2021-09-22T18:03:33Z
https://jihs.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=7389
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
صفحات آغازین
2013
03
21
1
3
https://jihs.ut.ac.ir/article_54694_68f2feae42a9343a8819416379c53d85.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
مقایسۀ شیوۀ تحریر طوسی و مغربی از اُکَر تئودوسیوس
معصومه
امیری مقدم
در این مقاله تحریرهای طوسی و مغربی، از راه تحقیق در ویژگیهای هر یک و تفاوتهای آنها با یکدیگر، بررسی میشود. طوسی در تحریر اُکَر تئودوسیوس به چارچوب ظاهری متن اصلی پایبند بوده است؛ در عین حال با اضافه کردن اصول موضوعه و چند قضیۀ مقدماتی به استحکام ساختار ریاضی این رساله افزوده است و جملاتی را که خود به متن اضافه کرده است با عبارات مشخصی چون «أقول» و «فی بعض النسخ» از متن اصلی جدا کرده است. شیوۀ نگارش طوسی نشان میدهد که هدف او فراهم آوردن یک کتاب درسی در زمینۀ اکر بوده است؛ عبارات او موجز و دقیقاند و همۀ قضایا با اثبات همراه است. از این تحریر نسخههای متعددی در دست است که مهمترین آنها در زمان حیات طوسی کتابت شده است. تنها تحریر دیگر به جا مانده از اُکَر متعلق به محیی الدین مغربی است. مغربی ساختار ظاهری متن رساله را تغییر داده است، به طوری که برخی از قضایا را ادغام کرده و در مواردی صورت متفاوتی برای بیان قضایا انتخاب کرده است. همچنین وی قضایای مقدماتی بیشتری نسبت به تحریر طوسی به متن افزوده است. از این رساله نسخههای معدودی به جا مانده و مهمترین آنها نسخهای است که در زمان حیات مغربی کتابت شده است. در مجموع میتوان گفت تغییراتی که طوسی در متن رساله وارد کرده است محتوای ریاضی رساله را غنا بخشیده است؛ اما تحریر مغربی در بسیاری از موارد شامل تغییرات غیر ضروری و ظاهری است و قوت ریاضی تحریر طوسی را ندارد.
تئودوسیوس
تحریر اکر
محیالدین مغربی
نصیرالدین طوسی
هندسه کروی
2013
03
21
1
30
https://jihs.ut.ac.ir/article_54687_d64ff2887eb1c209de6efa4f431e963b.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
تعبیر کروی هندسۀ مسطحه در بخش هندسی الأشکال الکریۀ منلائوس
حسن
امینی
میتوان الأشکال الکریه از منلائوس را مهمترین اثر در سنت نگارش کتابهای اکر دانست؛ کتابهایی که با هدف حل مسائل نجوم کروی به رشتۀ تحریر درآمدهاند. کتاب اصول از اقلیدس نیز مهمترین اثر دربارۀ هندسۀ اشکال مسطحه در ریاضی باستان است. در مقالۀ پیش رو نگارنده بر آن است که با قیاس میان کتاب الأشکال الکریه و اصول اقلیدس، نشان دهد که مقالۀ اول الأشکال الکریه کوششی جهت بازسازی محتوای مقالۀ اول اصول برای شکلهای کروی است. بر اساس این قیاس، موفقیتها و محدودیتهای او در انجام چنین کاری بررسی میشود و با تکیه بر همنهشتی مثلثها به تمایزهای قضایای آن در حالت مسطحه و کروی اشاره میشود. در ضمن نشان داده میشود که معادل قضیۀ بسیار مهم هندسۀ مسطحه برای مجموع زوایای داخلی مثلث، نخستین بار توسط خواجه نصیر الدین طوسی و در تحریر او از الأشکال الکریه بیان شده است.
الأشکال الکریه
اصول اقلیدس
منلائوس
هندسۀ کروی
هندسۀ مسطحه
2013
03
21
31
46
https://jihs.ut.ac.ir/article_54688_b3f08dbd7b6aab03db7c5607bf28df95.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
دارالفنون و نقش و جایگاهش در آموزش علوم و فنون نوین نظامی در عصر ناصری
اکبر
فلاحی
غلامحسین
رحیمی
دارالفنون اولین کانون آموزشهای نوین است که نظاممند و هدفدار به آموزش علوم و فنون جدید نظامی پرداخت. آموزش علمی و عملی به شاگردان مدرسه و نیز افواج و صاحبمنصبان نظام، تألیف و ترجمۀ کتاب در حوزۀ نظامی، امتحانها و مشقهای منظم و تربیت نسلی از شاگردان در حوزۀ علوم و فنون جدید نظامی و گسترش آموزشهای مربوط به آن، از جملۀ دستاوردهای ارزشمند این مدرسه به شمار میآید. گفتنی است که اوج موفقیت و تأثیرگذاری دارالفنون مربوط به چند سال نخست پس از تأسیس آن (1268-1276ق) است و پس از آن بهتدریج دچار رکود گردید. در این مقاله، سعی بر آن است که روند آموزش علوم و فنون جدید نظامی در دارالفنون عصر ناصری بررسی گردد. چگونگی و روش آموزش، عملکرد معلمان، رشتههای آموزشی، شاگردان و تألیف، ترجمه و چاپ کتابهای نظامی، مهمترین مباحث بررسی شده در این پژوهش است.
