JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.288191.371512 مقاله پژوهشی آموزش فیزیک در نخستین کتاب‌های درسی فیزیک در ایران: اصول علم فیزیکِ ناظم العلوم و جرالثقیلِ کریشیش آموزش فیزیک در نخستین کتاب‌های درسی فیزیک در ایران اربابی فر فاطمه گروه فیزیک، پردیس نسیبه، دانشگاه فرهنگیان 23 07 2017 15 1 1 19 31 08 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72549.html

فیزیک جدید اولین بار در قرن 13ق (19م) به ایران وارد شد. کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی از آگوست کریشیش اولین کتاب درسی فیزیک در ایران بود. این کتاب ترجمه‌ای از تدریس‌های شفاهی کریشیش در مدرسۀ دارالفنون است که توسط دستیار ایرانی وی میرزا زکی مازندرانی در سال 1274ق گردآوری شد. پس از این قبیل ترجمه‌ها تحصیل کردگان ایرانی در غرب پس از بازگشت به ایران مشغول به تدریس در دارالفنون شدند و کتاب‌های درسی فیزیک جدیدی تألیف کردند. کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک تألیف علی‌خان ناظم العلوم (1293ق) نمونه‌ای از این دست است. علی رغم اینکه کتاب‌های درسی فیزیک در آن دوره دارای اشتباهات اندکی هم بود، نقطۀ عطفی برای تغییر آموزش علوم قدیم به علوم جدید در قرن 19 میلادی در ایران بودند. مقایسۀ کتاب کرشیش و ناظم‌العلوم نشان دهندۀ دو نوع کتاب درسی در ایران است که به دو جنبه از آموزش فیزیک در ایران می‌پرداختند. اولی یک کتاب درسی بود که روابط ریاضی کاربردی در فیزیک و روش حل مسائل را آموزش می‌داد، ولی دومی به آموزش عمیق مفاهیم فیزیکی از طریق ذکر مثال‌هایی از کاربرد در صنعت و تاریخ فیزیک به زبان ساده توجه داشت. ناظم العلوم از چهار منبع فرانسوی استفاده کرده است که بخش‌هایی از متن فارسی او با بخش‌هایی از آن منابع فرانسوی مقایسه می‌شود.

 آموزش فیزیک حکمت طبیعی ناظم العلوم دارالفنون فیزیک نمساوی کتاب‌های درسی فیزیک سلیمانی‌تبار، محمد. (پاییز و زمستان1393ش). «نخستین آثار نگاشته شده در فیزیک جدید در دوران قاجار تا سال 1300ق». تاریخ علم، دورۀ 12، شمارۀ 2، ص273-296. سرمد، غلامعلی. (1372ش). اعزام محصل به خارج از کشور در دورۀ قاجار. تهران: چاپ و نشر بنیاد. ناظم العلوم، علی خان. (1295ق). حکمت طبیعی اصول علم فیزیک. تهران: چاپ سنگی. شمارۀ 32833-6 کتابخانۀ ملی. کرشیش، اگوست. (1274ق). علم جرالثقیل و علم حکمت طبیعی. ترجمۀ میرزازکی مازندرانی، تهران: چاپ سنگی. شماره 12122 کتابخانه مجلس شورای اسلامی. Fabre, M. J.-H. (1867). Notions Préliminaires de Physique. Paris: C. Delagrave. Ganot, Adolph. (1859). Course de physique purement experimentale: a l’usage des personnes etrangeres aux connaissance mathematique. Paris. Jamin, Jules Célestin. (1859). Course de physique de l’Ecole polytechnique. Paris: Gauthier-Villars. ـــــــــــــــــ . (1870). Petit Traité de Physique. Paris: Gauthier-Villars._||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.285939.371501 مقاله پژوهشی پایان سنت حدنامه‌نویسی توصیفی و سهم مهندس بُغایری در نقشه‌برداری مدرن ایران پایان سنت حدنامه‌نویسی توصیفی رَضائی امید کارشناس پژوهشی، تهران/ سازمان اوقاف و امور خیریه 23 07 2017 15 1 21 36 24 07 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72550.html

در دورۀ قاجار اتفاقاتی در ایران رخ داد که برای جامعۀ آن روز تازگی داشت؛ یکی از آنها شروع نقشه‌برداری علمی و مدرن توسط خود ایرانیان بود. تا قبل از این اتفاق در جامعۀ ایرانی متنی توصیفی در قالب مدرکی به نام «حدنامه» تنظیم می‌شد که ماحصل تلاش جمعی چند خبرۀ موثق آشنا با موضوع و محیط و جغرافیای محلی بود. با آنکه نقشه‌برداری جدید در ایران نسبت به فرانسه دیر شروع شد. اما در زمان کوتاهی تنی چند از نقشه‌برداران از جمله میرزا عبدالرزاق مهندس بغایری موفق شدند علاوه بر تهیه نقشه‌های مناطق مرزی از شهرها و مناطق روستایی حسب نیاز دولت و مالکان، نقشه‌هایی نیز در مقیاس‌های مختلف تهیه نمایند، این اتفاق در راستای نوسازی جامعۀ ایرانی اقدامی سرنوشت‌ساز بود که در ابتدای دورۀ پهلوی با ندیده گرفتن نیروی داخلی این توان بالقوّه به حاشیه رانده شد.

