0 آموزش فیزیک در نخستین کتاب‌های درسی فیزیک در ایران: اصول علم فیزیکِ ناظم العلوم و جرالثقیلِ کریشیش Teaching Physics in the First Iranian Physics Textbooks: Nāẓim al-ʿUlūm’s Usūl ʿIlm Fīzīk and Krziž’s Jarr al-Thaqīl https://jihs.ut.ac.ir/article_72549.html 10.22059/jihs.2019.288191.371512 0 فیزیک جدید اولین بار در قرن 13ق (19م) به ایران وارد شد. کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی از آگوست کریشیش اولین کتاب درسی فیزیک در ایران بود. این کتاب ترجمه‌ای از تدریس‌های شفاهی کریشیش در مدرسۀ دارالفنون است که توسط دستیار ایرانی وی میرزا زکی مازندرانی در سال 1274ق گردآوری شد. پس از این قبیل ترجمه‌ها تحصیل کردگان ایرانی در غرب پس از بازگشت به ایران مشغول به تدریس در دارالفنون شدند و کتاب‌های درسی فیزیک جدیدی تألیف کردند. کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک تألیف علی‌خان ناظم العلوم (1293ق) نمونه‌ای از این دست است. علی رغم اینکه کتاب‌های درسی فیزیک در آن دوره دارای اشتباهات اندکی هم بود، نقطۀ عطفی برای تغییر آموزش علوم قدیم به علوم جدید در قرن 19 میلادی در ایران بودند. مقایسۀ کتاب کرشیش و ناظم‌العلوم نشان دهندۀ دو نوع کتاب درسی در ایران است که به دو جنبه از آموزش فیزیک در ایران می‌پرداختند. اولی یک کتاب درسی بود که روابط ریاضی کاربردی در فیزیک و روش حل مسائل را آموزش می‌داد، ولی دومی به آموزش عمیق مفاهیم فیزیکی از طریق ذکر مثال‌هایی از کاربرد در صنعت و تاریخ فیزیک به زبان ساده توجه داشت. ناظم العلوم از چهار منبع فرانسوی استفاده کرده است که بخش‌هایی از متن فارسی او با بخش‌هایی از آن منابع فرانسوی مقایسه می‌شود. 1 Modern physics for the first time was introduced to Iran in the 19th century. August Karl Krziž’s Jarr al-Thaqīl as the first modern physics textbook in Iran was a translation of Krziž’s oral teachings in Dār al-Funūn by his assistance, Mīrzā Zakī Māzandarānī, published in 1857. Following this translation, among other similar translations of western textbooks, some of the west educated Iranian students came back to Iran and started teaching in Dār al-Funūn and writing textbooks. Nāẓim al-ʿUlūm’s Ḥikmat Tabīʿī Usūl ʿIlm Fīzīk (1876) is the first physics textbook written by an Iranian. Although this textbook was not without errors and was in fact a compilation of western textbooks, it was a turning point in pedagogy of physics in Iran. A comparison between Krziž’s and Nāẓim al-ʿUlūm’s books shows two forms of physics textbooks with two approaches. The first one is a textbook concentrating on mathematical formulas of physics and their solutions, while the second teaches physics through examples of experiments and industrial instruments, deepening the understanding of the physical concepts in simple words. Nāẓim al-ʿUlūm applies four French sources which will be compared with some phrases of the text. 1 19 فاطمه اربابی فر Fatemeh Arbabifar گروه فیزیک، پردیس نسیبه، دانشگاه فرهنگیان ایران farbabifar@gmail.com آموزش فیزیک حکمت طبیعی ناظم العلوم دارالفنون فیزیک نمساوی کتاب‌های درسی فیزیک سلیمانی‌تبار، محمد. (پاییز و زمستان1393ش). «نخستین آثار نگاشته شده در فیزیک جدید در دوران قاجار تا سال 1300ق». تاریخ علم، دورۀ 12، شمارۀ 2، ص273-296.##سرمد، غلامعلی. (1372ش). اعزام محصل به خارج از کشور در دورۀ قاجار. تهران: چاپ و نشر بنیاد.##ناظم العلوم، علی خان. (1295ق). حکمت طبیعی اصول علم فیزیک. تهران: چاپ سنگی. شمارۀ 32833-6 کتابخانۀ ملی.##کرشیش، اگوست. (1274ق). علم جرالثقیل و علم حکمت طبیعی. ترجمۀ میرزازکی مازندرانی، تهران: چاپ سنگی. شماره 12122 کتابخانه مجلس شورای اسلامی.##Fabre, M. J.-H. (1867). Notions Préliminaires de Physique. Paris: C. Delagrave.##Ganot, Adolph. (1859). Course de physique purement experimentale: a l’usage des personnes etrangeres aux connaissance mathematique. Paris.##Jamin, Jules Célestin. (1859). Course de physique de l’Ecole polytechnique. Paris: Gauthier-Villars.##ـــــــــــــــــ . (1870). Petit Traité de Physique. Paris: Gauthier-Villars.##

0 پایان سنت حدنامه‌نویسی توصیفی و سهم مهندس بُغایری در نقشه‌برداری مدرن ایران The End of the Descriptive Tradition of the Letters Concerning Property Limits (Ḥadnāma) and the Role of Bughāyirī in Modern Mapping of Iran https://jihs.ut.ac.ir/article_72550.html 10.22059/jihs.2019.285939.371501 0 در دورۀ قاجار اتفاقاتی در ایران رخ داد که برای جامعۀ آن روز تازگی داشت؛ یکی از آنها شروع نقشه‌برداری علمی و مدرن توسط خود ایرانیان بود. تا قبل از این اتفاق در جامعۀ ایرانی متنی توصیفی در قالب مدرکی به نام «حدنامه» تنظیم می‌شد که ماحصل تلاش جمعی چند خبرۀ موثق آشنا با موضوع و محیط و جغرافیای محلی بود. با آنکه نقشه‌برداری جدید در ایران نسبت به فرانسه دیر شروع شد. اما در زمان کوتاهی تنی چند از نقشه‌برداران از جمله میرزا عبدالرزاق مهندس بغایری موفق شدند علاوه بر تهیه نقشه‌های مناطق مرزی از شهرها و مناطق روستایی حسب نیاز دولت و مالکان، نقشه‌هایی نیز