1393 12 2 17 253

0 تعلیقۀ محمدکاظم بن رضا طبری بر شرح محمدباقر یزدی بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس Muḥammad Kāẓim ibn Riḍā Ṭabarī's Scholia on Muḥammad Bāqir Yazdī's Commentary on 10th Book of Euclid's Elements https://jihs.ut.ac.ir/article_63344.html 10.22059/jihs.2014.63344 0 حاشیة المقالة العاشرة من أصول الهندسة والحساب عنوان رساله‌ای از محمدکاظم بن رضا طبری (13ق) است که بنا به گفتۀ مؤلف در ابتدای رساله، در واقع تعلیقه‌ای بر شرح محمدباقر یزدی (زنده در 1047ق) بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس است. محمدباقر یزدی در شرح خود بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس با عنوان شرح المقالة العاشرة من أصول أقلیدس از 109 قضیۀ مقالۀ دهم، 67 قضیۀ آن را شرح می‌دهد و ضمن توضیح بسیاری از برهان‌های اقلیدس در اثبات قضایا، مطالب بسیار مفیدی در خلال آنها بیان می‌کند. هرچند طبری دستی بر تمامی 109 قضیۀ مقالۀ دهم برده و در مورد تمامی این قضایا مطالبی بیان کرده است اما بررسی تعلیقۀ او نشان می‌دهد که طبری نه تنها در مورد شرح یزدی حرفی برای گفتن ندارد بلکه از درک بحث کلی مقالۀ دهم اصول عاجز است. 1 Muḥammad Kaẓim ibn Riḍā Ṭabarī’s Ḥāshīya al-Maqāla al-ʿĀshira min ʾUṣūl al-Ḥisāb wa al-Handasa, written in the 13th/19th century, is in fact a collection of notes on the Muḥammad Bāqir Yazdī’s commentary on 10th book of Euclid’s Elements named Sharḥ al-Maqāla al-ʿĀshira Min ʾUṣūl Uqlīdus. In his commetary, Yazdī comments upon 67 propositions (out of 109 propsositions) of Euclid, and in the course of explaining Euclid’s demonstraions, he adds many useful points. Although Ṭabarī addresses almost all of the propositions of the 10th Book, a through analysis of his scholia shows that he made mistakes in several propositions and couldn’t understand the main concept of the 10th book of Euclid’s Elements 141 162 زهرا پورنجف - - ندارم ایران zpournajaf@yahoo.com محمدباقر یزدی محمدکاظم بن رضا طبری مقالۀ دهم اصول اقلیدس اخوان مهدوی، محمود. (1387ش). شرح اصول اقلیدس (مقالۀ دهم) حاج ملا محمدحسین نطنزی کاشانی. قم: انتشارات مجمع ذخایر اسلامی.##پورنجف، زهرا. (1391ش). «مقالۀ دهم اصول اقلیدس و سیر پیشرفت مفهوم کمیت‌های گنگ از تمدن یونانی تا دورۀ اسلامی». دو فصلنامۀ میراث علمی اسلام و ایران. سال اول (شمارۀ اول)، ص 69-80.##ــــــــــــ . (1392ش). ویرایش، ترجمه و شرح «شرح مقالۀ دهم اصول اقلیدس» تألیف محمدباقر یزدی، پایان نامه برای دریافت درجۀ کارشناشسی ارشد تاریخ علم. پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران.##ــــــــــــ . (1393ش). «قضیۀ اول مقالۀ دهم اصول اقلیدس و چالش‌های پیرامون آن در بین دانشمندان اسلامی». مجلۀ تاریخ علم، دورۀ 12 (شمارۀ 1)، ص 1-15.##حسینی اشکوری، احمد. فهرست نسخه‌های خطی مرکز احیاء میراث اسلامی، ج5. قم: مجمع ذخائر اسلامی.##درایتی، مصطفی. فهرست‌وارۀ دستنوشت‌های ایران (دنا)، تهران: کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.##قربانی، ابوالقاسم. (1375ش). زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، چاپ دوم.##مجموعۀ رسائل ریاضی و نجومی خواجه نصیرالدین طوسی (1389ش)، به کوشش فرید قاسملو. تهران: انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.##نصیرالدین طوسی. (1361ش). اساس الاقتباس. به تصحیح مدرس رضوی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##Ben Miled, Ali Marouane. (1999). “Les commentaires d'al-Māhānī et d'un anonyme du Livre X des Éléments d'Euclide”. Arabic Science and Philosophy, vol. 9 (issue 01).##Heath, Thomas (1956). The Thirteen books of Euclid's Elements, 3 vols. Cambridge University press.##Naṡīruddīn Ṫūsī. (2013). Tahriru Usuli’L-Hendese Ve’L-Hisab [Eukleides’In Elemanlar Kitabının Tahriri]. Fazlioğlu İ. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Başkanlığı Yayınları##

0 شیوۀ نوین آموزش ابتدایی در دورۀ قاجار New Method in Primary Education in Iran in Qajar Period https://jihs.ut.ac.ir/article_63345.html 10.22059/jihs.2014.63345 0 از جمله تحولات اجتماعی و فرهنگی در دورۀ قاجار گسترش شیوۀ نوین آموزشی در مدارس ابتدایی است. اساس شیوۀ آموزشی که در یک سدۀ گذشته در دبستان‌ها برای فراگیری خواندن و نوشتن به کودکان به کار رفته است، حاصل نظریه‌پردازی‌ها و استفاده از شیوه‌های نوین آموزشی در دورۀ قاجار است. مهم‌ترین تحول در آموزش ابتدایی با رواج شیوۀ آموزش الفبای صوتی پدید آمد. تنها پس از آنکه مدارس ابتدایی در ایران از این شیوۀ نوین آموزشی استفاده کردند، این امکان فراهم شد تا آموزش و پرورش به امری عمومی تبدیل شود و با گذر زمان به صورت بخشی از نظام آموزش دولتی درآید. شکل‌گیری آموزش نوین در ایران متأثر از عواملی چند بوده است: تحصیل دانشجویان ایرانی در مراکز علمی اروپا و روسیه، آشنایی فرهیختگان ایرانی با زبان‌های بیگانه و الفبای زبان‌های خارجی، مشاهدۀ تجربۀ تحول نظام آموزشی در قلمرو عثمانی، برپایی مدارس خارجی در ایران که هر یک به نوبۀ خود در شکل‌گیری نظام آموزش نوین در ایران تأثیرگذار بود. این مقاله نظری کوتاه به نخستین تجربه‌ها و چالش‌های پدید آمده از آن خواهد داشت. 1 One of the social and cultural developments produced during the Qajar period is the introduction of new methods of primary education. In fact, the methods used for teaching reading and writing abilities in the course of the last century are based on the theoretical efforts and practical experiences of the Qajar period. The most significant development occurred with the introduction of the new methods for teaching the alphabet. It was only after the widespread use of these methods that the genaralisation of public eduction and the the creation of a nation-wide educational network became possible. The development of modern primary eduction in Iran has been conditioned by several factors: the increasing number of the Iranian students graduated from foreign educational centers, the acquaintance of the Iranian elite with foreign languages and their alphabets, the influence of the new educational experiences made in the Ottoman Empire, and the establishment of foreing schools in Iran. In this paper we have a short look the early experiences in this field and the challenges they represented.  163 172 مسعود تاره - - پژوهشگر مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی ایران masoudtareh@gmail.com آموزش ابتدایی الفبای صوتی مدارس نوین مدارس ملی آجودانی، ماشاءاللّه. (1386ش). «رشدیه و مدارس جدید». زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم میرزا حسن رشدیه. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##آخوند زاده، فتحعلی. (1351ش). مقالات. گردآوری باقر مؤمنی. تهران.##تاره، مسعود. (پاییز 1394ش). «آئین‌نامه‌ها و نظام‌نامه‌های آموزشی مدارس ملی پیش از انقلاب مشروطه»، پیام بهارستان، ویژه‌نامۀ قانون و حقوق. شمارۀ 5.##حسین زاده، آخوند احمد (شیخ الاسلام و المسلمین فی الملکة القافقاسیه). (1297ق). معلم الاطفال. چاپ سنگی.##روزنامۀ ناصری، 1311ق به بعد.##رشدیه، حسن. (1321ق). تعلیم‌نامه بدائیه رشدیه. تهران.##ــــــــــــ . (1386ش). «خاطرات»، مندرج در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم میرزا حسن رشدیه. تهران.##رئیس‌نیا. (1374ش). ایران و عثمانی در آستانۀ قرن بیستم. تبریز.##سرداری‌نیا، صمد. (1382ش). دارالفنون تبریز. تبریز.##شمس‌الدین رشدیه. (1362ش). سوانح عمر. تهران.##کسروی، احمد. (1349ش). تاریخ مشروطه. تهران.##