 حدنامه قاجار مهندس بغایری نقشه‌برداری آلبو کرک، لویش دو. (1368ش). «کاراوال‌ها و نقشه‌کش‌ها»، پیام یونسکو، سال بیستم، ش 227، ص 11-13. آلفونسو، ژان کوریا. (1368ش). «مسیحیان و ادویه: پرتغالی‌‌‌‌ها در هندوستان»، پیام یونسکو، سال بیستم، ش 227، ص33-34. بیات، کاوه. (1376ش). «بغایری، عبدالرزاق»، دانشنامه جهان اسلام، ج۳، ص 536-537. پاکدامن جامی، مرتضی و دیگران. (1395ش). اطلس منتخب نقشه‌های دورۀ قاجار. تهران: ادارۀ اسناد و دیپلماسی وزارت خارجه. پانوفسکی، اروین (1389ش). پرسپکتیو به منزلۀ صورت سمبلیک. ترجمۀ محمد سپاهی. تهران: نشر چشمه. تراور، نورمن جی. (1370ش). «وقتی نقشه‌برداری به صورت علم در آمد.»، پیام یونسکو، 22 (253)، ص31-34. رضائی، امید (1366ش). «بررسی و مطالعۀ تطبیقی وقفیۀ قاضی رکن‌الدین عمیدالملک سمنانی با وقف‌نامه‌های چند سده»، وقف میراث جاویدان، ش 59، ص66-101. ـــــــــــــــــ . (1388ش). «موقوفه‌ای مشاع و تقسیم‌های بی‌سرانجام آن در بازار تهران دورۀ قاجار»، نامۀ انجمن، ش 35-36، ص153-170. رینگر، مونیکا ام. (1393ش). آموزش، دین، و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار. چ 3، تهران: انتشارات ققنوس. مهندس بغایری، عبدالرزاق. نقشۀ تهران و اطراف در زمان احمد شاه طراف تهران در سال 1328 قمری. تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب. سلطانی، سینا. (1392ش). «نقشۀ بعضی از بلوکات دارالخلافۀ طهران: نخستین نقشۀ اطراف تهران»، اثر، سال سی و چهارم، شماره 63، ص117-134. شاردن، ژان. (1334ش). سیاحت‌نامه، ترجمۀ محمد عباسی. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی امیرکبیر، ج2، ج3، ج4. شیرازیان، رضا. (1394ش). اطلس قدیم تهران، تهران. انتشارات دستان. ـــــــــــــــــ . (1395ش). تهران‌نگاری: بانک نقشه‌ها و عناوین مکانی تهران قدیم، تهران. انتشارات دستان. کلاین، موریس. (1388ش). نقش ریاضیات در فرهنگ غرب. ترجمۀ محمد دانش. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. مارکز، آلفردو پینهیرو. (1368ش). «ژاپن در نقشه‌های اولیۀ پرتغالی»، پیام یونسکو، 20 (227)، ص14-16. مجموعۀ مصوبات ادوار اول و دوم قانون‌گذاری مجلس شورای ملی. (1318ش). اداره قوانین و مطبوعات مجلس شورای ملی. تهران: انتشارات مجلس. مسعود انصاری، محسن. (1372ش). «عبدالرزاق بغایری»، تحقیقات اسلامی ، سال 8 ، ش 1 و 2 (1372ش)، ص 215-223. نیسبت، ریچارد ا. (1398ش). جغرافیای اندیشه: چگونه آسیایی‌ها و غربی‌ها متفاوت از هم می‌اندیشند ... . چرا؟. ترجمۀ راحله گندمکار، تهران: انتشارات علمی. Alai, Cyrus. (2005). General Maps of Persia 1477-1925. Leiden: BRILL Academic Pub. ـــــــــــــــــ . (2010). Special Maps of Iran 1477-1925, Leiden: BRILL Academic Pub. منابع آرشیوی سازمان اوقاف و امور خیریه، اداره کل اسناد و ثبتی، پرونده ۱۳۳ زنجان. ـــــــــــــــــ . اسناد متفرقه، مجموعه بادکوبه‌ای، بی‌شماره. ـــــــــــــــــ . نقشۀ امین‌آباد، بی‌شماره مرکز اسناد کتابخانه مجلس شورای اسلامی، نقشۀ ایران ۱۳۱۶ق. بی‌شماره ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی 23/539/79خ. ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی 36/537/79خ. ـــــــــــــــــ . شماره بازیابی9/546/81خ.  _||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.286082.371503 مقاله پژوهشی نجم‌الدوله و اولین کتاب درسی فلسفۀ جدید در ایران نجم‌الدوله و اولین کتاب درسی فلسفۀ جدید در ایران رنجبر رضا فرانسه 23 07 2017 15 1 37 48 25 07 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72551.html

به‌رغم تصور اولیه، نوشته‌هایی که در دورۀ قاجار به فلسفه‌های جدید پرداخته‌اند اندک‌اند. از میان این نوشته‌ها، تنها کتابی که به‌قصد آموزش فراهم‌آمده دورۀ اصول حکمت فلسفه نام دارد که نسخۀ خطی آن به‌دست ما رسیده است. این متن در اصل ترجمه‌ای است به قلم میرزاعبدالغفار نجم‌الدوله به فارسی از یک کتاب درسی فرانسوی. احتمالاً او کتاب را به‌طور خاص برای تدریس در مدرسۀ دارالفنون ترجمه‌ کرده‌باشد؛ هرچند اطلاعی در این‌باره در دست نیست. اما نسخۀ فرانسوی کتابی است مفصل که برای دانش‌آموان سال آخر دبیرستان نوشته شده ‌بود و مترجم فقط بخش‌های ابتدایی آن را ترجمه کرده‌است. نجم‌الدوله ــ هم‌چون اغلب مترجمان آثار فلسفی در دورۀ قاجارــ آشنایی چندانی با فلسفه نداشته‌است؛ چنان‌که خود نیز بدان تصریح دارد. این مقاله در نظر دارد ضمن معرفی این ترجمه، با رجوع به متن موجود و مطابقت آن با کتاب فرانسوی به‌اجمال به دیدگاه‌ مترجمِ آن بپردازد

