2021-09-22T18:02:54Z
https://jihs.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=7684
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
ابن هیثم، کمالالدین فارسی و مسألۀ حرکت موجی نور
سهیلا
پازری
ابن هیثم در کتاب المناظر ضمن بیان علت بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی، این نکته را ذکر میکند که دفع یا رانده شدن نور از سطوح تنها به دلیل صیقلی بودن آنهاست و ربطی به سختی اجسام ندارد، به این دلیل که بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی نرم از قبیل آب نیز امکان پذیر است. کمالالدین فارسی در تنقیح المناظر ایرادی بر این نظر دارد و توجیه ابن هیثم از بازتاب و شکست همزمان نور از سطح اجسام صیقلی نرم را نادرست دانسته و یا به عبارت دیگر توجیه او در بازتاب از سطوح صیقلی سخت را قابل اطلاق بر بازتاب از سطوح صیقلی نرم نمیداند. در واقع او در دیدگاهی کلیتر تشبیه حرکت نور به حرکت اجسام را اشتباه میداند و معتقد است حرکت نور مانند حرکت صوت است. مشابه چنین برخورد نظری، در قرون شانزده و هفده میلادی، در اروپا بین طرفداران نظریۀ ذرهای و موجی نور وجود داشته است. این نوشتار سعی دارد که این چالش نظری را بررسی کند.
ابن هیثم
بازتاب
حرکت اجسام
حرکت اصوات
شکست نور
کمالالدین فارسی
نور
2013
09
23
159
190
https://jihs.ut.ac.ir/article_57486_ac0544701fdf7c26a38d44a8d820dc27.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
جایگاه ساز عود و انواع مختلف آن در تاریخ موسیقی ایرانِ پس از اسلام
نرگس
ذاکر جعفری
یکی از مباحث تاریخ موسیقی ایران در دورۀ اسلامی، جایگاه و اهمیت ساز عود است. این ساز با عنوان «بربت» در دورۀ ساسانی شکوفا شد و پس از اسلام با عنوان «عود» در سرزمینهای مختلف اسلامی اشاعه یافت و در موسیقی ایران نیز تا اواخر عصر صفوی دارای اعتبار بود. موسیقیدانان قدیم ایران، از نخستین متون موسیقی پس از اسلام در قرون سوم و چهارم هجری تا رسالات موسیقی دورۀ صفوی در قرن یازدهم هجری، به برتری ساز عود نسبت به سازهای دیگر اذعان داشتهاند. در مقالۀ حاضر قصد داریم به مطالعۀ ویژگیهای ساختمان عود و انواع آن بپردازیم. با استناد به رسالات موسیقی قدیم، عود در اندازههای مختلف و حداقل در دو اندازۀ کاسهبزرگ و کاسهکوچک ساخته میشد و انواع مختلف عود گاهی با اسامی دیگر نیز نامیده میشدند. اختلاف در تعداد زههای ساز از دیگر وجوه تمایز انواع عود در رسالات موسیقی قدیم است.
تاریخ موسیقی در ایران
رسالات موسیقی قدیم ایران
عود
2013
09
23
191
206
https://jihs.ut.ac.ir/article_57487_a0e67a7eca6df8e5b11fbb765b2e645d.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
نگاهی به محتویات و منابع و مآخذ دستنویس 3447 کتابخانۀ ملی تبریز
یونس
کرامتی
دستنویس شمارۀ 3447 کتابخانۀ ملی تبریز، دربردارندۀ اثری فارسی در حساب، هندسه، جبر و نیز مطالبی پراکنده در هیئت و ابعاد و اجرام است که نگارش آن در 670 قمری به پایان رسیده، اما نام نویسنده و عنوان کتاب معلوم نیست. این نگارندۀ ناشناس در نگارش دو مقالۀ نخست از مقالهها چهارگانۀ کتاب، از کتاب التکملة فی الحساب عبدالقاهر بغدادی(د 429ق) بهرۀ بسیار برده است و در مقالۀ سوم (هندسه) نیز توجهی خاص به کتاب المنازل السبع بوزجانی داشته است. مقالۀ چهارم اثری بسیار معمولی در جبر و مقابله است که به رغم پژوهشهای انجام گرفته تا آن روزگار، از حل معادلات درجۀ دوم فراتر نمیرود. و «خاتمۀ» اثر نیز به برخی «نوادر فراخور هر مقاله» اختصاص دارد. این اثر اگرچه از لحاظ محتوا نکتۀ تازۀ چندانی ندارد، امّا از منظر تاریخ نگارش آثار علمی فارسی و با توجه به مفصلبودن و روزگار تألیف، اثری در خور توجه به شمار میآید.