0 جانورنامه و رفع یک سوءتفاهم تاریخی Correcting a Historical Misapprehension about Jāniwarnāma https://jihs.ut.ac.ir/article_63346.html 10.22059/jihs.2014.63346 0 تقریباً در همه منابعی که به ورود علوم جدید به ایران پرداخته‌اند، نام جانورنامه به عنوان مدخل نظریه تکامل داروین به ایران دیده می‌شود؛ کتابی به قلم تقی بن هاشم محمدحسین الانصاری کاشانی، طبیب و معلم دارالفنون، که بی‌شک بهره‌ای از زیست‌شناسی نوین و نیز دیرینه‌شناسی در آن دیده می‌شود و از جنبه‌های متعددی شایسته پژوهش و بررسی تاریخی است. در این‌جا خواهیم دید که برخلاف قول معروف که این کتاب شمه‌ای است از نظریه تکامل داروین، کمترین اثری از این نظریه در این کتاب دیده نمی‌شود؛ خود این موضوع که چرا و چگونه محتوای جانورنامه با نظریۀ تکامل داروین اشتباه گرفته شده، مسأله‌ای جالب در روند پژوهش‌های تاریخ علم در ایران خواهد بود. 1 In almost all the literature produced on the introduction of modern science into Iran, Jāniwarnāma (1871), written by a physician and a faculty member of Dār al-funūn in the second half of the Qajar period, has been cited as a book which pioneered in familiarizing Iranians with the Darwinian theory of evolution. Although the book definitely covers some aspects of modern biology and paleontology and is worthy in its detailed historical research, as I will demonstrate, it is devoid of any evidence or trace of the Darwinian Theory. The reason(s) as to why Jāniwarnāma has so far been subject to such a widespread and strange misapprehension is an interesting topic in the history of science in Iran 173 219 عرفان خسروی - - دانشگاه تهران ایران erfan.khosravi@gmail.com تقی انصاری کاشانی جانورنامه رده‌بندی لینه‌ای ذات‌گرایی نظریۀ تکامل داروین آجودانی، ماشاءاللّه. (۱۳۸۲ش). مشروطۀ ایرانی. تهران: نشر اختران.##آدمیت، فریدون. (۱۳۵۱ش). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون؛ عصر سپهسالار. تهران: انتشارات خوارزمی.##آذرنگ، عبدالحسین. (۱۳۸۸ش). تاریخ نشر کتاب در ایران. بخارا، شمارۀ 71.##افشار، ایرج. (۱۳۳۰ش). «کتاب جانورنامه». آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، سال ۲۵ (شمارۀ۳)، ص۳۹-۴۱.##امیرارجمند، کامران. (۱۳۹۵ش). «ملاحظاتی در بارۀ کتاب آیات بینات و رویارویی با داروینیسم». میراث علمی اسلام و ایران، ۹ (۱)، ص۳۵-۵۱.##انصاری کاشانی. (آغاز نگارش ۱۲۸۷ق). جانورنامه. تهران.##ــــــــــــ . (۱۳۰۰ق). حدائق‌الطبیعه در اثبات حرکت زمین و مختصری از علم هیئت معاصرین. اصفهان: دارالطباعه فرهنگ.##ــــــــــــ . (۱۳۹۳ق). «زندگی‌نامه خودنوشت». در سفرنامۀ تفلیس، گزارشی از وبای ۱۲۸۸ق/۱۸۷۱م به انضمام نخستین رساله در تعلیم و تربیت و جدید در عهد قاجار. به اهتمام معتمد دزفولی. تهران: نشر تاریخ ایران.##سامی، ح.و حبیبی، م. (۱۳۰۶ش). معرفت‌الحیوان (مجموعۀ امیر: تاریخ طبیعی). تهران: مطبعة علمی.##شهرابی، حسین. (۱۳۹۴ش). «جانورنامه: ملاحظاتی زبانی، تاریخی». شهر کتاب، ۱ (۱)، ص ۸۶-۸۷.##شهرستانی، محمدحسین بن محمدعلی. (۱۳۹۵ش). آیات بینات: رساله‌ای در رد دهریون نیچریان و دیگر پیروان نظریه‌های تکامل طبیعی. با پیشگفتار و ویرایش کامران امیرارجمند. تهران: ثالث.##قدیمی قیداری، ع. (۱۳۸۸ش). «تکوین جریان انتقاد بر تاریخ‌نویسی سنتی ایران در عصر قاجار». پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، سال اول (۲)، ص۱۷۳-۲۰۶.##گزارش مهر از نشست دین و نظریۀ تکامل. (30 خرداد 1390ش). بازیابی در 10 خرداد 1394ش از خبرگزاری مهر.##معتمد دزفولی، ف. (۱۳۹۳ش). مقدمه بر سفرنامۀ تفلیس... تهران: نشر تاریخ ایران.##معصومی، محمد. (۱۳۹۱ش). «فرضیۀ تطور طبیعی داروین از دریچۀ نقد». فرهنگ عمومی (۱۷)، ص۹۰-۱۰۱.##هاشمی،م. م. (۱۳۸۹ش). خدا و بشر؛ چند مبحث کلامی در تاریخ اندیشۀ اسلامی. تهران: کویر.##ــــــــــــ . (۱۳۹۰ش). «یک مسأله، دو رویکرد؛ بررسی مقایسه‌ای نقدهای محمدرضا نجفی اصفهانی و سیداسداللّه خرقانی بر نظریۀ تکامل». آئینه پژوهش، سال ۲۲ (۴)، ص۴۴-۴۹.##Browne, E. J. (2002). Charles Darwin, The Power of Place. London: Jonathan Cape.##Buckland, W. (1824). “Notice on the Megalosaurus or great Fossil Lizard of Stonesfield”. Transactions of the Geological Society of London,2-1 (2), pp.390–396.##Conybeare, W. D. (1822). “Additional notices on the fossil genera Ichthyosaurus and Plesiosaurus”. Transactions of the Geological Society of London,s2-1, pp.103-123.##Cuvier, G. (1809). “Mémoire sur le squelette fossile d'un reptile volant des environs d'Aichstedt, que quelques naturalistes ont pris pour un oiseau, et dont nous formons un genre de Sauriens, sous le nom de Petro-Dactyle”. Annales du Muséum national d'Histoire Naturelle, Paris,13, pp.424-437.##Dames, W. (1884). “Über Archaeopteryx”. Geologische und palaeontologische Abhandlungen,2, pp.119-196.##Darwin, C. R. (1862). de l'origine des spèces ou des lois du progrès chez les êtres organisés (1st ed.). (C.-A. ROYER, Trans.) Paris: Guillaumin et cie.##ــــــــــــ. (1859). On the origin of species by means of natural selection, or the preservation of favoured races in the struggle for life (1st ed.). London: John Murray.##ــــــــــــ. (1866). On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. London: John Murray.##De la Beche, H. T., & Conybeare, W. D. (1821). “Notice of the discovery of a new animal, forming a link between the Ichthyosaurus and crocodile, together with general remarks on the osteology of Ichthyosaurus”. Transactions of the Geological Society of London,s1-5, pp.559–594.##Dobzhansky, T. (1973). “Nothing in Biology Makes Sense except in the Light of Evolution”. The American Biology Teacher,35 (3), pp.125-129.##Dunker, W. (1844). Ueber den norddeutschen sogenannten Wälderthon und dessen Versteinerungen. Theodor Fischer.