 آموزش فلسفه دورۀ قاجار کتاب درسی نجم‌الدوله داوری‌اردکانی، رضا. (1383ش). فلسفۀ تطبیقی. تهران : نشر ساقی، چاپ اول. سیاسی، علی‌اکبر. (۱۳۸۶ش). گزارش یک زندگی. تهران: نشر اختران. فروغی، محمدعلی. (1320ش)، سیر حکمت در اروپا. ج3، تهران: بانک ملی ایران، چاپ اول. کرمانی، آقاخان. حکمت نظری (نسخۀ خطی). گوبینو، آرتور. (]بی.تا.[). مذهب و فلسفه در آسیای مرکزی. ترجمۀ م. ف.، ]بی.جا.[. ناطق، هما. (1368ش/۱۹۹۰م). ایران در راهیابی فرهنگی: ۱۸۴۹-۱۸۳۵. پاریس: انتشارات خاوران، چاپ دوم. ـــــــــــــــــ . (۱۳۸۰ش). کارنامۀ فرهنگی فرنگی در ایران: ۱۹۲۱-۱۸۳7. تهران: معاصرپژوهان، چاپ اول. نجم‌الدوله، عبدالغفار (مترجم). (۱۳۰۸ق). دورۀ اصول حکمت فلسفه. نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشکدۀ حقوق دانشگاه تهران، شناسۀ ۲۱۵- ج. نصر، سیدحسین. (1383ش). «تهران: حوزۀ فلسفی و عرفانی تهران». دانشنامۀ جهان اسلام. ج8، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی، چاپ اول. ص753-749. Barbe, Eustache. (1872). Cours élémentaire de philosophie. Paris: Lecoffre fils et Cie, succésseurs, 5e éd. Gobineau, Arthur.(1959). Les dépêches diplomatiques du Comte de Gobineau en Perse. Genève-Paris: E. Droz Minard.  _||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.286103.371502 مقاله پژوهشی حل چند قضیه از کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن نوشتۀ نجم الدوله در ترسیم چند ضلعی‌های منتظم و کاربرد آنها در کاشی‌کاری و معماری حل چند قضیه از کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن زمانی اکبر پژوهشگر 23 07 2017 15 1 49 62 24 07 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72552.html

در این مقاله به شرح چند راه حل برای مسائلی از فصل سوم کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن در بارۀ ترسیمات چند ضلعی‌های محاط در دایره می‌پردازیم که بدون اثبات آورده است. این مسائل عبارتند از 1. تقسیم دایره به 7، 14 و 15 قسمت مساوی؛ 2. تقسیم دایره به 5، 8، 10، 11، و 16 قسمت مساوی؛ 3. تقسیم دایره به 9، 13، و 19 قسمت مساوی؛ 4. تقسیم دایره به 17 قسمت مساوی؛ 5. تقسیم دایره به n قسمت مساوی؛ 6. محاسبۀ مساحت مرداب چند ضلعی بدون امکان تقسیم بنده داخل آن؛ 7. رسم مرغانه یا تخم مرغ. درستی آن ها اثبات می‌شود و کاربرد آن‌ها در کاشی‌کاری و معماری بیان می‌گردد.

 اصول اوائل هندسه و عملیات آن ترسیم چند ضلعی کاربرد هندسه در معماری اسلامی نجم الدوله نجم الدوله، عبدالغفار. (1317ق). اصول اوائل هندسه، تهران، دارالخلافه تهران، چاپ اول. آقایانی چاووشی، جعفر. (1384ش). «مقایسۀ روش‌های ابوالوفای بوزجانی، لئوناردو داوینچی و آلبرش دورر در ترسیم پنج ضعلی منتظم». آینۀ میراث، دورۀ جدید، سال سوم، بهار، پیاپی 28، ص1-21. ـــــــــــــــــ . (1385ش)، «مقایسۀ روش‌های ابوالوفای بوزجانی و ابوریحان بیرونی در ترسیم نه ضلعی منتظم». آینۀ میراث، دورۀ جدید، سال چهارم، شمارۀ چهارم، زمستان، پیاپی 35، ص5-23._||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.285540.371495 مقاله پژوهشی تأملی در باب ورود فلسفۀ غرب به ایرانِ دورۀ قاجار تأملی در باب ورود فلسفۀ غرب به ایرانِ دورۀ قاجار شاه‌وردی امین دکترای فلسفه از دانشگاه اصفهان 23 07 2017 15 1 63 80 17 07 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72553.html

در این مقاله، با توجه به بر‌هم‌کنش‌های میان جامعۀ فلسفی و تحولات سیاسی و فرهنگی مهمِ دورۀ قاجار، به دو نکتۀ اصلی در بی‌توجهی به فلسفۀ غرب اشاره می‌شود: نخست اینکه جامعۀ فلسفی سنتی دورۀ قاجار نیازی عمیق و اساسی برای آگاهی از آموزه‌های فلسفی غرب احساس نمی‌کرد و بدین ترتیب تلاشی برای اخذ نظرات فیلسوفان غربی انجام نداد. دودیگر اینکه دولت‌مردان و روشنفکران ایران، جز جمال‌الدین اسدآبادی، به فراگیری و آموزش فلسفۀ غرب چه در قالب اعزام دانشجو برای تحصیل در این رشته و چه در قالب تأسیس رشتۀ فلسفه در مدارس جدید از جمله دارالفنون، توجه چندانی نداشتند. در بخش پسین مقاله، استدلال می‌شود که بر خلاف نظر اغلب پژوهشگران، آشنایی ایرانیان با دکارت و کتاب گفتار در روش به پیش از دورۀ ناصری و حضور کنت گوبینوی فرانسوی در ایران باز می‌گردد. در پایان، فهرستی از کتاب‌هایی به دست داده می‌شود که در حوزۀ فلسفۀ غرب و در دورۀ قاجار به پارسی ترجمه شدند و به این نکته اشاره می‌شود که ترجمۀ محمدعلی فروغی از دو رسالۀ افلاطون با عنوان حکمت سقراط، راهی نو در آشنایی با فلسفۀ غرب را پدید آورد.