دارالفنون
علم توپخانه
علم پیاده نظام
علم سواره نظام
ناصرالدین شاه
2013
03
21
47
74
https://jihs.ut.ac.ir/article_54689_fc9d4656f113b8458c0c55fbddc1e506.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
جایگاه رسالۀ ابدال الأدویۀ رازی در سنت داروشناسی و داروسازی دورۀ اسلامی
یونس
کرامتی
سابقۀ توجه پزشکان و داروشناسان به اِبدال (جایگزینی) داروهای ساده با داروهای دیگر دست کم به سدۀ یکم میلادی و اشارات پراکندۀ دیوسکوریدس در ماتریا مدیکا (در متون دورۀ اسلامی: هیولی الطب یا الحشائش) بازمیگردد. اما کهنترین سیاههای که از داروهای قابل جایگزینی با یکدیگر به دست آمده، فصل بیست و پنجم از مقالۀ هفتم کُنّاش پاولوس آیگینایی (بولس اجانیطی) است که در میانۀ سده هفتم میلادی و بر اساس دیدگاههای جالینوس (129- ح216م) پدید آمده است. گویا پزشکان دورۀ اسلامی توجه بیشتری به موضوع ابدال ادویه داشتهاند و تکنگاریهایی نیز در این باره نوشتند. در این مقاله نشان داده میشود که از میان این آثار، روایتی عربی از متنی منسوب به داروشناسی به نام بدیغورس و رسالۀ ابدال رازی تأثیری چشمگیر بر تقریباً همۀ آثار داروشناسی دورۀ اسلامی، تا سدۀ 12ق، داشتهاند و البته رسالۀ رازی به نوبۀ خود سخت تحت تأثیر رسالۀ بدیغورس بوده است.
ابدال الأدویه
الاعتماد فی الأدویة المفرده
ابن بیطار
ابن جزار
ابن سمجون
ابن ماسویه
ابوریحان بیرونی
بدل
بدیغورس
جامع الأدویة المفرده
الجامع لمفردات
جایگزینی داروهای ساده
رازی
الصیدنه
2013
03
21
75
121
https://jihs.ut.ac.ir/article_54690_7f4eb722836304472edd4cfc032bcece.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
شکارنامه ملکشاهی و اهمیت آن در تدوین تاریخ علم
امین
مجلّی زاده
مهدی
نوریان
جمشید
مظاهری
شکارنامۀ ملکشاهی یا خسروی کتابی است که در سدۀ 5ق/11م به دستور ملکشاه سلجوقی و سعی خواجه نظام الملک و به دست خواجه ابوالحسن علی بن محمّد نیشابوری براساس چندین بازنامه و شکارنامه و به خصوص ترجمۀ شکارنامۀ انوشیروانی و مشورت با استادان عهد سلجوقی تألیف شده است. این رساله حاوی یک دیباچه درباب تاریخ بازنامهنویسی در ایران تا سدۀ پنجم و دو بخش در تربیت و معالجه پرندگان و دوندگان شکاری میباشد. متأسفانه این رساله که یکی از مهمترین منابع تاریخ علم دوران سلجوقیان است به دلیل فقدان نسخ تاکنون معرفی و تصحیح نشده است. نگارندگان در این پژوهش سعی دارند تا با بررسی جوانب مختلف این اثر، سه نسخه از آن را، که به دلیل اشتباه فهرستنویسی در کنج کتابخانههای ایران بدون استفاده مانده است، معرّفی نمایند.
ابوالحسن نیشابوری
شکارنامۀ ملکشاهی
2013
03
21
123
138
https://jihs.ut.ac.ir/article_54691_f6516b14b5197d3aa7b58e330b5ba21f.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
متکلم و ریاضیدان: فخر رازی و آثار هندسی ابن هیثم
حسین
معصومی همدانی
فخر رازی، متکلم و فیلسوف قرن ششم هجری (543-606 ق) آثار بسیاری در حوزههای گوناگون معارف عصر خود نوشته است. گذشته از برخی از نظریات بدیع که در آثار منطقی و کلامی و فلسفی او دیده میَشود، بسیاری دیگر از نوشتههای او بر پایۀ منابع دیگری فراهم آمده است که برخی از آنها امروز در دست است و بسیاری از آنها از میان رفته است. تحقیق در این آثار میتواند روشن کند که فخر رازی چگونه منابع خود را برمیگزیده و چگونه در آنها تصرّف میکرده است. در این مقاله برخی از مباحث ریاضی که فخر رازی در آثار خود از ابن هیثم، ریاضیدان و فیزیکدان بزرگ قرن چهارم و پنجم هجری، نقل کرده است بررسی میشود و نوع و حدود تغییراتی که فخر رازی در این مطالب داده مورد بحث قرار میگیرد. این پژوهش میتواند پرتو تازهای بر ارتباط فکری میان اصناف مختلف محققان این دوران مهم از تاریخ فکری تمدن اسلامی – فیلسوفان، متکلمان، و عالمان – بیفکند و نیز میزان رواج برخی از آثار ابن هیثم را در حوزۀ فرهنگی ایران، تقریبا یک قرن و نیم پس از مرگ او، نشان دهد.
ابن هیثم
جامع العلوم
حل شکوک کتاب اقلیدس فی الاصول و شرح معانیه
شرح مصادرات اقلیدس
فخر رازی
هندسه
2013
03
21
139
157
https://jihs.ut.ac.ir/article_54692_0a9eb5b649ae2487f7ab194e5255b02e.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
1
چکیده های انگلیسی
2013
03
21
1
4
https://jihs.ut.ac.ir/article_54693_ac3f02822a369e6575447ca41d4884f8.pdf