در مقیاس‌های مختلف تهیه نمایند، این اتفاق در راستای نوسازی جامعۀ ایرانی اقدامی سرنوشت‌ساز بود که در ابتدای دورۀ پهلوی با ندیده گرفتن نیروی داخلی این توان بالقوّه به حاشیه رانده شد. 1 During the Qajar period, there were events in Iran that were new for the society, one of them was the beginning of a scientific and modern mapping by Iranians themselves. Prior to this event in the Iranian community, a descriptive text was set up in the form of document named the letter concerning property limits (ḥadnāma). This text was compiled by a number of trusted experts familiar with the property limit and its local geographic environment. Although the modern mapping in Iran began later than France, in a short time some surveyors, including Mīrza ‘Abd al-Razzāq, Brigadier Bughāyirī, succeeded in drawing up maps of the border areas as well as urban and rural areas. In addition, by request of the state and some property owners, he provided maps on different scale. This event can be interpreted as the transformation of the Iranian mind and a forward movement. 21 36 امید رَضائی Omid Reza&#039;i کارشناس پژوهشی، تهران/ سازمان اوقاف و امور خیریه ایران rezaiomid@gmail.com حدنامه قاجار مهندس بغایری نقشه‌برداری آلبو کرک، لویش دو. (1368ش). «کاراوال‌ها و نقشه‌کش‌ها»، پیام یونسکو، سال بیستم، ش 227، ص 11-13.##آلفونسو، ژان کوریا. (1368ش). «مسیحیان و ادویه: پرتغالی‌‌‌‌ها در هندوستان»، پیام یونسکو، سال بیستم، ش 227، ص33-34.##بیات، کاوه. (1376ش). «بغایری، عبدالرزاق»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، ص 536-537.##پاکدامن جامی، مرتضی و دیگران. (1395ش). اطلس منتخب نقشه‌های دورۀ قاجار. تهران: ادارۀ اسناد و دیپلماسی وزارت خارجه.##پانوفسکی، اروین (1389ش). پرسپکتیو به منزلۀ صورت سمبلیک. ترجمۀ محمد سپاهی. تهران: نشر چشمه.##تراور، نورمن جی. (1370ش). «وقتی نقشه‌برداری به صورت علم در آمد.»، پیام یونسکو، 22 (253)، ص31-34.##رضائی، امید (1366ش). «بررسی و مطالعۀ تطبیقی وقفیۀ قاضی رکن‌الدین عمیدالملک سمنانی با وقف‌نامه‌های چند سده»، وقف میراث جاویدان، ش 59، ص66-101.##ـــــــــــــــــ . (1388ش). «موقوفه‌ای مشاع و تقسیم‌های بی‌سرانجام آن در بازار تهران دورۀ قاجار»، نامۀ انجمن، ش 35-36، ص153-170.##رینگر، مونیکا ام. (1393ش). آموزش، دین، و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار. چ 3، تهران: انتشارات ققنوس.##مهندس بغایری، عبدالرزاق. نقشۀ تهران و اطراف در زمان احمد شاه طراف تهران در سال 1328 قمری. تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.##سلطانی، سینا. (1392ش). «نقشۀ بعضی از بلوکات دارالخلافۀ طهران: نخستین نقشۀ اطراف تهران»، اثر، سال سی و چهارم، شماره 63، ص117-134.##شاردن، ژان. (1334ش). سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی امیرکبیر، ج2، ج3، ج4.##شیرازیان، رضا. (1394ش). اطلس قدیم تهران، تهران. انتشارات دستان.##ـــــــــــــــــ . (1395ش). تهران‌نگاری: بانک نقشه‌ها و عناوین مکانی تهران قدیم، تهران. انتشارات دستان.##کلاین، موریس. (1388ش). نقش ریاضیات در فرهنگ غرب. ترجمۀ محمد دانش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.##مارکز، آلفردو پینهیرو. (1368ش). «ژاپن در نقشه‌های اولیۀ پرتغالی»، پیام یونسکو، 20 (227)، ص14-16.##مجموعۀ مصوبات ادوار اول و دوم قانون‌گذاری مجلس شورای ملی. (1318ش). اداره قوانین و مطبوعات مجلس شورای ملی. تهران: انتشارات مجلس.##مسعود انصاری، محسن. (1372ش). «عبدالرزاق بغایری»، تحقیقات اسلامی ، سال 8 ، ش 1 و 2 (1372ش)، ص 215-223.##نیسبت، ریچارد ا. (1398ش). جغرافیای اندیشه: چگونه آسیایی‌ها و غربی‌ها متفاوت از هم می‌اندیشند ... . چرا؟. ترجمۀ راحله گندمکار، تهران: انتشارات علمی.##Alai, Cyrus. (2005). General Maps of Persia 1477-1925. Leiden: BRILL Academic Pub.##ـــــــــــــــــ . (2010). Special Maps of Iran 1477-1925, Leiden: BRILL Academic Pub.##منابع آرشیوی##سازمان اوقاف و امور خیریه، اداره کل اسناد و ثبتی، پرونده ۱۳۳ زنجان.##ـــــــــــــــــ . اسناد متفرقه، مجموعه بادکوبه‌ای، بی‌شماره.##ـــــــــــــــــ . نقشۀ امین‌آباد، بی‌شماره##مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نقشۀ ایران ۱۳۱۶ق. بی‌شماره##ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی 23/539/79خ.##ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی 36/537/79خ.##ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی9/546/81خ.##