##Eudes-Deslongchamps, J. A. (1837). “Mémoire sur le Poekilopleuron bucklandi, grande saurien fossile, intermédiare entre les crocodiles et les lézards, découvert dans les carrières de la Maladrerie, près Caen, au mois de juillet 1835”. Mémoires de la Société Linnéenne Normandie,6, pp.1-114.##Figuier, L. (1864). La terre avant le déluge (4th ed.). Paris: Hachette et Cie.##Goldfuss, G. (1831). “Beiträge zur Kenntnis verschiedener Reptilien der Vorwelt”. Nova Acta Academiae Caesareae Leopoldino-Carolinae Germanicae Naturae Curiosorum,15, pp.61–128.##Huff, T. (2003). The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West. New York: Cambridge University Press.##Huxley, T. H. (1870). “Further evidence of the affinity between the dinosaurian reptiles and birds”. The Quarterly journal of the Geological Society of London, 26, pp.32-50.##ــــــــــــ. (1868a). “On the animals which are most nearly intermediate between birds and reptiles”. Geological Magazine,5, pp.357–365.##ــــــــــــ. (1868b). “Remarks upon Archaeopteryx lithographica”. Proceedings of the Royal Society of London,16, pp.243–248.##International Commission on Zoological Nomenclature. (1999). International Code of Zoological Nomenclature (4th ed.). London: The International Trust for Zoological Nomenclature.##Lamarck, J. B. P. A. (1830). Philosophie zoologique (2nd ed.). Paris: G. Baillière##Liebig, & Pelouze. (1836). “Stearine”. Annales de chimie et de physique,lxiii, p.148.##ــــــــــــ. (1837). “Ueber das Stearin”. Archiv der Pharmazie, 60 (2-3), pp.192-196.##Linne, C. v. (1758). Systema Naturæ per Regna Tria Naturæ, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Holmiæ: Salvius.##ــــــــــــ. (1735). Systema Naturae, sive, Regna Tria Naturae Systematice Proposita per Classes, Ordines, Genera, & Species. Lugduni Batavorum: Theodorum Haak##Mantell, G. A. (1841). “Memoir on a portion of the lower jaw of the Iguanodon and on the remains of the Hylaeosaurus and other saurians, discovered in the strata of Tilgate Forest, in Sussex”. Philosophical Transactions of the Royal Society of London,131, pp.131-151.##ــــــــــــ. (1825). “Notice on the Iguanodon, a newly discovered fossil reptile, from the sandstone of Tilgate forest, in Sussex”. Philosophical Transactions of the Royal Society, 115, pp.179–186.##ــــــــــــ. (1833). “Observations on the remains of the Iguanodon, and other fossil reptiles, of the strata of Tilgate Forest in Sussex”. Proceedings of the geological Society of London,1, pp.410–411.##Martill, D. M. (2010). “The early history of pterosaur discovery in Great Britain”. In R. T. Moody, E. Buffetaut, D. Naish, & D. M. Martill, Dinosaurs and Other Extinct Saurians: A Historical Perspective (pp.287-311). London: Geological Society, Special Publications, 343.##Münster, G. G. (1830). Nachtrag zu der Abhandlung des Professor Goldfuss über den Ornithocephalus Münsteri (Goldf.). Bayreuth.##Owen, R. (1841). “A description of a portion of the skeleton of the Cetiosaurus, a gigantic extinct saurian reptile occurring in the oolitic formations of different portions of England”. Proceedings of the Geological Society of London, 3, pp.457–462.##ــــــــــــ. (1842). Report on British Fossil Reptiles. Part II. Report of the Eleventh Meeting of the British Association for the Advancement of Science; Held at Plymouth in July 1841. London: John Murray.##Paul, G. S. (2016). The Princeton Field Guide to Dinosaurs (2nd ed.). Princeton: Princeton University Press.##Singer, C. (1931). A Short History of Biology. Oxford: Oxford University Press##Thomson, T. (1838). Chemistry of organic bodies, vegetables. London, Paris, Leipzig: London; Paris: J.B. Baillière; Leipzig : J.A.W. Weigel.##von Meyer, H. (1861). “Archaeopterix lithographica (Vogel-Feder) und Pterodactylus von Solenhofen”. Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geognosie, Geologie und Petrefakten-Kunde, pp.678–679, plate V.##ــــــــــــ. (1832). Paleologica zur Geschichte der Erde. Frankfurt am Main.##Weeks, M. E. (1960). Discovery of the Elements (6th ed.). Easton, Pa: Journal of Chemical Education.##Witton, M. P., Martill, D. M., & Green, M. (2009). “On pterodactyloid diversity in the British Wealden (Lower Cretaceous) and a reappraisal of “Palaeornis” cliftii Mantell, 1844”. Cretaceous Research,30, pp.676–686##

0 نجوم جدید پس از دارالفنون Post Dār al-funūn Astronomy https://jihs.ut.ac.ir/article_63347.html 10.22059/jihs.2014.63347 0 تاکنون مقالات ارزشمندی در خصوص ورود نجوم جدید به ایران نوشته شده‌است. مسألۀ اصلی اغلب این پژوهش‌ها، محتوای نسخه‌های خطی‌ای است که برای اولین بار در این زمینه نوشته شده‌اند. در حالی که بسیاری از این نوشته‌ها، در عمل تأثیر چندانی بر جامعۀ علمی ایران نداشته‌اند و نتوانسته‌اند موجب انتشار نجوم جدید در ایران بشوند. در این مقاله علاوه بر کتاب‌های نوشته شده، برخی از عوامل اجتماعی این موضوع نیز مطرح شده‌اند. تأسیس مدرسۀ دارالفنون و وزارت علوم در دورۀ ناصرالدین شاه و انتشار کتاب‌های چاپ سنگی از جملۀ این موضوعات است که بنابر دلایلی که در متن مقاله آمده است، به گسترش نجوم جدید در جامعۀ ایرانی سرعت بخشیدند. به همین منظور در بخشی از این مقاله به جایگاه ویژۀ اعتضاد السلطنه و عبدالغفار نجم‌الدوله در این زمینه پرداخته شده است و موضوع اعزام دانشجویان به خارج از کشور و تأثیر آن بر آشنایی ایرانیان به نجوم جدید مطرح شده است. 1 The introduction of modern astronomy into Iran has already been treated in some valuable papers. Most of these researches have focused on the first manuscripts written on this subject. Nevertheless, the fact remains that most of these manuscripts didn’t have a formative influence on the Iranian scientific community and didn’s lead to a rapid dissemination of modern astronomy in Iran. In this paper, we mention some social factors which influenced the spread of new astronomy in Iran. Among them, we pay special attention to the inauguration of the Dār al-funūn and the establishment of the Ministry of Science during Nāṣir al-Dīn Shāh’s reign. We emphacise the role played by Iʿtiḍād al-Salṭana and ʿAbd al-Ghaffār al-Najm al-Dawla as well as the contribution made by some Iranian students graduated from foreing educational establishments in the dissemination of modern astronomy in Iran 221 240 سیدامیر سادات موسوی Seyedamir Sadatmoosavi خیابان آزادی- خیابان دکتر هوشیار- کوچه مسجد ابوالفضل- بن بست علوی- پلاک 3- طبقه 2 ایران b3amirb@gmail.com دارالفنون عبدالغفار نجم‌الدوله محمودخان مشاورالملک نجوم جدید آدمیت، فریدون. (1385ش). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون در عصر سپهسالار. تهران: انتشارات خوارزمی. چاپ سوم.##آقابزرگ طهرانی. (1403ق). الذریعة الی تصانیف الشیعه. بیروت: دارالأضواء. چاپ دوم.##امیرارجمند، کامران. (1390ش). «انتقال علم در عهد صفوی: رساله‌ای فارسی در تشریح علم هیئت جدید بر اساس نظر تیکو براهه». مجلۀ تاریخ علم. دورۀ 9، شمارۀ 1. ص1-26.##جام جم. از تألیفات ولیم پینک. ترجمۀ فرهاد میرزا. تهران: چاپ سنگی، 1272ق.##دانش‌پژوه، محمد تقی. (1362ش). «آشنائی ما با فلسفه و دانش نوین باختری». مجلۀ دانشکدۀ ادبیات، سال بیست و پنجم. ص265-292.##رساله درحکمت جدید وآفرینش ستارگان. نسخۀ خطی شمارۀ 3976 کتابخانۀ دانشگاه تهران.##ژوبر، پیرامده. (1347ش). مسافرت در ارمنستان و ایران. ترجمۀ علی قلی اعتماد مقدم. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.##سادات موسوی، سیدامیر. (1394ش). تصحیح و شرح باب پنجم و ششم کتاب قانون ناصری (در خصوص سیارات و دنباله‌دارها) و جایگاه این کتاب در نجوم قرن 13. پایان‌نامه برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم. پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.##سید محمد بن صادق طباطبایی سنگلجی. فهرست کتاب‌های چاپی... حوالی 1280ق. نسخۀ خطی شمارۀ 1045ط کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##ص‍ورت‌ اس‍ام‍ی‌ رؤس‍ا و ش‍اگ‍ردان‌ م‍درس‍ۀ‌ دارال‍ف‍ن‍ون‌. نسخۀ خطی شمارۀ 438الف کتابخانۀ ملی.##طباطبایی، سید هادی. (1393ش). ورود نجوم جدید به ایران پیش از دارالفنون و تصحیح رسالۀ علم النجوم (از مؤلف و مترجمی ناشناس، ترجمه شده در 1257 قمری). سیدهادی طباطبایی، پایان‌نامه برای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد در رشتۀ تاریخ علم. پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران.##علیزاده غریب، حسین. (1387ش). «نسخۀ کتاب زین‌الدین منجم لاری». بخارا. شمارۀ 68 و 69. ص125-129.##ــــــــــــ . (1392ش). «علی بن محمدقاسم منجم مظفر گنابادی». پژوهش‌های ایرانشناسی (نام‌وارۀ دکتر محمود افشار). جلد21، ص343-429.##کرمانی، زین‌العابدین. (1345ق). شمس الجاریه. کرمان: چاپ سنگی.##کشف القناع عن احوال الأقالیم و البقاع فی ترجمة کتاب مراة الوضیّة فی الکرة الأرضیّة. نوشتۀ کرنیلیوس فندیک امریکانی. ترجمۀ فخرالدین بن ابی‌القاسم الگلپایگانی. بمبئی: چاپ سنگی، مطبعه گلزار حسنی. 1852م/1231ق.##محبوبی اردکانی، حسین. (1370ش). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##محمود قمی. (1282ق). تقویم ناصری. تهران:چاپ سنگی.##محمودی، کیومرث. «مشاور الملک». آینده، سال نوزدهم، ص 394-397.##مصطفی خان بن نصراللّه افشار. سفرنامۀ روسیه، روزنامۀ سفر پطرزبورغ. نسخۀ خطی شمارۀ 9910 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##معصومی همدانی، حسین. (1363ش). «رساله‌ای در هیأت جدید». معارف، شمارۀ2.##میرزا خانلر خان. (1351ش). سفرنامۀ خانلرخان اعتصام الملک. به کوشش منوچهر محمودی. تهران: نشر منوچهر محمودی.##میرزا صالح شیرازی. (1362ش). گزارش سفر میرزا صالح شیرازی. ویرایش، دیباچه و پانوشت از همایون شهیدی. تهران: مؤسسۀ انتشاراتی راه نو.##میرزا محمد حسن منشی اسرار دولتی طباطبائی. فهرست کتبی که در ایران به چاپ رسیده. نسخۀ خطی شمارۀ 24/9450 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##نجم‌الدوله، میرزا عبدالغفار. (1284ق). قانون ناصری، نسخۀ خطی شمارۀ 12214 کتابخانۀ آستان قدس رضوی و نسخۀ خطی شمارۀ 11484 کتابخانۀ ملی.##ــــــــــــ . (1308ق). آسمان. نسخۀ خطی شمارۀ 3638 کتابخانۀ ملک.##ــــــــــــ . (1319ق). بدایة النجوم. تهران: چاپ سنگی.##ــــــــــــ . (1324ق). وقت نامه سال 1285 هجری شمسی مطابق 1324 هجری قمری. تهران: چاپ سنگی.##ــــــــــــ . (1290ش). تقویم رقمی 1290ش. تهران: چاپ سنگی.##ــــــــــــ . (1291ش). تقویم رقمی سنۀ 796 جلالی مطابق سنۀ 1291 هجری، تهران: چاپ سنگی.##نصرت قوچانی. (1386ش). راحت بعد از رنج. تحقیق و تصحیح محمدرضا قصابیان. مشهد: نشر انصار.##ــــــــــــ . ستاره شناسی. نسخۀ خطی شمارۀ 642 کتابخانۀ آستان حضرت معصومه.##ــــــــــــ . حافظ الصحه. نسخۀ خطی شمارۀ 2168 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##نوایی، عبدالحسین. (1360ش). اسناد و مکاتبات سیاسى ایران، از سال 1038 تا 1105 ق. تهران: بنیاد فرهنگ ایران‏. چاپ دوم.‏##Arago, F. Astronomie populaire. Paris: Legrand, Pomey et Crouzet.##Mejmua Shemsi, A short View of the Copernican System of Astronomy. Calcutta: The Education Press.##Roebuck, Th. (1819). The annals of the college of Fort William. Calcuta.##

0 نقش دکتر امیراعلم در پیشرفت بهداشت و آموزش پزشکی نوین در ایران Amir Aʿlam’s Role in the Improvement of Health and Medical Education in Iran https://jihs.ut.ac.ir/article_63348.html 10.22059/jihs.2014.63348 0 دکتر امیراعلم (1255-1340ش)، از دانش‌آموختگان مدرسۀ‌ پزشکی لیون فرانسه، بیش از 55 سال برای پیشرفت بهداشت و آموزش پزشکی نوین در ایران کوشید. او استاد تشریح (کالبدشناسی) در دارالفنون و سپس دانشگاه تهران، عضو مجلس حفظ الصّحه و از بنیان‌گذاران سازمان‌های بهداشتی نوین در ایران بود. او بنیان‌گذار بیمارستان احمدیه، بنیان‌گذار نخستین درمانگاه ویژۀ زنان (مریضخانۀ‌ نسوان که بعدها بیمارستان امیراعلم نامیده شد) و بنیان‌گذار شیر و خورشید سرخ بود و دارالشفای حضرتی خراسان به کوشش او بازسازی شد. امیراعلم به عنوان نمایندۀ مجلس شورای ملی در تصویب قانون آبله‌کوبی رایگان و قانون طبابت نقش داشت. به درخواست رسمی او، که ریاست مجلس حفظ الصّحه را داشت، تولید واکسن آبله در انستیتو پاستور ایران آغاز شد. او با همکاری چند نفر از استادان دانشکدۀ پزشکی کتاب کالبدشناسی توصیفی را نوشت. او عضو پیوستۀ فرهنگستان ایران بود و در پیشنهاد و تصویب برابرنهادهای مناسب فارسی برای بسیاری از واژه‌های پزشکی نقش داشت. 1 AMIR-AʿLAM (1876-1961), a graduate from the medical school of Lyon, France, tried over 55 years to improve the health institutions and education of modern medicine in Iran. He was Professor of Anatomy at the Dār al-funūn and then at Tehran University, a member of Majlis-i ḥifẓ al-ṣiḥḥa (House of sanitation) and co-founder of many modern health organizations in Iran. He was the founder of the Ahmadiyya Hospital, founder of the first women's clinic (later became known as Amir Alam Hospital) and was the founder of the Red Lion and Sun Organization (Jamʿiyat-e šir o ḵoršid-e sorḵ-e Irān) and the Hazraty hospital of Khorasan. As a Member of Parliament, Amir Alam was responsible for passing of the Health Protection and Smallpox Vaccination Act and the Medical Practice Act (Qānun-e ṭebābat). It was at his official request, as the head of the House of sanitation, which vaccine production began at the Pasteur Institute of Iran. He worked with some of the Medical School professor to write a textbook on anatomy (Kalbadshenasi tousifi). He was a permanent member of the Persian Academy (Farhangestān) and involved in the proposal and approved for many medical terms 241 271 حسن سالاری Hassan Salari مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی ایران salari25ir@gmail.com امیراعلم انستیتو پاستور مجلس حفظ الصّحه دارالفنون دانشکدۀ‌ پزشکی شیر و خورشید سرخ قانون طبابت قانون مایه‌کوبی آبله الگود، سریل. (1371ش). تاریخ پزشکی ایران و سرزمین‌های خلاقت شرقی. ترجمۀ‌ دکتر باهر فرقانی. تهران: امیرکبیر.