ابوالوفای بوزجانی
التکملة فی الحساب
جبر
حساب
عبدالقاهر بغدادی
المنازل السبع
2013
09
23
207
242
https://jihs.ut.ac.ir/article_57488_8e12212a6fc6987e2a7a7d25131fe860.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
گستره و تنوع آثار هیئت در تمدن اسلامی
امیرمحمد
گمینی
ستارهشناسی یونانی از طریق کتاب مجسطی بطلمیوس به زبان عربی وارد شد و توانست منشأ آثار گوناگون علمی در عالم اسلام شود. هیئت که نمایندۀ وجه کیهانشناسانۀ نجوم در تمدن اسلامی است، آهسته آهسته از دیگر رشتههای نجوم مجزا شد و تبدیل به یک رشتۀ خاص و مستقل از دانش نجوم گردید. در این مقاله تلاش شده، بیشتر آثار شناخته شده که در زمینۀ علم هیئت در تمدن اسلامی نوشته شدهاند معرفی گردیده و طبقهبندی شوند. ویژگیهای هر کدام از این آثار با مراجعه به نسخ خطی به جا مانده از این آثار ذکر میشود و خصوصیات علمی مهمترینِ آنها با یکدیگر مقایسه میشود. در انتها جامعترین آثار هیئت را که بیشتر آنها در قرن هفتم هجری نوشته شدند، با تفصیل بیشتری بررسی خواهیم کرد.
افلاک مجسم
بطلمیوس
خواجه نصیرالدین طوسی
قطبالدین شیرازی
مؤیدالدین عُرضی
هیئت
2013
09
23
243
290
https://jihs.ut.ac.ir/article_57489_031f8922be4d038e15bbe64bf935be94.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
نسبتهای تکرارشونده در هندسه برخالی(فراکتالی) گنبدهای اُرچین
محمد
مشایخی
فرهاد
تهرانی
در طبقهبندی گنبدهای سنتی، گنبد به دودسته گنبدهای رُک (مخروطی) و گنبدهای نار (شبه نیمکره) تقسیم میشود. گنبدهای اُرچین گونهای از گنبدهای رُک هستند که در منطقۀ میانرودان (بینالنهرین) و جنوب غربی ایران درگذشته رواج داشتهاند. گنبدهای اُرچین شکلی مخروطی دارند و از توالی و تکرار پلکانهایی تشکیلشدهاند که در هر ردیف بهصورت حلقه درآمدهاند و این حلقهها از پایین به بالا بهتدریج کوچک میشوند. بنا بر این هندسه برخالی بهترین راه برای تبیین هندسۀ آنهاست. زیرا روابط عددی در تناسبات شکلهای خودمتشابه در طبقات، و تناسبات اجزاء گنبد اعم از ارتفاع طبقات، دهانه و سایر اجزاء هر یک با رابطهای خاص الگویی برخالی ایجاد میکند. این پژوهش با بررسی دقیق گنبدهای اُرچین در این حوزه تلاش دریافتن ساختارهای مختلف هندسۀ گنبدهای اُرچین با استفاده از دنبالههای عددی و رابطۀ آنها با هندسۀ برخالی دارد.
تناسبات هندسی
دنبالههای نامتناهی
گنبدهای اُرچین
هندسۀ برخالی
2013
09
23
291
310
https://jihs.ut.ac.ir/article_57490_f2ae7dba1d005b1d914cd6a3bf8d16fa.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1392
11
2
افزودههای کمالالدین فارسی بر مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول طوسی
محمد مهدی
عبدالجواد
این مقاله به بررسی یکی از آثار ناشناختۀ کمالالدین فارسی (درگذشته در 718ق) و افزودههای او به برخی از مطالب مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول و به طور ویژه به مسألۀ رسم یک چندضلعی نیمه منتظم محاط در کره با استفاده از هندسۀ متحرک میپردازد. این رساله یکی از ده رسالهای است که در مجموعهای در کتابخانۀ ملی تونس فهرست شدهاند.
چندضلعی
خواجه نصیرالدین طوسی
کمالالدین فارسی
کره
هندسه
2013
09
23
1
19
https://jihs.ut.ac.ir/article_57491_b5cce8be9b7560f5842c0a1fdc444aee.pdf