taḥrīr uṣūl al-handasa, concerning the construction of a semi-regular polyhedron inscribed into a sphere using the movement as a way for the construction. This treatise is one treatise among ten found in a codex preserved at the Bibliothèque nationale de Tunis. 1 19 محمد مهدی عبدالجواد Mohamed Mahdi Abdeljaouad انجمن علوم تونس ایران mahdi.abdeljaouad@gmail.com چندضلعی خواجه نصیرالدین طوسی کمال‌الدین فارسی کره هندسه