##امیراعلم، امیر. (1292ش). نامۀ احمدی یا حفظ‌الصحه‌ اسلامی. تهران: چاپ سنگی (مطبعۀ استاد آقامیرزا علی‌اصغر).##ــــــــــــ . (1327ش). کالبدشناسی توصیفی (جلد یکم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##«تاریخی از فرهنگستان ایران». نامه فرهنگستان. (1322ش). شمارۀ 1، ص6-19، 1322ش.##تشیّد، علی‌اکبر. (1340ش) ارمغان جاوید یا زندگانی و شخصیت یکی از رجال مبرز وطن‌خواه ایران یا اعمال رشیقه خلدآشیان دکتر امیراعلم. انتشارات مجلۀ تاریخ اسلام.##حکمت، علی‌اصغر. (1354ش). «یادداشت‌هایی از عصر پهلوی، شمارۀ 28، دانشگاه تهران چگونه پدید آمد؟». مجله وحید، شمارۀ 42، ص19-25.##ــــــــــــ . (1354ش). «یادداشت‌هایی از عصر پهلوی، شمارۀ 29، دانشگاه تهران چگونه پدید آمد؟». مجله وحید، شمارۀ 179، ص187-191.##ــــــــــــ . (1354ش). «یادداشت‌هایی از عصر پهلوی، شمارۀ 30، دانشگاه تهران چگونه پدید آمد؟». مجله وحید، شمارۀ 181، صص419-427.##راهنمای دانشکدۀ پزشکی، داروسازی، دندان‌پزشکی، بیمارستان‌ها و آموزشگاهای وابسته. (1332ش). به کوشش جهانشاه صالح. تهران: انتشارت دانشگاه تهران.##روزنامۀ مجلس. شمارۀ 31، دوشنبه 6 ذیحجه 1324ق/ 1285ش.##سیاسی، علی‌اکبر. (1366ش). گزارش یک زندگی. لندن: پوکا پرینت.##فلور، ویلم. (1386ش). سلامت مردم در ایران قاجار. ترجمۀ ایرج نبی‌پور. بوشهر: دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی بوشهر.##فووریه، ژوآنس. (1385ش). سه سال در دربار ایران: خاطرات دکتر فووریه پزشک ویژه ناصرالدین شاه. ترجمۀ عباس اقبال. تهران: نشر علم.##کاسمی، نصرت‌اللّه. (1387ش). «خاطرات دکتر نصرت‌اللّه کاسمی، پزشک، شاعر و سیاستمدار». به کوشش دکتر محمدمهدی موحدی. مجموعه مقالات: نشریۀ داخلی، شمارۀ 50.##محبوبی اردکانی، حسین. (1350ش). تاریخ تحول دانشگاه تهران و مؤسسات عالی آموزشی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##ــــــــــــ . (1370ش). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران (جلد یکم). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##مستوفی، عبداللّه. (1341-1342ش). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجار. تهران: زوّار.##مظفرالدین شاه قاجار. (1317ق/1900م). سفرنامه مبارکه شاهنشاهی (سفر یکم).##مهر، بوذرجمهر. (1382ش). «زرتشتیان معاصر ایران در مصاحبه با دکتر بوذرجمهر مهر». به کوشش مرتضی رسولی. تاریخ معاصر ایران. شمارۀ 28، ص123-162.##نفیسی، ابوتراب. (1352ش). «نظری به وضع آموزش دبستان، دبیرستان و دانشکده در پنجاه سال قبل (بخش ششم)». مجله وحید (خاطرات)، شمارۀ 27، ص33-37.##وحیدنیا، سیف‌اللّه. (1352ش). «پارلمان ایران، دورۀ دوم». مجله وحید (خاطرات)، شمارۀ 26، ص79-82.##یغمایی، اقبال. (بهمن 1351ش). «امیراعلم بیست و سومین وزیر معارف و اوقاف». ماهنامه آموزش و پرورش. شمارۀ 65، ص285-290.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏۲، جلسۀ 88، صورت مشروح مذاکرات روز پنجشنبه ۲۴ شهر ربیع‌الثانى ۱۳۲۸ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏۲، جلسۀ ۱۷۲، صورت مشروح مذاکرات روز سه‌شنبه ۵ شهر، ذیقعده‌الحرام ۱۳۲۸ق.##مشروح مجلس شورای ملی، دورۀ ۲، جلسۀ ۲۰۸، صورت مشروح مذاکرات روز پنج‌شنبه ۹ شهر صفر ۱۳۲۹ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏۲، جلسۀ 253، صورت مشروح مذاکرات یوم سه‌شنبه غره شهر جمادی‌الاخر ۱۳۲۹ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‌ 4، جلسۀ 16، صورت مشروح مذاکرات یوم یک‌شنبه، ۱۶ ذیحجه 1339ق مطابق ۲۹ برج اسد ۱۳۰۰ش.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏5، جلسۀ 33، صورت مشروح مجلس یوم پنجشنبه 12 برج سرطان ۱۳۰۳ مطابق 29 ذیقعده‏۱۳۴۲ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏5، جلسۀ 95، صورت مشروح مجلس یوم سه‌شنبه 24 قوس 1303 مطابق 19 شهر جماد‌الاولى 1343ق.‏##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏5، جلسۀ 188، صورت مشروح مجلس روز یک‌شنبه 14 تیر ماه ۱۳۰۴ مطابق 13 ذیحجه ۱۳۴۳ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏5، جلسۀ 189، صورت مشروح مجلس روز سه­شنبه 16 تیر ماه 1304 مطابق 15 ذیحجه ۱۳۴۳ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ‏5، جلسۀ 197، صورت مشروح مجلس روز پنج‌شنبه 21 شهر صفر ۱۳۴۴ مطابق 19 شهریور ۱۳۰۴ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ 7، جلسۀ 86، صورت مشروح مجلس روز پنج‌شنبه ۲۱ آذرماه ۱۳۰۸ مطابق ۱۰ رجب ۱۳۴۸ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ 9، جلسۀ 85، صورت مشروح مجلس روز سه‌شنبه ۸ خرداد‌ماه ۱۳۱۳، ۱۵ صفر ۱۳۵۳ق.##مشروح مذاکرات مجلس شورای ملى، دورۀ 12، جلسۀ 132، صورت مشروح مجلس روز پنجشنبه ۸ آبان ماه ۱۳۲۰ش.##(بازیابی شونده از نشانی: http://www.ical.ir )##سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران، سندهایی با شماره‌های ،۲۷۰/۳۱۵ ،۲۷۰/۳۰۵ ،۲۴۰/۳۳۱۴۵ ،۲۹۷/۲۳۵۶۶ ،۲۷۰/۳۴۷  (بازیابی شونده از نشانی: http://www.nlai.ir)##Thomson, Th. (1904). The International Sanitary Convention of Paris, 1903. London: Darling and Son LTD.##Ebrahimnejad, H. (2004). Medicine, Public Health and the Qajar State: Patterns of Medical Modernization in Nineteenth-Century Iran. Leiden, Netherlands: Koninklijke Brill NV.##