0 نجم‌الدوله و اولین کتاب درسی فلسفۀ جدید در ایران Najm al-Dawla and the First Modern Philosophical Textbook in Iran https://jihs.ut.ac.ir/article_72551.html 10.22059/jihs.2019.286082.371503 0 به‌رغم تصور اولیه، نوشته‌هایی که در دورۀ قاجار به فلسفه‌های جدید پرداخته‌اند اندک‌اند. از میان این نوشته‌ها، تنها کتابی که به‌قصد آموزش فراهم‌آمده دورۀ اصول حکمت فلسفه نام دارد که نسخۀ خطی آن به‌دست ما رسیده است. این متن در اصل ترجمه‌ای است به قلم میرزاعبدالغفار نجم‌الدوله به فارسی از یک کتاب درسی فرانسوی. احتمالاً او کتاب را به‌طور خاص برای تدریس در مدرسۀ دارالفنون ترجمه‌ کرده‌باشد؛ هرچند اطلاعی در این‌باره در دست نیست. اما نسخۀ فرانسوی کتابی است مفصل که برای دانش‌آموان سال آخر دبیرستان نوشته شده ‌بود و مترجم فقط بخش‌های ابتدایی آن را ترجمه کرده‌است. نجم‌الدوله ــ هم‌چون اغلب مترجمان آثار فلسفی در دورۀ قاجارــ آشنایی چندانی با فلسفه نداشته‌است؛ چنان‌که خود نیز بدان تصریح دارد. این مقاله در نظر دارد ضمن معرفی این ترجمه، با رجوع به متن موجود و مطابقت آن با کتاب فرانسوی به‌اجمال به دیدگاه‌ مترجمِ آن بپردازد 1 Despite the first impression, there are not many modern philosophical texts written or translated by Iranians in the Qajar era. Among these texts, the only known philosophical textbook is entitled Dawri-yi Usūl-i Ḥikmat-i Falsafi, translated from French by Najm al-Dawla, graduated from Dār al-Funūn. The French book is a relatively voluminous philosophical textbook for the last year of high school, including an introduction and five chapters. Najm al-Dawla translated the first two chapters. We present in this article the translation by Najm al-Dawla and briefly study his point of view by referring to the Persian manuscript and comparing it to the original French text 37 48 رضا رنجبر Reza Ranjbar فرانسه ایران ranjbar.r@gmail.com آموزش فلسفه دورۀ قاجار کتاب درسی نجم‌الدوله داوری‌اردکانی، رضا. (1383ش). فلسفۀ تطبیقی. تهران : نشر ساقی، چاپ اول.##سیاسی، علی‌اکبر. (۱۳۸۶ش). گزارش یک زندگی. تهران: نشر اختران.##فروغی، محمدعلی. (1320ش)، سیر حکمت در اروپا. ج3، تهران: بانک ملی ایران، چاپ اول.##کرمانی، آقاخان. حکمت نظری (نسخۀ خطی).##گوبینو، آرتور. (]بی.تا.[). مذهب و فلسفه در آسیای مرکزی. ترجمۀ م. ف.، ]بی.جا.[.##ناطق، هما. (1368ش/۱۹۹۰م). ایران در راهیابی فرهنگی: ۱۸۴۹-۱۸۳۵. پاریس: انتشارات خاوران، چاپ دوم.##ـــــــــــــــــ . (۱۳۸۰ش). کارنامۀ فرهنگی فرنگی در ایران: ۱۹۲۱-۱۸۳7. تهران: معاصرپژوهان، چاپ اول.##نجم‌الدوله، عبدالغفار (مترجم). (۱۳۰۸ق). دورۀ اصول حکمت فلسفه. نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران، شناسۀ ۲۱۵- ج.##نصر، سیدحسین. (1383ش). «تهران: حوزۀ فلسفی و عرفانی تهران». دانشنامۀ جهان اسلام. ج8، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ اول. ص753-749.##Barbe, Eustache. (1872). Cours élémentaire de philosophie. Paris: Lecoffre fils et Cie, succésseurs, 5e éd.##Gobineau, Arthur.(1959). Les dépêches diplomatiques du Comte de Gobineau en Perse. Genève-Paris: E. Droz Minard.##

0 حل چند قضیه از کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن نوشتۀ نجم الدوله در ترسیم چند ضلعی‌های منتظم و کاربرد آنها در کاشی‌کاری و معماری Some Solutions for Some of Najm al-Dawla’s Propositions in his Usūl Awāʾil Hindisa wa ʿAmalīyāt Ān, Drawing of Regular Polygons and their Application in Tile and Architecture https://jihs.ut.ac.ir/article_72552.html 10.22059/jihs.2019.286103.371502 0 در این مقاله به شرح چند راه حل برای مسائلی از فصل سوم کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن در بارۀ ترسیمات چند ضلعی‌های محاط در دایره می‌پردازیم که بدون اثبات آورده است. این مسائل عبارتند از 1. تقسیم دایره به 7، 14 و 15 قسمت مساوی؛ 2. تقسیم دایره به 5، 8، 10، 11، و 16 قسمت مساوی؛ 3. تقسیم دایره به 9، 13، و 19 قسمت مساوی؛ 4. تقسیم دایره به 17 قسمت مساوی؛ 5. تقسیم دایره به n قسمت مساوی؛ 6. محاسبۀ مساحت مرداب چند ضلعی بدون امکان تقسیم بنده داخل آن؛ 7. رسم مرغانه یا تخم مرغ. درستی آن ها اثبات می‌شود و کاربرد آن‌ها در کاشی‌کاری و معماری بیان می‌گردد. 1 Najm al-Dawla in his Usūl Awāʾil Hindisa wa ʿAmalīyāt Ān (Principles of Elementary Geometry and its Operation), Chapter Three, has divided a circle into a number of unproven issues and has come up with simple and innovative ways to draw them. In this paper, the problems are proven and their application in tile and architecture was explained. 1. Divide circle environment into 7, 14 and 15 equal parts; 2. Divide the circle into 5, 8, 10, 11 and 16 equal parts; 3. Divide circle environment into 9, 13 and 19 equal parts; 4. Divide circle environment into 17 equal parts; 5. Divide the circle into n equal parts; 6. Calculate the area of a lagoon, which there is no accessible to its inside; 7. Drawing an egg 49 62 اکبر زمانی akbar zamani پژوهشگر ایران zamani_eff@yahoo.com اصول اوائل هندسه و عملیات آن ترسیم چند ضلعی کاربرد هندسه در معماری اسلامی نجم الدوله نجم الدوله، عبدالغفار. (1317ق). اصول اوائل هندسه، تهران، دارالخلافه تهران، چاپ اول.##آقایانی چاووشی، جعفر. (1384ش). «مقایسۀ روش‌های ابوالوفای بوزجانی، لئوناردو داوینچی و آلبرش دورر در ترسیم پنج ضعلی منتظم». آینۀ میراث، دورۀ جدید، سال سوم، بهار، پیاپی 28، ص1-21.##ـــــــــــــــــ . (1385ش)، «مقایسۀ روش‌های ابوالوفای بوزجانی و ابوریحان بیرونی در ترسیم نه ضلعی منتظم». آینۀ میراث، دورۀ جدید، سال چهارم، شمارۀ چهارم، زمستان، پیاپی 35، ص5-23.##