 ترجمه دورۀ قاجار دکارت فلسفه محمدعلی فروغی آدمیت، فریدون. (1349ش). اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی. ـــــــــــــــــ . (1387ش). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران: نشر گستره. آذرنگ، عبدالحسین. (1395ش). تاریخ ترجمه درایران: ازدوران باستان تاپایان عصرقاجار. تهران: انتشارات ققنوس. آرین‌پور، یحیی. (1387ش). از صبا تا نیما، ج1. تهران: انتشارات زوّار. اردکانی، احمد بن محمد. (1375ش). مرآت الاکوان: تحریر شرح هدایه ملاصدرای شیرازی. تهران: نشر میراث مکتوب. اسدآبادی، سید جمال‌الدین. (1379). مجموعه رسائل و مقالات. تهران: کلبه شروق. اصیل، حجت‌اللّه. (1381ش). رساله‌های میرزا ملکم‌ خان ناظم الدوله. تهران: نشر نی. افشار، ایرج. (1381ش). «آغازۀ ترجمۀ کتاب‌های فرنگی به فارسی»، ایران شناسی، شماره 53، ص79-101. دانش پژوه، محمد تقی. (1360ش). «نخستین کتاب‌های فلسفه و علوم جدید در ایران»، نشر دانش، شمارۀ 8، ص88-101. رائین، اسماعیل. (1353ش). میرزا ملکم خان. تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی‌ علی‌شاه. رمضانی، عباس. (1387ش). معاهدات تاریخی ایران. تهران: انتشارات ترفند. صدیق، عیسی. (1340ش). یادگار عمر: خاطراتی از سرگذشت دکتر عیسی صدیق که از لحاظ تربیت سودمند تواند بود، ج1، چ2. تهران: شرکت سهامی طبع کتاب. قیصری، علی. (1393ش). روشنفکران ایران در قرن بیستم (از مشروطیت تا پایان سلطنت). ترجمۀ محمد دهقان، تهران: انتشارات هرمس. کدیور، محسن. (1386ش). «آشنایی ایرانیان با کانت»، در سمینارکانت. ویراستار: ضیاء موحد، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. معتمد دزفولی، فرامرز. (1393ش)، حکمت ناصریه (کتاب دیاکرت): نخستین ترجمه «گفتار در روش» دکارت در عصر قاجار، ترجمۀ ملا لاله زار همدانی و امیل برنه فرانسوی. نشر تاریخ ایران. مجتهدی، کریم. (1394ش). آشنایی ایرانیان با فلسفه‌های جدید غرب. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی و مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران. محبوبی اردکانی، حسین. (ش1346). «سومین کاروان معرفت»، یغما، شمارۀ 225، ص26-30. ـــــــــــــــــ . (1344ش). «دومین کاروان معرفت»، یغما، شمارۀ 211، ص592-598. محسنی، احمد و آرسینه خاچاطوریان سرادهی. (1390ش). «نهضت ترجمه در عصر قاجار»، پیام بهارستان، سال سوم، شمارۀ 11، ص787-797. مدرس زنوزی، آقا علی. (1376). بدایع الحکم. تهران: مؤسسه چاپ و نشر علامه طباطبایی. مرادی‌نژاد، حسین و پرویز پژوم شریعتی. (1353ش). «پژوهشی در بارۀ فرستادن دانشجو به خارج در دورۀ قاجار و پهلوی»، نامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 4، ص90-115. محیط طباطبایی، محمد. (بی‌تا). مجموعۀ آثار میرزا ملکم خان. تهران: انتشارات علمی. ملاصدرا. (1381ش). مبدأ و معاد. ترجمۀ احمد بن محمد الحسینی اردکانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. مناف زاده، علی‌رضا. (1369ش). «نخستین متن فلسفۀ جدید غربی به زبان فارسی»، ایران نامه، شمارۀ 33، ص98-108. مشار، خان‌بابا. (1342ش). مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز چاپ تا کنون، ج4. تهران: چاپخانه رنگین. ناطق، هما. (1368ش). ایران در راه‌یابی فرهنگی. پاریس: انتشارات خاوران. ـــــــــــــــــ . (1375ش). کارنامۀ‌ فرهنگی فرنگی در ایران. پاریس: انتشارات خاوران. وفائی، محمدافشین و پژمان فیروزبخش. (1396ش). «سال‌شمار زندگی و تألیفات محمدعلی فروغی»، بخارا، سال 21، شمارۀ 121، ص94-120. هاشمیان، احمد. (1384ش). «محصلان اعزامی به اروپا در زمان فتحعلی شاه (1250-1212ق) و سلطنت محمد شاه قاجار (1264-1222)»، گنجینه اسناد، شمارۀ 58، ص5-9. Ekhtiar, Maryam Dorreh. (1994). “The Dār al-Funūn: Educational reform and cultural development in Qajar Iran”, Ph.D dissertation, New York University. Ringer, Monica. M. (2001). Education, Religion, and the Discourse of Cultural Reform in Qajar Iran. California: Mazda Publishers. Seidel, Roman (2018). “The Reception of European Philosophy in Qajar Iran”, in Philosophy of Qajar Iran, (ed.) Reza Pourjavady, Leiden and Boston: Brill.  _||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.280661.371509 مقاله پژوهشی بررسی سند پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول نوشتۀ عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی و معرفی او بررسی سند پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول فردیار مهرداد کارشناس 23 07 2017 15 1 81 106 10 08 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72554.html