0 نخستین آثار نگاشته شده در فیزیک جدید در دوران قاجار تا سال 1300ق Introducing the First Modern Physics Books Written During the Qajar Period https://jihs.ut.ac.ir/article_63349.html 10.22059/jihs.2014.63349 0 آشنایی ایرانیان با مفاهیم جدید فیزیک به دورۀ حکمرانی قاجار برمی‌گردد. آنچه در این مقاله می‌آید معرفی برخی از ویژگی‌های نخستین آثار تألیف شده یا ترجمه شده در حوزۀ فیزیک جدید تا حدود سال 1300ق خواهد بود. اکثر این آثار به صورت نسخۀ خطی باقی مانده‌اند و نسخه‌های متعدد نیز از آنها در دست نیست. این آثار عمدتاً به انگیزۀ اهداء به شخص پادشاه یا دیگر مقام‌های حکومتی و یا به سفارش بعضی از بزرگان کشور نوشته شده‌اند و در مدارس، به‌ویژه در مدرسۀ دارالفنون، به عنوان کتاب درسی به‌کار نرفته‌اند. در این میان دو کتاب جایگاه مهم‌تری دارند: یکی کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی معروف به فیزیک نمساوی تألیف کریشش نمساوی-از اوّلین معلمان دارالفنون-و ترجمۀ میرزا زکی مازندرانی است. این نخستین کتابی است که در زمینۀ فیزیک جدید در سال 1274ق در کشور چاپ شده است و در مدرسۀ دارالفنون تدریس می‌شده است. دیگری کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک نوشتۀ علی‌خان ناظم العلوم که حدود بیست سال بعد از کتاب نخست توسط یک ایرانی تألیف شده است. این کتاب نیز در دارالفنون به چاپ رسیده است و در آنجا تدریس می‌شده است. 1 It was in the Qajar period that the Iranins first became aquainted with some basic concepts of modern Newtonian physics. This article introduces and comments upon some general characteristics of the first books of modern physics written and translated till the year 1300 AH. Most of these texts are preserved in unique manuscripts and have often been written with the intentions such as donating the king or other governmental officials, or by the order of some state authorities. So they have not been used as a textbook in educational institutions, including Dār al-funūn. Among these works, a book entitled Jar al-Thaqīl wa ʿ Ilm-i Ḥikmat-i Ṭabīʿ ī, written by Kriziz Namsavi (one of the first teachers of Dār al-funūn) and translated by Mīrzā Zakī Māzandarānī is the first book that has been published for the teaching of in modern physics at 1274 AH. Ḥikmat Ṭabīʿ īʾUṣul-i ʿ Ilm-i Fīzīk,written almost twenty years later (at 1295 AH) by an Iranian author, Nāẓim al-ʿUlūm, is the second book that was published in modern physics for teaching at Dār al-funūn. These two books deserve special attention because of their large circulation. 273 296 محمد سلیمانی تبار Mohammad Soleimani Tabar دانشگاه تهران ایران m.soleimanitabar@alumni.ut.ac.ir استاتیک جرثقیل حکمت طبیعی فیزیک جدید آدمیت، فریدون. (1354ش). امیرکبیر و ایران. تهران: خوارزمی.##انصاری، مسعود بن عبدالرحیم. جرالثقیل (ترجمه).نسخۀ خطی شمارۀ 3362 کتابخانۀ ملک.##پسندیده، محمد. آموزش ریاضی در دارالفنون (عصرقاجار). پایان‌نامهبرای دریافت درجۀ کارشناسی ارشد رشتۀ تاریخ علم در پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران، 1386ش.##حسام‌الدین طبیب شیرازی. فیزیک (ترجمه). نسخۀ خطی شمارۀ 10219-5 کتابخانۀ ملی.##دانش‌پژوه، محمدتقی. «نخستین کتاب‌های فلسفه و علوم جدید در ایران». نشر دانش، شمارۀ 8.##رینگر، مونیکا.ام. (1393ش). آموزش، دین و گفتمان و اصلاح فرهنگی در دوران قاجار. ترجمۀ مهدی حقیقت خواه. تهران: ققنوس.##سرمد، غلامعلی. (1372ش). اعزام محصل به خارج از کشور در دورۀ قاجار. تهران: چاپ و نشر بنیاد.##طالبوف، عبدالرحیم. (1311ق). کتاب فیزیک یا حکمت طبیعیه. اسلامبول: مطبعه اختر.##علی‌خان ناظم العلوم. (1295ق). حکمت طبیعی اصول علم فیزیک. تهران: چاپ سنگی. شمارۀ 32833-6 کتابخانۀ ملی.##کریشش، اگوستت. (1382ش). فیزیک نمساوی. ترجمۀ میرزازکی مازندرانی، تصحیح هوشنگ شریف‌زاده و مهرناز طلوع شمس و آرمه زرسازی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##ــــــــــــ . جرالثقیل و علم حکمت طبیعی. (1274ق). ترجمۀ میرزازکی مازندرانی. تهران: چاپ سنگی. شمارۀ 12122 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##کیان‌فر، جمشید. (بهار 1384ش). «نهضت ترجمه و دارالفنون».پیک نور، ش9.##محبوبی اردکانی، حسین. (1368ش). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران.##منصوری، رضا. (1383ش). ایران1427-عزم ملی برای توسعۀ علمی و فرهنگی. تهران: طرح نو.##میرزا آقاخان. (اسفند 1353ش) «تاریخچه‌ای از دارالفنون». وحید، ش135.##نجم‌الدوله، میرزا عبدالغفار. اصول علم استاتیک (ترجمه).نسخۀ خطی شمارۀ 28192-5 کتابخانۀ ملی.##ــــــــــــ . فیزیک، نسخۀ خطی شمارۀ 28190-5 کتابخانۀ ملی.##هاشمیان، احمد (ایرج). (1379ش). تحولات فرهنگی ایران در دورۀ قاجاریه و مدرسۀ دارالفنون. تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب##

0 رویارویی با نظریۀ تکامل داروین در عصر قاجار: شیخ محمدرضا اصفهانی و تکامل انسان Encountering Darwin's Theory of Evolution in the Qajar Period: Muḥammad Riḍā Iṣfahānī and Human Evolution https://jihs.ut.ac.ir/article_63350.html 10.22059/jihs.2014.63350 0 نظریۀ تکامل، در نیمۀ دوم قرن نوزدهم میلادی، از طریق متون درجۀ دوم و معمولاً ماده‌گرایانه به عرب‌زبانان معرفی شد. این صورت از نظریۀ تکامل در واقع التقاطی بود از نظریه‌های داروین و دیگر تکامل‌گرایان آن عصر. محمدرضا اصفهانی با اصل نظریۀ تکامل مخالف نبود و آن را از حواشی ماده‌گرایانه‌اش تمییز می‌داد، ولی تکامل انسان را نه تنها خلاف آموزه‌های دینی، بلکه از نظر علمی نیز نادرست می‌دانست. وی بر اساس خلاصه‌ای از ترجمۀ عربی فصل اول تبار انسان داروین، کتاب لودویگ بوخنر و مقالاتی که در جراید علمی عربی آن زمان وجود داشت، تلاش کرد که به فهم دقیق‌تری از نظریۀ تکامل، نسبت به همتایان مسیحی عرب خود، دست یابد. از آنجا که در آن عصر هنوز بعضی از زیست‌شناسان و حتی تکامل‌گرایان غربی نیز با نظریۀ تکامل انسان مخالف بودند، وی با دسترسی به آرای ایشان و افزودن آرای خود، به شکلی از نقد «علمیِ» این نظریه دست یافت که در آن زمان در سرزمین‌های اسلامی بی‌نظیر بود. 1 The thory of evolution was introduced toward the middle of the nineteenth century to Arabic readers through secondry texts, including a mixture of Darwin’s and other evolutionists’ ideas and sometimes tinted with materialistic ideas. In his polemical book named A Critique of the Philosophy of Darwin, Muḥammad-Riḍā Najafī Iṣfahānī did not totally refute the theory of evolution, but only the part dealing with the theory of human evolution which, in his view, went against the religious teachings. Compared with his Christian Arab counterparts, he could attain a better understanding of the theory of evolution, based on Arabic translation of a summary of the first chapter of Darwin’s The Descent of the Man, Ludwig Buchner’s writings and the scientific articles published in contemporary Arabic journals. Since some of the western biologists and evolutionists of his time did not accept the human evolution, he could grasp their ideas and add his own remarks to prepare some sort of “scientific” critique of this theory which, in its kind, was unprecedented. 297 350 امیرمحمد گمینی Amir Mohammad Gamini عضو هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران ایران amirgamini@ut.ac.ir تاریخ ورود علم جدید به ایران و اسلام تکامل انسان محمدرضا نجفی اصفهانی مسجدشاهی نظریۀ تکامل داروین آقابزرگ طهرانی. (1403ق). الذریعة إلی تصانیف الشیعة. بیروت: دارالأضواء.