0 تأملی در باب ورود فلسفۀ غرب به ایرانِ دورۀ قاجار A Survey of the Introduction of Western Philosophy to Qajar Iran https://jihs.ut.ac.ir/article_72553.html 10.22059/jihs.2019.285540.371495 0 در این مقاله، با توجه به بر‌هم‌کنش‌های میان جامعۀ فلسفی و تحولات سیاسی و فرهنگی مهمِ دورۀ قاجار، به دو نکتۀ اصلی در بی‌توجهی به فلسفۀ غرب اشاره می‌شود: نخست اینکه جامعۀ فلسفی سنتی دورۀ قاجار نیازی عمیق و اساسی برای آگاهی از آموزه‌های فلسفی غرب احساس نمی‌کرد و بدین ترتیب تلاشی برای اخذ نظرات فیلسوفان غربی انجام نداد. دودیگر اینکه دولت‌مردان و روشنفکران ایران، جز جمال‌الدین اسدآبادی، به فراگیری و آموزش فلسفۀ غرب چه در قالب اعزام دانشجو برای تحصیل در این رشته و چه در قالب تأسیس رشتۀ فلسفه در مدارس جدید از جمله دارالفنون، توجه چندانی نداشتند. در بخش پسین مقاله، استدلال می‌شود که بر خلاف نظر اغلب پژوهشگران، آشنایی ایرانیان با دکارت و کتاب گفتار در روش به پیش از دورۀ ناصری و حضور کنت گوبینوی فرانسوی در ایران باز می‌گردد. در پایان، فهرستی از کتاب‌هایی به دست داده می‌شود که در حوزۀ فلسفۀ غرب و در دورۀ قاجار به پارسی ترجمه شدند و به این نکته اشاره می‌شود که ترجمۀ محمدعلی فروغی از دو رسالۀ افلاطون با عنوان حکمت سقراط، راهی نو در آشنایی با فلسفۀ غرب را پدید آورد. 1 Regarding the interactions of philosophical society and important political and cultural changes which occurred in Qajar period, two points about the neglecting to the translation of philosophical books are implied. First, there was no feeling of necessity in the traditional philosophical society of Qajar period to introduction of the doctrines of western philosophers and so they did not try to translate western philosophical books. Second, Iranian political men and intellectuals, except Jamāl Al-Dīn al-Afghānī, did not realize the importance of the learning and teaching of the western philosophy; neither in form of sending students to European countries, nor in form of establishing the philosophy field in new colleges, especially in Dār-al Funūn. In the second half of this paper, it is demonstrated that Iranians were introduced with Descartes’s Discours de la méthode before the period of Nāṣir al-Dīn Shāh and Arthur de Gobineau’s travelto Iran. Finally, a list of western philosophical books is presented which were translated to Persian in Qajar period and then it is confirmed that Foroughi’s translation titled Socrates’s Wisdom established a new path for acquaintanceship with western philosophy 63 80 امین شاه‌وردی Amin Shahverdi دکترای فلسفه از دانشگاه اصفهان ایران amin.shahverdy@gmail.com ترجمه دورۀ قاجار دکارت فلسفه محمدعلی فروغی آدمیت، فریدون. (1349ش). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.##ـــــــــــــــــ . (1387ش). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران: نشر گستره.##آذرنگ، عبدالحسین. (1395ش). تاریخ ترجمه درایران: ازدوران باستان تاپایان عصرقاجار. تهران: انتشارات ققنوس.##آرین‌پور، یحیی. (1387ش). از صبا تا نیما، ج1. تهران: انتشارات زوّار.##اردکانی، احمد بن محمد. (1375ش). مرآت الاکوان: تحریر شرح هدایه ملاصدرای شیرازی. تهران: نشر میراث مکتوب.##اسدآبادی، سید جمال‌الدین. (1379). مجموعه رسائل و مقالات. تهران: کلبه شروق.##اصیل، حجت‌اللّه. (1381ش). رساله‌های میرزا ملکم‌ خان ناظم الدوله. تهران: نشر نی.##افشار، ایرج. (1381ش). «آغازۀ ترجمۀ کتاب‌های فرنگی به فارسی»، ایران شناسی، شماره 53، ص79-101.##دانش پژوه، محمد تقی. (1360ش). «نخستین کتاب‌های فلسفه و علوم جدید در ایران»، نشر دانش، شمارۀ 8، ص88-101.##رائین، اسماعیل. (1353ش). میرزا ملکم خان. تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی‌ علی‌شاه.##رمضانی، عباس. (1387ش). معاهدات تاریخی ایران. تهران: انتشارات ترفند.##صدیق، عیسی. (1340ش). یادگار عمر: خاطراتی از سرگذشت دکتر عیسی صدیق که از لحاظ تربیت سودمند تواند بود، ج1، چ2. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.##قیصری، علی. (1393ش). روشنفکران ایران در قرن بیستم (از مشروطیت تا پایان سلطنت). ترجمۀ محمد دهقان، تهران: انتشارات هرمس.##کدیور، محسن. (1386ش). «آشنایی ایرانیان با کانت»، در سمینارکانت. ویراستار: ضیاء موحد، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.##معتمد دزفولی، فرامرز. (1393ش)، حکمت ناصریه (کتاب دیاکرت): نخستین ترجمه «گفتار در روش» دکارت در عصر قاجار، ترجمۀ ملا لاله زار همدانی و امیل برنه فرانسوی. نشر تاریخ ایران.##مجتهدی، کریم. (1394ش). آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی و مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.##محبوبی اردکانی، حسین. (ش1346). «سومین کاروان معرفت»، یغما، شمارۀ 225، ص26-30.##ـــــــــــــــــ . (1344ش). «دومین کاروان معرفت»، یغما، شمارۀ 211، ص592-598.##محسنی، احمد و آرسینه خاچاطوریان سرادهی. (1390ش). «نهضت ترجمه در عصر قاجار»، پیام بهارستان، سال سوم، شمارۀ 11، ص787-797.##مدرس زنوزی، آقا علی. (1376). بدایع الحکم. تهران: مؤسسه چاپ و نشر علامه طباطبایی.