هرچند امروزه تقویم‌های خطی و چاپ سنگی کمیاب‌اند و نمونۀ اعلان‌‌های نجومی که در دورۀ قاجار منتشر و توزیع شده‌اند و از گزند حوادث در امان بوده و به دست پژوهشگران رسیده است، بسیار نایاب‌اند، اما خوشبختانه نمونه‌ای از آنها شامل پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول در تیر ماه سال 1296ش. در دسترس نگارنده قرار گرفت. این سند یک آگهی بدون تاریخ است. این آگهی به شیوۀ چاپ سنگی و بر روی کاغذ کاهی با خطوط نستعلیق و نسخ به چاپ رسیده است. این پیشگویی توسط شخصی به نام عبدالعلی نجم‌الدوله طهرانی [تبریزی] در اواخر آذر ماه سال 1295ش (حدود دو سال قبل از پایان جنگ جهانی اول) انجام شده است. اگر چه این پیشگویی به حقیقت نپیوسته، اما این سند مقدمۀ شناسایی و معرفی عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی (پیشتر نجم‌الممالک) و خاندان وی به عنوان یکی از مهم‌ترین خاندان‌های منجمین درباری در دورۀ قاجار است.

 تقویم عبدالعلی نجم‌الدوله قاجار نجوم اعتمادالسلطنه، محمدحسن.‏ (1307ق). المآثر و الآثار. چاپ سنگی.شمارۀ 1150491 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. «افسران شهید». اخگر(ویژه‌نامه)، (فروردین 1329ش). ص94-121. افشار، ایرج. (فروردین، اردیبهشت و خرداد 1353ش). نمایشگاه «تقویم پارینه». راهنمای کتاب، سال 17، شمارۀ1، 2 و 3، ص 192-196. افشار، ایرج. (آذر 1361ش). «تقویم پارینه». آینده، سال هشتم، 9، ص 610-613 . اقبال، عباس. (مهر 1340ش). «یادداشت های مرحوم عباس اقبال(2)». مهر، سال 9، شمارۀ 1، ص 14-31. الوانساز خویی، محمد. (پاییز 1385ش). «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ آیت‌اللّه ملا علی واعظ خیابانی تبریزی (ملا علی واعظ خیابانی تبریزی)».نسخه پژوهی، 3، ص31-58. امید، حسین. (1332ش). تاریخ فرهنگ آذربایجان. تبریز. آذری، علی. (1346ش). قیام شیخ محمد خیابانی. تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه. آق‍ا ب‍زرگ‌ طه‍رانی‌، محمد محسن. (1373ش). مصنفات ش‍ی‍ع‍ه‌: ت‍رج‍م‍ه‌ و ت‍ل‍خیص‌ ال‍ذریع‍ة‌ الی ت‍ص‍انیف‌ ال‍شیعة‌. به اهتمام محمد آصف فکرت.‌ مشهد‌: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی. بانی مسعود، امیر.‌ (1390ش). باغ‌های تاریخی تبریز. ت‍ه‍ران‌: دفتر پژوهشهای فرهنگی. بایبوردی، حسین. ‌(1341ش). تاریخ ارسباران. ت‍ه‍ران‌: کتابفروشی ابن سینا. برجیان، حبیب. (زمستان 1385ش). «زمین لرزه در پندار و اندیشۀ ایرانی». نامۀ فرهنگستان، 32، ص 6-25. بزاز دستفروش، مهدی. «آسیاب‌های تبریز». پایگاه اینترنتی ادارۀ کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگردی استان آذربایجان شرقی. تاریخ دسترسی:1/4/1398. قابل دسترس: https://www.eachto.org/index.php/etc/3531-2017-11-07-10-00-36 بقا، محمد. (1315ش). تقویم بغلی 1316 شمسی. تنظیم: محمد بقا [تبریز]: شرکت چاپ کتاب. بیانی، مهدی. (1363). احوال و آثار خوشنویسان. ت‍ه‍ران‌: علمی.‌‏ چاپ دوم. ـــــــــــــــــ . (1349ش). فهرست ناتمام تعدادی از کتب کتابخانۀ سلطنتی. تهران: کتابخانۀ سلطنتی. بیاض اشعار. نسخۀ خطی شمارۀ 17443 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. پرورش،‌ کریم. (1308ش). «اعلان تقویم پرورش». روزنامۀ شمال غرب، مورخ 20/9/1308. ص4. تبریزی، حسین. (1303ش). تقویم فارسی. چاپ سنگی. [تبریز:] حاج محمود آقا کتابفروش. شمارۀ 1214606 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران. ـــــــــــــــــ . (1307ش). تقویم بغلی ادبیه تقویم سال 1308ش. [تبریز:] کتابخانۀ ادبیه. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. تربیت، محمدعلی.(بی‌تا) دانشمندان آذربایجان. تبریز: بنیاد کتابخانۀ فردوسی تبریز. چاپ دوم. تیموری، ابراهیم. (مرداد و شهریور 1389ش). «چهار راه سرچشمه تهران». بخارا، 76، ص 132-158. ثقفی، مریم. (اسفند 1394ش).