##آدمیت، فریدون. (1356ش). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار. تهران.##ابن سینا. (1406ق). الشفاء: الطبیعیات. به تصحیح ابراهیم مدکور. قم: کتابخانۀ آیت‌اللّه مرعشی نجفی.##اخوان الصفا. (1412ق). رسائل اخوان الصفاء وخلان الوفاء. بیروت: دارالاسلامیة.##استادی، رضا. (1371ش). چهل مقاله. قم: کتابخانۀ آیت‌اللْه مرعشی نجفی.##اسدآبادی، جمال‌الدین. (1379ش). مجموعۀ رسائل و مقالات. به کوشش سید هادی خسروشاهی. تهران: کلبه شروق.##اصفهانی، محمدرضا. (1331ق). نقد فلسفة دارون. بغداد: مطبعة الولایة العامره.##ــــــــــــ . (1389ش). تصحیح حامد نجی الاصفهانی. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##امیرارجمند، کامران. (1395ش). «ملاحظاتی در بارۀ کتاب آیات بینات و رویارویی با داروینیسم». میراث علمی اسلام و ایران، 5 (1)، ص35-51.##حائری، عبدالهادی. (1367ش). نخستین رویارویی‌های اندیشه‌گران ایران با دو رویۀ تمدن بورژوازی غرب. تهران: امیرکبیر.##حسین، حسن. (1924م). فصل المقال فی فلسفة النشوء والارتقاء. مصر.##حکمت. (1354ش). فلسفه نشوء و ارتقاء یا شرح نظریۀ داروین درتحول موجودات نوشتۀ لودویگ بوخنر. تهران.##خسروی، عرفان. (1393ش)، «جانورنامه و رفع یک سوء تفاهم تاریخی». تاریخ علم، دورۀ 12، شمارۀ 2، ص173-219.##داوری اردکانی، رضا. «داروین ماده‌گرا نیست»، روزنامۀ جام جم، 8 تیر 1390.##دمیری. (1424ق). حیوة الحیوان الکبری. تصحیح احمد حسن بسج. بیروت: دارالکتب العلمیة.##صفائی، احمد. (1339ش). علم کلام. تهران: دانشگاه تهران.##طباطبایی، محمدحسین. (1393ق). المیزان فی تفسیر القران. بیروت.##هاشمی، محمد منصور. (1383ش). «تکامل: مواجهۀ ایرانیان با نظریۀ تکامل». دانشنامه جهان اسلام، ج8. تهران. ص12-16.##رحمتی، محمدکاظم (1383ش). «تکامل: سیر کتاب‌نگاری عربی در بارۀ تکامل». دانشنامۀ جهان اسلام، ج8. تهران. ص12-18.##زرین کوب، عبدالحسین. (1361ش). نقد ادبی: جستجو در اصول و روش‌ها و مباحث نقادی با بررسی در تاریخ نقد و نقادان. تهران.##سعد، خلیل. (1904م). «خلاصة مذهب دارون (و هو مذهب النشوء و الارتقاء أو مذهب التحول)». الهلال، (3). ص144-147.##شریف رازی، محمد. (1332ق). آثار الحجة. قم: مؤسسۀ مطبوعاتی دارالکتاب.##شمیل، شبلی. (1910م). فلسفة النشوء والارتقاء. قاهره: دارمارون عبود.##ــــــــــــ . (1884م). [تعریب لـ] شرح بخنر علی مذهب دارون. اسکندریه. (تجدید چاپ در قاهره: مؤسسة هنداوی للتعلیم والثقافة، 2015م).##کلینی. (1407ق) الأصول من الکافی. تصحیح علی اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیة.##گمینی، امیر محمد. (1391ش). «بررسی دلایل مرکزیت و سکون زمین در آثار هیئت دورۀ اسلامی». تاریخ علم، (2)9. ص45-80.##مجدالعلماء، مجدالدین نجفی و صافی اصفهانی، حسن. (1393ش). نقد فلسفۀ داروین، تصحیح علی زاهدپور. قم: صاحب الامر.##محبوبی اردکانی، حسین. (1374ش). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. تهران: دانشگاه تهران.##مرشل. (1890م). «حقائق فی علم الحیاة». المقتطف،(2)15.ص97-102.##المعلوف، امین. (1910 الف). «الأستاذ هیکل و تهمة التزویر». المقتطف، (2)37. ص725-728.##ــــــــــــ . (1910 ب)، «الأستاذ هیکل و تهمة التزویر: رد الأستاذ علی خصومه». المقتطف، (3)37. ص833-839.##المشرق. (1910 الف). «شذرات». (3)13. ص237-240.##ــــــــــــ . (1910 ب). «شذرات».(12)13. ص715-720.##المقتطف. (1893م)، «اخبار واکتشافات واختراعات». (10)17. ص706-711.##نوری، محمد. (پاییز 1379ش). «نخستین نقدهای متکلمان شیعه بر داروینیسم». فصلنامۀ کتاب‌های اسلامی، سال ۱، ش۲.##الهلال. (1912م). «أصل الإنسان: هل هو واحد أو غیر واحد». (9)20. ص538-543.##ــــــــــــ . (1913م). «باب السؤال والاقتراح». (4)21. ص234-240.##ــــــــــــ . (1914م). «مطبوعات جدیدة». (4)22. ص318-321.##Amirarjomand, Kamran. “Islamic responses to Darwinism in the Persianate world”, in C. Mackenzie Brawn (ed.), Asian Religious Responses to Darwinism, Springer (to be published).##ــــــــــــ . (1997). “The Emergence of Scientific Modernity in Iran: Controversies surrounding Astrology and Modern Astronomy in the Mid-Nineteenth Century”. Iranian Studies 30(1-2), pp. 5-24.##Bowler, P. J. (1989). Evolution: the History of an Idea. University of California Press.##Darwin, C. (1871). The Descent of Man and Selection in Relation to Sex. (published in Great Books of the Western World, v.49, the University of Chicago, 1952).##Gould, Stephen Jay. (2002). The Structure of Evolutionary Theory. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.##Hourani, Albert. (1962). Arabic Thought in the Liberal Age: 1798-1939. London: Oxford University Press.##Larson, Edward J. (2009). “The Reception of Darwinism in the Nineteenth Century: A Three Part Story.” Science & Christian Belief, 21 (1).##Montgomery, W. (1988). “Germany” in Glick, T. F. (ed.). The Comparative Reception of Darwinism. University of Chicago Press.##Richards, R. J. (2005). “Ernst Haeckel and the Struggles over Evolution and Religion”, Annals of the History and Philosophy of Biology, 10, pp. 89-115.##Sadgrove, P. C. (1997). “Shumayyil, Shiblī”, in Encyclopedia Islamica, Leiden: Brill, pp. 501-502.##Shipman, P., & Storm, P. (2002). “Missing links: Eugène Dubois and the Origins of Paleoanthropology”. Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 11(3), pp. 108-116.##Vucinich, A. (1988). “Russia: Biological Sciences” in Glick, T. F. (ed.). The Comparative Reception of Darwinism. University of Chicago Press.##Ziadat, Adel A. (1986). Western Science in the Arab World: The Impact of Darwinism 1860–1930. Springer.##

0 علی محمد اصفهانی و لگاریتم اعداد ʿAlī Muḥammad Iṣfahānī and the Logarithm of Numbers https://jihs.ut.ac.ir/article_63351.html 10.22059/jihs.2014.63351 0 از برجسته‌ترین چهره‌های علمی دورۀ قاجار علی‌محمد اصفهانی (1215-1293ق/1800-1876م) است که سال‌های بنیادین حیات علمی و حرفه‌ایش در اصفهان، یعنی پیش از آغاز آشنایی او با علوم اروپایی از طریق مدرسۀ جدید دارالفنون، سپری شده است. تعدادی از آثار علمی اصفهانی به سبک رساله‌های ریاضی قدیم همچون مفتاح الحساب کاشانی یا عیون الحساب محمدباقر یزدی نوشته شده‌اند، در حالی که به نظر می‌رسد آثار دیگر او به سبک و سیاق کتاب‌های درسی دارالفنون به رشتۀ تحریر درآمده‌اند. متأسفانه تعدادی از عناوینی که مورخان در میان آثار اصفهانی ذکر کرده‌اند، امروزه در دست نیست و این موضوع سبب شده است که انتساب برخی نوآوری‌ها به اصفهانی در ابهام باقی بماند. از ابداعات قابل توجهی که به اصفهانی نسبت داده شده، کشف استخراج لگاریتم اعداد است که در بسیاری از منابع تاریخی فارسی همچون مقالات مختلف از ابوالحسن فروغی، جبر و مقابلۀ خیام از غلامحسین مصاحب، تاریخ علوم اسلامی از جلال‌الدین همایی و... تکرار