##مرادی‌نژاد، حسین و پرویز پژوم شریعتی. (1353ش). «پژوهشی در بارۀ فرستادن دانشجو به خارج در دورۀ قاجار و پهلوی»، نامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 4، ص90-115.##محیط طباطبایی، محمد. (بی‌تا). مجموعۀ آثار میرزا ملکم خان. تهران: انتشارات علمی.##ملاصدرا. (1381ش). مبدأ و معاد. ترجمۀ احمد بن محمد الحسینی اردکانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##مناف زاده، علی‌رضا. (1369ش). «نخستین متن فلسفۀ جدید غربی به زبان فارسی»، ایران نامه، شمارۀ 33، ص98-108.##مشار، خان‌بابا. (1342ش). مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تا کنون، ج4. تهران: چاپخانه رنگین.##ناطق، هما. (1368ش). ایران در راه‌یابی فرهنگی. پاریس: انتشارات خاوران.##ـــــــــــــــــ . (1375ش). کارنامۀ‌ فرهنگی فرنگی در ایران. پاریس: انتشارات خاوران.##وفائی، محمدافشین و پژمان فیروزبخش. (1396ش). «سال‌شمار زندگی و تألیفات محمدعلی فروغی»، بخارا، سال 21، شمارۀ 121، ص94-120.##هاشمیان، احمد. (1384ش). «محصلان اعزامی به اروپا در زمان فتحعلی شاه (1250-1212ق) و سلطنت محمد شاه قاجار (1264-1222)»، گنجینه اسناد، شمارۀ 58، ص5-9.##Ekhtiar, Maryam Dorreh. (1994). “The Dār al-Funūn: Educational reform and cultural development in Qajar Iran”, Ph.D dissertation, New York University.##Ringer, Monica. M. (2001). Education, Religion, and the Discourse of Cultural Reform in Qajar Iran. California: Mazda Publishers.##Seidel, Roman (2018). “The Reception of European Philosophy in Qajar Iran”, in Philosophy of Qajar Iran, (ed.) Reza Pourjavady, Leiden and Boston: Brill.##

0 بررسی سند پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول نوشتۀ عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی و معرفی او A Survey of a Document Predicting the Date of the End of the First World War by ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tabrīzī and Identifying him https://jihs.ut.ac.ir/article_72554.html 10.22059/jihs.2019.280661.371509 0 هرچند امروزه تقویم‌های خطی و چاپ سنگی کمیاب‌اند و نمونۀ اعلان‌‌های نجومی که در دورۀ قاجار منتشر و توزیع شده‌اند و از گزند حوادث در امان بوده و به دست پژوهشگران رسیده است، بسیار نایاب‌اند، اما خوشبختانه نمونه‌ای از آنها شامل پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول در تیر ماه سال 1296ش. در دسترس نگارنده قرار گرفت. این سند یک آگهی بدون تاریخ است. این آگهی به شیوۀ چاپ سنگی و بر روی کاغذ کاهی با خطوط نستعلیق و نسخ به چاپ رسیده است. این پیشگویی توسط شخصی به نام عبدالعلی نجم‌الدوله طهرانی [تبریزی] در اواخر آذر ماه سال 1295ش (حدود دو سال قبل از پایان جنگ جهانی اول) انجام شده است. اگر چه این پیشگویی به حقیقت نپیوسته، اما این سند مقدمۀ شناسایی و معرفی عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی (پیشتر نجم‌الممالک) و خاندان وی به عنوان یکی از مهم‌ترین خاندان‌های منجمین درباری در دورۀ قاجار است. 1 Although manuscripts and lithographs of calendars are rare today and astronomical announces published and distributed during the Qajar period and remained safe and received by the researchers, are very rare, nevertheless fortunately an example of a prediction of the end of the First World War In 1296 AS/June 1917 AD is available to us. This undated announcement was published in the style of lithography and on brown paper with the fonts of Nastaliq and Nasakh scripts, and was foretold by a person named ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tihrānī in late autumn 1295 AS/December 1916 AD (About two years before the end of the WWI). Although this prediction is not correct, but this document leads to identify one of the most important families of astronomers, in the Qajar period, as well as ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tabrīzī (formerly: Najm al-Mamālik). 81 106 مهرداد فردیار Mehrdad Fardyar کارشناس ایران fardyar@gmail.com تقویم عبدالعلی نجم‌الدوله قاجار نجوم اعتمادالسلطنه، محمدحسن.‏ (1307ق). المآثر و الآثار. چاپ سنگی.شمارۀ 1150491 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران.##«افسران شهید». اخگر(ویژه‌نامه)، (فروردین 1329ش). ص94-121.##افشار، ایرج. (فروردین، اردیبهشت و خرداد 1353ش). نمایشگاه «تقویم پارینه». راهنمای کتاب، سال 17، شمارۀ1، 2 و 3، ص 192-196.##افشار، ایرج. (آذر 1361ش). «تقویم پارینه». آینده، سال هشتم، 9، ص 610-613 .##اقبال، عباس. (مهر 1340ش). «یادداشت های مرحوم عباس اقبال(2)». مهر، سال 9، شمارۀ 1، ص 14-31.##الوانساز خویی، محمد. (پاییز 1385ش). «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیت‌اللّه ملا علی واعظ خیابانی تبریزی (ملا علی واعظ خیابانی تبریزی)».نسخه پژوهی، 3، ص31-58.##امید، حسین. (1332ش). تاریخ فرهنگ آذربایجان. تبریز.##آذری، علی. (1346ش). قیام شیخ محمد خیابانی. تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه.##آق‍ا ب‍زرگ‌ طه‍رانی‌، محمد محسن. (1373ش). مصنفات ش‍ی‍ع‍ه‌: ت‍رج‍م‍ه‌ و ت‍ل‍خیص‌ ال‍ذریع‍ة‌ الی ت‍ص‍انیف‌ ال‍شیعة‌. به اهتمام محمد آصف فکرت.