«عبدالغفار نجم‌الملک و تحول جغرافیا و تقویم‌های نجومی با تکیه بر کاربرد آنها در طب در عهد قاجار». اخلاق و تاریخ پزشکی، دورۀ 8، شمارۀ 6، ص34-44. جواهرکلام، عبدالحسین. (1382ش). تربت پاکان قم. ج1. قم: انصاریان. حائری، عبدالحسین. (1350ش). فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی. ج 19. تهران: انتشارات کتابخانۀ ملی. درایتی، مصطفی. (1390ش) ‏فهرستگان نسخه‌های خطی ایران (فنخا). به کوشش مصطفی درایتی. ج1. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران. دلفانی، محمود. (تابستان و پاییز 1372ش). «محصلان ایرانی در اروپا در طول جنگ جهانی اول». گنجینه اسناد، 10 و 11، ص14-51. دولت آبادی، عزیز. (1377ش). سخنوران آذربایجان (از قطران تا شهریار). تبریز: ستوده. رجائی زفره‌ای، محمدحسن. (بهمن 1354ش). «وفیات معاصرین (اصفهان)». وحید، 188 و 189، ص1041-1042. رساله اسطرلاب عبدالکریم تبریزی. نسخۀ خطی شمارۀ ۶۱۴۲/۲کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. رشیدنجفی، عطیه. (پاییز و زمستان 1389ش). «بررسی موقعیت و وضعیت حمام‌های تاریخی شهر تبریز». صفه، دورۀ 20، شمارۀ 51. ص 61-74. رضا زاده ملک، رحیم. (بهار 1385ش). «لحظه تحویل سال اعتدالی». آینه میراث، شمارۀ 32، ص11-259. رضوانی، محمد اسمعیل.(خرداد و تیر 1349ش). «اعلان‌ها و اعلامیه‌های دورۀ قاجار». بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 26، ص 253-292. زمانی، مریم. (بهار و تابستان 1392ش). «گذر سیاره زهره در عصر قاجار». میراث علمی اسلام و ایران، 3، ص 123-128. سپهر، عبدالحسین. (1386ش). مراة الوقایع مظفری. تصحیحعبدالحسین نوایی. تهران: میراث مکتوب. ـــــــــــــــــ . (1377ش). ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه). به اهتمام جمشید کیانفر. ج3. تهران: انتشارات اساطیر. شهری‌باف، جعفر.‌ (1383ش). طهران قدیم. ت‍ه‍ران‌: معین. عبرت مصاحبی نایینی، محمدعلی. (1320ش). مدینة الأدب (تذکره...).نسخۀ خطی شمارۀ 130285 کتابخانۀ دانشگاه امام صادق. فتحی، نصرت اللّه. (1352ش). زندگی‌نامۀ شهید نیکنام ثقةالاسلام تبریزی و بخشی از مشروطیت ایران. [تهران]: انتشارات بنیاد نیکوکاری نوریانی. قبادی، محمد‌. (زمستان 1394ش).«چهارمین کاروان معرفت تصویب قانون اعزام محصل در مجلس دوم مشروطه». تاریخ‌پژوهی، 65، ص 79-96. کسروی، احمد. (1383ش). تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیرکبیر. چاپ 13. گ‍وک‍ان‍ی‌، ع‍ب‍دال‍ع‍ل‍ی‌. (۱۳۰۲ق). معرفت تقویم [چاپ سنگی]، بی‌جا. شمارۀ 2538982 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. لعلی ایروانی، علی. (بی‌تا). دیوان لعلی حکیم. مقدمۀ محمدعلی صفوت. تبریز: انجمن معارف آذربایجان. مشکور، محمدجواد. (1352ش). تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی. مصباح، اسمعیل. (1302ش). تقویم فارسی. [چاپ سنگی]. شمارۀ 1522934 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دول‍ه‌، م‍ه‍دی‌. (1353ش). خ‍اطرات‌ م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دوله‌: زن‍دگ‍ی‌ن‍ام‍ه‌ م‍ی‍رزا م‍ه‍دی‌خ‍ان‌ م‍م‍ت‍ح‍ن‌ال‍دول‍ه‌ ش‍ق‍اق‍ی‌. ب‍ه‌ک‍وش‍ش‌: ح‍س‍ی‍ن‍ق‍ل‍ی‌ خ‍ان ش‍ق‍اق‍ی‌. تهران: امیرکبیر. منجم باشی تبریز (جاوجانی)، عبدالعلی. (1289ش). تقویم فارسی تنگوزئیل سال 1290 هجری شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. منجم باشی، عبدالعلی. (1290ش). تقویم فارسی ممتاز صحیح با قواعد علمی سال 834 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1293ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 837 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1294ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 838 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1295ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 840 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1296ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح با قواعد علمی سال 841 جلالی و شمسی. [چاپ سنگی]. [تبریز:کتابخانۀ حقیقت].کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1297ش). تقویم فارسی ممتاز و صحیح سال سنه 842 جلالی و شمسی. [چاپ سنگی]. تبریز:کتابخانۀ حقیقت. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. منجم باشی، محمد مهدی. (1297ش). تقویم فارسی ممتاز قوی یئل سنه 1298 هجری شمسی مطابق. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. منجم تبریزی، علی. (بی تا). قصاید. [نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. منجم، عبدالعلی. (1313ق). مصابیح الأنوار. [نسخۀ خطی موجود در کتابخانۀ آستان قدس رضوی. مهران، محمد. (خرداد و تیر 1344ش). حاج‌ شیخ عباس مصباح زاده. هنر و مردم. دورۀ 3. ش32و33. ص 39-40. مهران، مهدی. (زمستان 1390ش). تقویم پارینه آید به کار؛ بررسی چند تقویم خطی و چاپ سنگی عصر قاجار. پیام بهارستان، دورۀ 2، 14، ص 569-573. ن‍ادر م‍ی‍رزا ق‍اج‍ار. (1360ش). ت‍اریخ‌ و ج‍غ‍رافی‌ دارال‍س‍ل‍طن‍ه‌ ت‍ب‍ریز (جغرافیای مظفری). تهران: اقبال. چاپ سوم. نجم‌الدوله، عبدالعلی و منجم‌باشی، اسمعیل. (1295ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی؛ ئیلان ئیل سال 1296 شمسی.[چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. نجم‌الدوله، عبدالعلی. (1287ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی سال 831 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1288ش). تقویم فارسی صحیح با قواعد علمی سال 832 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ـــــــــــــــــ . (1289ش).تقویم فارسی ممتاز صحیح با قواعد علمی سال 833 جلالی شمسی. [چاپ سنگی]. تهران: [مطبعه میرزا علی اصغر]. کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. نجم‌الدوله، عبدالغفار. (1288ش). تقویم فارسی سال 1289 هجری شمسی. به کوشش محمدعلی خان نائینی. [چاپ سنگی]. شمارۀ 1522924 سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. نجم‌الملک، یحیی. (1291ق). ت‍ع‍ری‍ف‌ س‍ت‍اره‌ زه‍ره‌ و ح‍رک‍ت‌ آن‌. نسخۀ خطی شمارۀ ۵-۱۰۱۹۶ سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. نخجوانی، حسین. (اردیبهشت 1341ش). «حجة الاسلام میرزا محمد تقی متخلص به «نیر»». یغما، 166، ص 90-93. نصیری امینی، فخرالدین؛ حکیم، سید محمد حسین. (1394ش). «فهرست نسخه‌های خطی فخرالدین نصیری (ثمرة العمر)». اوراق عتیق، 4، ص 317-651. ویافی، عبدالقادر. (بی‌تا). رساله در معرفت تقویم. [نسخۀ خطی شمارۀ 1525073 کتابخانۀ عمومی مرکزی شهر تبریز. هاشمیان، احمد. (1379ش). تحولات فرهنگی ایران. تهران: مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب. یغمایی، اقبال. (مهر 1353ش). «عیسی صدیق سی و ششمین وزیر فرهنگ». آموزش و پرورش، 77، ص 47-60. عبدالعلی منجم. (1322ق). شرح سی‌فصل. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. اسناد آرشیوی: ارائ‍ه‌ اس‍ن‍اد م‍ال‍ک‍ی‍ت‌ روس‍ت‍ای‌ ف‍ل‍ک‌ ب‍ه‌ وزارت‌ خ‍ارج‍ه‌ ج‍ه‍ت‌ دری‍اف‍ت‌ ح‍ق‌ ع‍ب‍ور راه‌آه‍ن‌ ج‍ل‍ف‍ا. محل نگهداری: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی. شناسۀ سند: ‏۳۶۰/۱۱۴۰ پرداخت مواجب به مدرسان و معلمان در ماه شوال. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 20544. پرداخت و رسید مواجب جنسی و نقدی کارکنان وابسته به آستان قدس در ماه محرم. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 15543. دستور پرداخت و رسید مواجب و انعام به کارکنان وابسته به آستان قدس در ماه ذیقعده. کتابخانۀ دیجیتال آستان قدس رضوی. شمارۀ ثبت: 15224. رقم ولیعهد به نجم الممالک. محل نگهداری:سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.به شمارۀ 1912359. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1912359 رقم ولیعهد محمد علی شاه به نجم‌الممالک. محل نگهداری:سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی.به شمارۀ 1945539. http://opac.nlai.ir/opac-prod/bibliographic/1945539_||_
JHS University of Tehran تاریخ علم 1735-0573 University of Tehran 50 10.22059/jihs.2019.283625.371490 مقاله پژوهشی عبدالغفار نجم‌الدوله؛ گذر از جغرافیای سنتی به نوین در دورۀ قاجاریه عبدالغفار نجم‌الدوله؛ گذر از جغرافیای سنتی به نوین در دورۀ قاجاریه کرم زاده فرشاد دانشجوی دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران 23 07 2017 15 1 107 130 16 06 2019 01 09 2019 Copyright © 2017, University of Tehran. 2017 https://jihs.ut.ac.ir/article_72555.html