شده است. در حالی که ابوالقاسم قربانی -مورخ ریاضیات- انتساب کشف لگاریتم به اصفهانی را تنها یک افسانه خوانده است. البته عبدالحسین مصحفی با بررسی برخی شواهد و قراین تاریخی نشان می‌دهد که این انتساب چندان دور از واقعیت نیست. در این مقاله تلاش شده است تا ضمن معرفی این ریاضی‌دان و اشاره به بحث‌ها و جدل‌هایی که در بارۀ مسألۀ کشف لگاریتم درگرفته است، به کمک اسناد و مدارک موجود، این ابهامات را تا حدودی روشن کنیم. 1 ʿAlī Muḥammad Iṣfahānī (1215/1800–1293/1876), was one of the famous scientific figures of Qajar period who passed the formative years of his scientific and professional life in Iṣfahān, i.e. before being acquainted with the European sciences through the modern institution of Dār al-Funūn. Several scientific works of Iṣfahānī were written in the style of the ancient mathematical treatises like Miftāḥ al-Ḥisāb by Kāshī or ʿ Uyūn al-Ḥisāb by Muḥammad Bāghir Yazdī, whereas his other works seem to have been written in the style of the pedagogic books of Dār al-Funūn. The historians have mentioned some titles among Iṣfahānī’s works which unfortunately are not available today and therefore the attribution of some innovations to Iṣfahānī remains ambiguous. One of the innovations attributed to Iṣfahānī is the discovery of the extracting the logarithm of the numbers. This attribution is repeated in some historical Persian sources such as The Diffused Articles by Abu al-Ḥasan Furūghī, The Algebra of Khayyām by Gholamhossein Mosaheb, The History of Islamic Sciences by Jalal al-Din Homaee, etc. Nevertheless, the historian of mathematics, Abu al-Ghasim Ghorbani, believes that the attribution of discovery of the logarithm to Iṣfahānī could not be more than a legend, though after examining some historical facts, Abd al-Hossein Moshafi shows that this attribution is not far from reality. In this article, after introducing this mathematician and mentioning the previous debates about the subject, I will try to shed some light on these ambiguities with the help of the extant documents 45 63 زینب کریمیان Zeinab KARIMIAN دانشجو/ دانشگاه پاریس 7 ایران zeinab.karimian@etu.univ-paris-diderot.fr علی‌محمد اصفهانی غیاث‌الدین جمشید ثانی کشف لگاریتم در ایران محمدباقر یزدی نجم‌الدوله Manuscripts##Ḥusaynī Qāʾinī Bīrjandī Iṣfahānī. Muḥammad ʿAlī, Taḥqīq-i Jayb wa Ẓil (تحقیق جیب و ظل): Central Library of University of Teheran, no. 462.##Iṣfahānī, ʿAlī Muḥammad, Dar Istikhrāj-i Jadwal-i Lukārītm-i Jayb az īn Lukārītm (در استخراج جدول لکاریتم جیب از این لکاریتم): Malik, no. 601/5; Majlis, no. 2736/6.##ـــــــــ . Jung-i Najm al-Dawla (جنگ نجم الدوله): Majlis, no. 81.##ـــــــــ . Taqsīm-i Kura bi Suṭūḥ-i Mustawīya (تقسیم کره به سطوح مستویه): Majlis, no. 2138.##Iʿtiḍād al-Salṭanah, ʿAlī Qulī Mīrzā. Jung-i ʾIʿtiḍād al-Salṭanah (جنگ اعتضادالسلطنه): Majlis, no. 1453.##ـــــــــ . Tarjumi wa Sharḥ-i Bakhshī az Āthār al-Bāqīya Bīrūnī (ترجمه و شرح بخشی از آثارالباقیه بیرونی), Malik, no. 1471.##Suʾālāt-i Mīrzā Jafar Khān Mushīr al-Dawlat az Ustād Mullā ʿAlī Muḥammad Iṣfahānī bā Jawāb-i Ānhā (سؤالات میرزا جعفر خان مشیرالدوله از استاد ملا علی محمد اصفهانی با جواب آنها): Majlis, no. 1453/42; Majlis, no. 81.##The Tables of Logarithm in arithmetic (The Science of the Numbers) (Jadāwil-i Logārītm dar Ḥisāb (ʿIlm al-Aʿdād)): Majlis no. 1531.##Yazdī, Muḥammad Baghir ibn Muḥammad Ḥussayn. Sharḥ-i Mushkilāt-i ʿUyūn al-Ḥisāb (شرح مشکلات عیون الحساب): Majlis, no. 6174/1.##Sources in European Languages##Gobineau, Joseph Arthur. (1905). Trois ans en Asie (de 1855 à 1858). Paris: Ernest Leroux.##Masoumi Hamedani, Hossein. (2001). “History of Science in Iran in the Last Four Centuries”. The Different Aspects of Islamic Culture, vol. IV, Part 2, Science and Technology in Islam: Technology and Applied Sciences, ed. A. Y. al-Hassan, M. Ahmed, A. Z. Iskandar, UNESCO Publishing. Paris. pp. 615-643.##Morin, Jean-Baptist. (1633). Trigonometriae Canonicae Libri Tres. Paris.##Rashed, Roshdi. (1992). “Mathématiques traditionnelles dans les pays islamiques au XIXe siècle : l’exemple de l’Iran”. Transfer of Modern Science and Technology to the Muslim World, ed. E. Ihsanoglu. Istanbul. pp. 393-404.##Roegel, Denis. (2010). A reconstruction of the tables of Briggs and Gellibrand’s Trigonometria Britannica (1633). [Research Report] <inria-00543943>.##Sources in Persian##بامداد، مهدی. (1378ش). شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری. تهران: انتشارات زوار.##پاکدامن، ناصر. (1353ش). «میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله و "تشخیص نفوس دارالخلافه"». فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 20، ص324-395.##حائری، عبدالحسین. (1350ش). «ریاضی‌دانان قرن 13: میرزا محمد علی حسینی اصفهانی و ریاضی‌دانان همزمان او». وحید، شمارۀ 91، ص 611-616. تجدید چاپ در حدیث عشق: نکته‌ها، گفتگوها و مقالات استاد عبدالحسین حائری. به کوشش سهل‌علی مددی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1380ش، ص177-220.##صنیع الدوله، محمد حسن. (1363ش). المآثر والآثار، ج 1. به کوشش ایرج افشار (چهل سال تاریخ ایران). تهران: اساطیر.##ـــــــــ . (1367ش). مرآة البلدان، ج 2. به کوشش عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##عرشی، محمدرضا. (1394ش). «رسالۀ نهایة الایضاح میرزا محمد علی قائنی». میراث علمی اسلام و ایران، سال چهارم، شمارۀ دوم. ص129-162.##فروغی، ابوالحسن. (1330ش). اوراق مشوش یا مقالات مختلفه. تهران.##قربانی، ابوالقاسم. (1365ش). «افسانۀ کشف لگاریتم در ایران». آشنایی با ریاضیات، ج 8، ص137-139.##ـــــــــ . (1375ش). زندگی‌نامۀ ریاضی‌دانان دورۀ اسلامی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی، تهران، چاپ دوم.##مصاحب، غلامحسین. (1317ش). جبر و مقابلۀ خیام به انضمام تاریخ علوم ریاضی از سه هزار سال قبل از میلاد تا زمان خیام. تهران.##مصحفی، عبدالحسین. (1394ش). «سرآغاز آشنایی ریاضی‌دانان ایرانی با لگاریتم»، دانش و مردم، شمارۀ 8 و 9، ص 530-537؛ تجدید چاپ (به اختصار) در میراث علمی اسلام و ایران، سال چهارم، شمارۀ اول، بهار و تابستان 1394، ص122-123.##معلم حبیب آبادی، محمدعلی. (1364ش). مکارم الآثار، ج 2. به کوشش سید محمدعلی روضاتی. اصفهان: نشر نفائس مخطوطات.##نجم الدوله، عبدالغفار. (1292ق). جداول لگاریتم اعداد صحاح از 1 تا 1000. تهران.##همایی، سید جلال الدین. (1363ش). تاریخ علوم اسلامی. تهران: نشر هما.##