‌ مشهد‌: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.##بانی مسعود، امیر.‌ (1390ش). باغ‌های تاریخی تبریز. ت‍ه‍ران‌: دفتر پژوهشهای فرهنگی.##بایبوردی، حسین. ‌(1341ش). تاریخ ارسباران. ت‍ه‍ران‌: کتابفروشی ابن سینا.##برجیان، حبیب. (زمستان 1385ش). «زمین لرزه در پندار و اندیشۀ ایرانی». نامۀ فرهنگستان، 32، ص 6-25.##بزاز دستفروش، مهدی. «آسیاب‌های تبریز». پایگاه اینترنتی ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگردی استان آذربایجان شرقی. تاریخ دسترسی:1/4/1398. قابل دسترس:##https://www.eachto.org/index.php/etc/3531-2017-11-07-10-00-36##بقا، محمد. (1315ش). تقویم بغلی 1316 شمسی. تنظیم: محمد بقا [تبریز]: شرکت چاپ کتاب.##بیانی، مهدی. (1363). احوال و آثار خوشنویسان. ت‍ه‍ران‌: علمی.‌‏ چاپ دوم.##ـــــــــــــــــ . (1349ش). فهرست ناتمام تعدادی از کتب کتابخانۀ سلطنتی. تهران: کتابخانۀ سلطنتی.##بیاض اشعار. نسخۀ خطی شمارۀ 17443 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##پرورش،‌ کریم. (1308ش). «اعلان تقویم پرورش». روزنامۀ شمال غرب، مورخ 20/9/1308. ص4.##تبریزی، حسین. (1303ش). تقویم فارسی. چاپ سنگی. [تبریز:] حاج محمود آقا کتابفروش. شمارۀ 1214606 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران.##ـــــــــــــــــ . (1307ش). تقویم بغلی ادبیه تقویم سال 1308ش. [تبریز:] کتابخانۀ ادبیه. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##تربیت، محمدعلی.(بی‌تا) دانشمندان آذربایجان. تبریز: بنیاد کتابخانۀ فردوسی تبریز. چاپ دوم.##تیموری، ابراهیم. (مرداد و شهریور 1389ش). «چهار راه سرچشمه تهران». بخارا، 76، ص 132-158.##ثقفی، مریم. (اسفند 1394ش).«عبدالغفار نجم‌الملک و تحول جغرافیا و تقویم‌های نجومی با تکیه بر کاربرد آنها در طب در عهد قاجار». اخلاق و تاریخ پزشکی، دورۀ 8، شمارۀ 6، ص34-44.##جواهرکلام، عبدالحسین. (1382ش). تربت پاکان قم. ج1. قم: انصاریان.##حائری، عبدالحسین. (1350ش). فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی. ج 19. تهران: انتشارات کتابخانۀ ملی.##درایتی، مصطفی. (1390ش) ‏فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). به کوشش مصطفی درایتی. ج1. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.##دلفانی، محمود. (تابستان و پاییز 1372ش). «محصلان ایرانی در اروپا در طول جنگ جهانی اول». گنجینه اسناد، 10 و 11، ص14-51.##دولت آبادی، عزیز. (1377ش). سخنوران آذربایجان (از قطران تا شهریار). تبریز: ستوده.##رجائی زفره‌ای، محمدحسن. (بهمن 1354ش). «وفیات معاصرین (اصفهان)». وحید، 188 و 189، ص1041-1042.##رساله اسطرلاب عبدالکریم تبریزی. نسخۀ خطی شمارۀ ۶۱۴۲/۲کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##رشیدنجفی، عطیه. (پاییز و زمستان 1389ش). «بررسی موقعیت و وضعیت حمام‌های تاریخی شهر تبریز». صفه، دورۀ 20، شمارۀ 51. ص 61-74.##رضا زاده ملک، رحیم. (بهار 1385ش). «لحظه تحویل سال اعتدالی». آینه میراث، شمارۀ 32، ص11-259.##رضوانی، محمد اسمعیل.(خرداد و تیر 1349ش). «اعلان‌ها و اعلامیه‌های دورۀ قاجار». بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 26، ص 253-292.##زمانی، مریم. (بهار و تابستان 1392ش). «گذر سیاره زهره در عصر قاجار». میراث علمی اسلام و ایران، 3، ص 123-128.##سپهر، عبدالحسین. (1386ش). مراة الوقایع مظفری. تصحیحعبدالحسین نوایی. تهران: میراث مکتوب.##ـــــــــــــــــ . (1377ش). ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه). به اهتمام جمشید کیانفر. ج3. تهران: انتشارات اساطیر.##شهری‌باف، جعفر.‌ (1383ش). طهران قدیم. ت‍ه‍ران‌: معین.##عبرت مصاحبی نایینی، محمدعلی. (1320ش). مدینة الأدب (تذکره...).نسخۀ خطی شمارۀ 130285 کتابخانۀ دانشگاه امام صادق.##فتحی، نصرت اللّه. (1352ش). زندگی‌نامۀ شهید نیکنام ثقةالاسلام تبریزی و بخشی از مشروطیت ایران. [تهران]: انتشارات بنیاد نیکوکاری نوریانی.##قبادی، محمد‌. (زمستان 1394ش).«چهارمین کاروان معرفت تصویب قانون اعزام محصل در مجلس دوم مشروطه». تاریخ‌پژوهی، 65، ص 79-96.##کسروی، احمد. (1383ش). تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیرکبیر. چاپ 13.##گ‍وک‍ان‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ع‍ل‍ی‌. (۱۳۰۲ق). معرفت تقویم [چاپ سنگی]، بی‌جا. شمارۀ 2538982 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.##لعلی ایروانی، علی. (بی‌تا). دیوان لعلی حکیم. مقدمۀ محمدعلی صفوت. تبریز: انجمن معارف آذربایجان.##مشکور، محمدجواد. (1352ش). تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.##مصباح، اسمعیل. (1302ش). تقویم فارسی. [چاپ سنگی]. شمارۀ 1522934 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.##م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دول‍ه‌، م‍ه‍دی‌. (1353ش). خ‍اطرات‌ م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دوله‌: زن‍دگ‍ی‌ن‍ام‍ه‌ م‍ی‍رزا م‍ه‍دی‌خ‍ان‌ م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دول‍ه‌ ش‍ق‍اق‍ی‌. ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌: ح‍س‍ی‍ن‍ق‍ل‍ی‌ خ‍ان ش‍ق‍اق‍ی‌. تهران: امیرکبیر.