جغرافیا از جمله علومی است که در دورۀ حکومت قاجاریه مورد توجه طبقۀ روشنفکر و نخبۀ جامعۀ آن روز ایران قرار گرفت و به عنوان یکی از دروس فرعی در برخی از مدارس این دوره هم‌چون دارالفنون و توسط معلمان دروس ریاضیات و مهندسی به شکل نوینی و با رویکردی کاربردی تدریس می‌شد. تألیفات نجم‌الدوله در این علم نقشی بسیار تأثیرگذار در گذار از شکل سنتی به نوین آن، که یکی از ویژگی‌های اصلی علم این دوره است، ایفا کرد. البته قبل از وی کتبی چند در هند و ایران در این علم اساساً به شکل ترجمه از زبان‌های دیگر به فارسی و به صورت چاپ سنگی منتشر شده است که در توجه و گسترش این علم به شکل نوین بی‌تأثیر نبوده‌اند. اما تألیفات نجم‌الدوله باعث رونق و توجه بیشتر به این علم در شکل نوین آن شد. هدف این پژوهش بررسی علم جغرافیا در دورۀ قاجار و نقش تألیفات جغرافیایی نجم‌الدوله در پایه‌گذاری جغرافیای نوین در ایران دورۀ حکومت قاجاریه است

 جغرافیا جغرافیای سنتی جغرافیای نوین قاجاریه نجم‌الدوله آدمیت، فریدون. (1348ش). امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی. ـــــــــــــــــ . (1351ش). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون. تهران: خوارزمی. اعتمادالسلطنه. (1306ق). المآثر و الآثار. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1367-1368ش). مرآت البلدان. تصحیح عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث. تهران. پاکدامن، ناصر. (1353ش). «میرزا عبدالغفار و تشخیص نفوس دارالخلافه». فرهنگ ایران زمین، ص324-395. پیناک، ویلیام. (1272ق). جام جم. ترجمۀ فرهاد میرزا معتمدالدوله. چاپ سنگی. تهران. جغرافیای مخبرالدوله. (بی تا). ترجمۀ محمود. چاپ سنگی. تهران. جلالی، نادره. (1383ش). «خدمات نجم‌الدوله در عهد ناصری» در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفارخان نجم‌الملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ص77-102. حکیم، محمدتقی. (1305ق). گنج دانش. چاپ سنگی. تهران. خورموجی، محمد جعفر بن محمد علی. (1276ق). آثار جعفری. چاپ سنگی. تهران. دبیرسیاقی، سیدمحمد. (1383ش). «نجم‌الدوله دانشمندی جامع علوم و فنون قدیم و جدید» در زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی میرزا عبدالغفارخان نجم‌الملک. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. ص55-76. سروش اصفهانی. (1340ش). دیوان اشعار. به اهتمام محمد جعفر محجوب، ج1. تهران: امیرکبیر. صورت اسامی رؤسا و شاگردان مدرسۀ مبارکۀ دارالفنون از داخل و خارج. نسخۀ خطی شمارۀ 10438-5 کتابخانۀ ملی ایران. فروغی، ابوالحسن. (1353ش). «ترجمۀ حال غفران مآب حاجی نجم‌الدوله». فرهنگ ایران زمین، شماره 20، ص386-393. فندیک، کرنیلیوس. (1231ق/1852م). کشف القناع عن احوال الأقالیم والبقاع فی ترجمة کتاب مراة الوضیّة فی الکرة الأرضیّة. ترجمۀ فخرالدین بن ابی‌القاسم الگلپایگانی. چاپ سنگی. بمبئی: مطبعه گلزار حسنی. قاآنی شیرازی. (1336ش). دیوان اشعار. تصحیح محمد جعفر محجوب. تهران: امیرکبیر. «کتابشناسی میرزا عبدالغفار نجم‌الدوله». فرهنگ ایران زمین، شمارۀ 20، ص 394-395. گنجی، محمدحسن. (1367ش). جغرافیا در ایران از دارالفنون تا انقلاب اسلامی، تهران: آستان قدس رضوی. مخبرالسلطنه. (1344ش). خاطرات و خطرات. تهران: کتابفروشی زوار. نجم‌الدوله، عبدالغفار. (1298ق). اصول علم جغرافی. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1302ق). اطلس تازه جغرافی عهد جدید. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1291ق). بدایة الحساب. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1321ق). رسالۀ تطبیقیه. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1384ش). سه اثر از نجم‌الدوله: رسالۀ تطبیقیه، رسالۀ تشخیص نفوس دارالخلافه و سفرنامۀ حج. به کوشش احمد کتابی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ـــــــــــــــــ . (1301ق). فروع علم جغرافی. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1319ق).کفایة الجغرافی جدید. چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1291ق) کفایة الحساب، . چاپ سنگی. تهران. ـــــــــــــــــ . (1341ش). سفرنامۀ خوزستان. به کوشش محمد دبیرسیاقی. تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی علمی. نجمی تبریزی، رضا. (1327ق). اصول علم جغرافیا دورۀ ابتدائی. چاپ ابتدائی. تهران. وهّاج خوانساری. (1396ش). دیوان اشعار. تصحیح بهمن بنی هاشمی. تهران: منشور سمیر._||_