##منجم باشی تبریز (جاوجانی)، عبدالعلی. (1289ش). تقویم فارسی تنگوزئیل سال 1290 هجری شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##منجم باشی، عبدالعلی. (1290ش). تقویم فارسی ممتاز صحیح با قواعد علمی سال 834 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1293ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 837 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1294ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 838 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1295ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 840 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1296ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 841 جلالی و شمسی. [چاپ سنگی]. [تبریز:کتابخانۀ حقیقت].کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1297ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح سال سنه 842 جلالی و شمسی. [چاپ سنگی]. تبریز:کتابخانۀ حقیقت. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##منجم باشی، محمد مهدی. (1297ش). تقویم فارسی ممتاز قوی یئل سنه 1298 هجری شمسی مطابق. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##منجم تبریزی، علی. (بی تا). قصاید. [نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##منجم، عبدالعلی. (1313ق). مصابیح الأنوار. [نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوی.##مهران، محمد. (خرداد و تیر 1344ش). حاج‌ شیخ عباس مصباح زاده. هنر و مردم. دورۀ 3. ش32و33. ص 39-40.##مهران، مهدی. (زمستان 1390ش). تقویم پارینه آید به کار؛ بررسی چند تقویم خطی و چاپ سنگی عصر قاجار. پیام بهارستان، دورۀ 2، 14، ص 569-573.##ن‍ادر م‍ی‍رزا ق‍اج‍ار. (1360ش). ت‍اریخ‌ و ج‍غ‍رافی‌ دارال‍س‍ل‍طن‍ه‌ ت‍ب‍ریز (جغرافیای مظفری). تهران: اقبال. چاپ سوم.##نجم‌الدوله، عبدالعلی و منجم‌باشی، اسمعیل. (1295ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی؛ ئیلان ئیل سال 1296 شمسی.[چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##نجم‌الدوله، عبدالعلی. (1287ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی سال 831 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1288ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی سال 832 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##ـــــــــــــــــ . (1289ش).تقویم فارسی ممتاز صحیح با قواعد علمی سال 833 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.##نجم‌الدوله، عبدالغفار. (1288ش). تقویم فارسی سال 1289 هجری شمسی. به کوشش محمدعلی خان نائینی. [چاپ سنگی]. شمارۀ 1522924 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.##نجم‌الملک، یحیی. (1291ق). ت‍ع‍ری‍ف‌ س‍ت‍اره‌ زه‍ره‌ و ح‍رک‍ت‌ آن‌. نسخۀ خطی شمارۀ ۵-۱۰۱۹۶ سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.##نخجوانی، حسین. (اردیبهشت 1341ش). «حجة الاسلام میرزا محمد تقی متخلص به «نیر»». یغما، 166، ص 90-93.##نصیری امینی، فخرالدین؛ حکیم، سید محمد حسین. (1394ش). «فهرست نسخه‌های خطی فخرالدین نصیری (ثمرة العمر)». اوراق عتیق، 4، ص 317-651.##ویافی، عبدالقادر. (بی‌تا). رساله در معرفت تقویم. [نسخۀ خطی شمارۀ 1525073 کتابخانۀ عمومی مرکزی شهر تبریز.##هاشمیان، احمد. (1379ش). تحولات فرهنگی ایران. تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.##یغمایی، اقبال. (مهر 1353ش). «عیسی صدیق سی و ششمین وزیر فرهنگ». آموزش و پرورش، 77، ص 47-60.##عبدالعلی منجم. (1322ق). شرح سی‌فصل. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.##اسناد آرشیوی:##ارائ‍ه‌ اس‍ن‍اد م‍ال‍ک‍ی‍ت‌ روس‍ت‍ای‌ ف‍ل‍ک‌ ب‍ه‌ وزارت‌ خ‍ارج‍ه‌ ج‍ه‍ت‌ دری‍اف‍ت‌ ح‍ق‌ ع‍ب‍ور راه‌آه‍ن‌ ج‍ل‍ف‍ا. محل نگهداری: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. شناسۀ سند: ‏۳۶۰/۱۱۴۰##پرداخت مواجب به مدرسان و معلمان در ماه شوال. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 20544.##پرداخت و رسید مواجب جنسی و نقدی کارکنان وابسته به آستان قدس در ماه محرم. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 15543.##دستور پرداخت و رسید مواجب و انعام به کارکنان وابسته به آستان قدس در ماه ذیقعده. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 15224.##رقم ولیعهد به نجم الممالک. محل نگهداری:سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.به شمارۀ 1912359.##http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1912359##رقم ولیعهد محمد علی شاه به نجم‌الممالک. محل نگهداری:سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.به شمارۀ 1945539.##http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1945539##

0 عبدالغفار نجم‌الدوله؛ گذر از جغرافیای سنتی به نوین در دورۀ قاجاریه ʿAbd al-Ghaffār Najm al-Dawla; From Traditional to Modern Geography in Qajar Period https://jihs.ut.ac.ir/article_72555.html 10.22059/jihs.2019.283625.371490 0 جغرافیا از جمله علومی است که در دورۀ حکومت قاجاریه مورد توجه طبقۀ روشنفکر و نخبۀ جامعۀ آن روز ایران قرار گرفت و به عنوان یکی از دروس فرعی در برخی از مدارس این دوره هم‌چون دارالفنون و توسط معلمان دروس ریاضیات و مهندسی به شکل نوینی و با رویکردی کاربردی تدریس می‌شد. تألیفات نجم‌الدوله در این علم نقشی بسیار تأثیرگذار در گذار از شکل سنتی به نوین آن، که یکی از ویژگی‌های اصلی علم این دوره است، ایفا کرد. البته قبل از وی کتبی چند در هند و ایران در این علم اساساً به شکل ترجمه از زبان‌های دیگر به فارسی و به صورت چاپ سنگی منتشر شده است که در توجه و گسترش این علم به شکل نوین بی‌تأثیر نبوده‌اند. اما تألیفات نجم‌الدوله باعث رونق و توجه بیشتر به این علم در شکل نوین آن شد. هدف این پژوهش بررسی علم جغرافیا در دورۀ قاجار و نقش تألیفات جغرافیایی نجم‌الدوله در پایه‌گذاری جغرافیای نوین در ایران دورۀ حکومت قاجاریه است 1 Geography is one of the sciences that was considered by the intellectuals and the scholars of the Iranian society during the reign of Qajar, and as one of the sub-courses in some of the schools of this period, such as Dār al-Funūn, by teachers of modern mathematics and engineering. It was taught through an applied approach. The work of Najm al-Dawlah in this science played a very influential role in the transition from the traditional to its modern form, which is one of the main features of the science of this period. Before him, of course, several books in India and Iran in this field have been published mainly in the form of translations from other languages into Persian and in lithographic printing. It could develope the modern science in Iran. But Najm al-Dawla’s writings brought more attention to this science in its modern form. The purpose of this study is to study the science of geography during the Qajar period and the role of Najm al-Dawla’s geographical compilations in establishing a modern geography in Iran during the Qajar period. 107 130 فرشاد کرم زاده farshad karamzadeh دانشجوی دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران ایران karamzade.farshad@yahoo.com جغرافیا جغرافیای سنتی جغرافیای نوین قاجاریه نجم‌الدوله آدمیت، فریدون. (1348ش). امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.##ـــــــــــــــــ . (1351ش). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون. تهران: خوارزمی.##اعتمادالسلطنه. (1306ق). المآثر و الآثار. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1367-1368ش). مرآت البلدان. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران.##پاکدامن، ناصر. (1353ش). «میرزا عبدالغفار و تشخیص نفوس دارالخلافه». فرهنگ ایران زمین، ص324-395.##پیناک، ویلیام. (1272ق). جام جم. ترجمۀ فرهاد میرزا معتمدالدوله. چاپ سنگی. تهران.##جغرافیای مخبرالدوله. (بی تا). ترجمۀ محمود. چاپ سنگی. تهران.##جلالی، نادره. (1383ش). «خدمات نجم‌الدوله در عهد ناصری» در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفارخان نجم‌الملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ص77-102.##حکیم، محمدتقی. (1305ق). گنج دانش. چاپ سنگی. تهران.##خورموجی، محمد جعفر بن محمد علی. (1276ق). آثار جعفری. چاپ سنگی. تهران.##دبیرسیاقی، سیدمحمد. (1383ش). «نجم‌الدوله دانشمندی جامع علوم و فنون قدیم و جدید» در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفارخان نجم‌الملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ص55-76.##سروش اصفهانی. (1340ش). دیوان اشعار. به اهتمام محمد جعفر محجوب، ج1. تهران: امیرکبیر.##صورت اسامی رؤسا و شاگردان مدرسۀ مبارکۀ دارالفنون از داخل و خارج. نسخۀ خطی شمارۀ 10438-5 کتابخانۀ ملی ایران.##فروغی، ابوالحسن. (1353ش). «ترجمۀ حال غفران مآب حاجی نجم‌الدوله». فرهنگ ایران زمین، شماره 20، ص386-393.##فندیک، کرنیلیوس. (1231ق/1852م). کشف القناع عن احوال الأقالیم والبقاع فی ترجمة کتاب مراة الوضیّة فی الکرة الأرضیّة. ترجمۀ فخرالدین بن ابی‌القاسم الگلپایگانی. چاپ سنگی. بمبئی: مطبعه گلزار حسنی.##قاآنی شیرازی. (1336ش). دیوان اشعار. تصحیح محمد جعفر محجوب. تهران: امیرکبیر.##«کتابشناسی میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله». فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 20، ص 394-395.##گنجی، محمدحسن. (1367ش). جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، تهران: آستان قدس رضوی.##مخبرالسلطنه. (1344ش). خاطرات و خطرات. تهران: کتابفروشی زوار.##نجم‌الدوله، عبدالغفار. (1298ق). اصول علم جغرافی. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1302ق). اطلس تازه جغرافی عهد جدید. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1291ق). بدایة الحساب. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1321ق). رسالۀ تطبیقیه. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1384ش). سه اثر از نجم‌الدوله: رسالۀ تطبیقیه، رسالۀ تشخیص نفوس دارالخلافه و سفرنامۀ حج. به کوشش احمد کتابی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##ـــــــــــــــــ . (1301ق). فروع علم جغرافی. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1319ق).کفایة الجغرافی جدید. چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1291ق) کفایة الحساب، . چاپ سنگی. تهران.##ـــــــــــــــــ . (1341ش). سفرنامۀ خوزستان. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی.##نجمی تبریزی، رضا. (1327ق). اصول علم جغرافیا دورۀ ابتدائی. چاپ ابتدائی. تهران.##وهّاج خوانساری. (1396ش). دیوان اشعار. تصحیح بهمن بنی هاشمی. تهران: منشور سمیر.##