2021-05-04T21:15:07Z
https://jihs.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=8137
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
قضیۀ اول مقالۀ دهم اصول اقلیدس و چالشهای پیرامون آن در بین دانشمندان اسلامی
زهرا
پورنجف
قضیۀ اول مقالۀ دهم اصول اقلیدس، اساس «روش افنا» است. اقلیدس این قضیه را برای نسبت متغیر ثابت میکند. ابن هیثم (سدۀ 4 هجری) بنا بر ادعای خود در فی حل شکوک، پی برده بود که حکمی که اقلیدس مطرح میکند جزئی است و حکم کلی را برای نسبت ثابت برای اولین بار در این کتاب مطرح و اثبات کرده است. خواجه نصیر الدین طوسی (597-672ق) در تحریر اصول اقلیدس، همان نظر ابن هیثم را تکرار میکند. ابن صلاح همدانی (درگذشته در 548ق) رسالهای در نقد نظر ابن هیثم با عنوان قول فی إیضاح غلط أبی علی بن الهیثم فی الشکل الأول دارد که در آن سه ایراد به ابن هیثم وارد میکند. محمد باقر یزدی (زنده در 1047ق) در رسالۀ شرح المقالة العاشره در نقد نظر طوسی میگوید که با در نظر گرفتن حالت کلی که طوسی آورده است، برهان قضیۀ دوم مقالۀ دهم مختل میشود و قضیه را در دو حالت نسبت ثابت و متغیر، جداگانه بررسی میکند. در این مقاله سیر تاریخی پرداختن به این قضیه بررسی شده است.
اصول اقلیدس
روش افنا
مقالۀ دهم اصول
2014
04
21
1
15
https://jihs.ut.ac.ir/article_61529_f9a6e8a335d7e7296cd0f69f41048d2d.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
تدابیر اقلیمی محیطهای مسکونی در طب دورۀ اسلامی
جعفر
طاهری
بخشی از تدابیر اقلیمی برای سازماندهی زندگی و محیطهای مسکونی سالم در متون طب دورۀ اسلامی تحریر شده است. پزشکان قدیم حفظ سلامتی انسان را بهعنوان هدف اصلی طب، وابسته به تعامل و سازگاری انسان با محیط اقلیمی، با تکیه بر انطباق ساختاری مزاج انسان با عناصر چهارگانه طبیعت، دانستهاند. این مقاله سابقۀ دانش اقلیمی قدما را در زمینۀ تعامل انسان با محیط طبیعی و مصنوع، با تکیه بر روش تفسیر تاریخی متون طب بررسی میکند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که روش زندگی اقلیمی و سازماندهی محیطهای مسکونی بر پایۀ ویژگیهای جغرافیایی و تغییرات اقلیمی مکانها، مهمترین تدابیر پزشکان برای اعتدال مزاج انسان، حفظ سلامتی و اقلیم درمانی بوده است. از این منظر سلامتی انسان وابسته به مشارکت پویا و همسازی انسان با شرایط متغیر اقلیمی از طریق تغییر روش و مکان زندگی (کوچ) و فراهم بودن زمینههای کالبدی این تغییرات در معماری است. بررسی اجمالی و مقایسۀ تطبیقی تعالیم متون طبی و معماری مسکونی ایران نیز نشان میدهد که عامل هوا (باد) به لحاظ میزان دما، رطوبت و تمیزی آن -به عنوان مهمترین عامل ضروری سلامتی و اقلیم درمانی- نقش اصلی را در مکانیابی و سازماندهی شهرها و فضاهای مسکن داشته است.
اعتدال
اقلیم
سلامتی
طب دورۀ اسلامی
کوچ
مسکن
هوا
2014
04
21
17
37
https://jihs.ut.ac.ir/article_61530_4e2915e96a041c2ef627a91ec3e24474.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
مقالۀ سوم از زیج جامع کوشیار و جوامع علم النجوم فرغانی: مقایسۀ میان دو متن متقدم هیئت و جایگاه آنها در میان رسالههای هیئت
حنیف
قلندری
عنوان کلی «هیئت» به آن دسته از آثار نجومی دانشمندان اسلامی اطلاق میشود که هدف از نگارش آنها عرضۀ توصیف کلی از جهان با استفاده از مدلهای هندسی است. این آثار که بیشتر آنها در دورۀ اسلامی با ساختار و ترتیب فصول مشابهی نوشته میشدهاند احتمالاً متأثر از کتاب فرضهای سیارهای بطلمیوس، یا آن طور که دانشمندان اسلامی آن را مینامیدند، الاقتصاص، هستند. هر چند آغاز نگارش آثار مستقل هیئت بر پایۀ این تعریف را باید مربوط به زمانی پس از سدۀ ششم هجری دانست، اما دستهای از آثار نجومی متقدم هستند که میتوان آنها را مقدمۀ هیئت نویسی به حساب آورد. جوامع علم النجوم فرغانی و مقالۀ سوم از زیج جامع کوشیار گیلانی از جملۀ این آثار متقدم هستند که شباهت بیشتری به رسالههای هیئت مستقل بعدی دارند. در این مقاله با در نظر گرفتن ساختار چهار بخشیِ مقدمات ریاضی و طبیعی، اوضاع آسمان، اوضاع زمین و ابعاد و اجرام برای آثار هیئت محتوای این دو رساله را با یکدیگر مقایسه کردهایم و میزان شباهت هر یک از آنها را با آثار هیئت سنجیدهایم. این مقاله مدعی است که «باب فی الهیئة» از زیج جامع کوشیار گیلانی بیش از جوامع علم النجوم فرغانی به آثار هیئت شبیه است و احتمالاً بر آنها مؤثر بوده است.
کوشیار گیلانی
زیج جامع
جوامع علم النجوم
فرغانی
هیئت
2014
04
21
39
72
https://jihs.ut.ac.ir/article_61531_dde693582a3ae7ba3acb09adb7174632.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
ردپای ترکیبات در فقه شیعی
محمد جواد
محمد حسینی
شهید اول یکی از فقهای بزرگ قرن هشتم هجری قمری است که آثار او هنوز به عنوان کتاب درسی در حوزههای علمیه تدریس میشود. وی در کتاب غایة المراد در ضمن مبحث نماز قضاء به یکی از مباحث ریاضیات گسسته اشاره میکند. در نماز قضا به فتوای برخی فقها باید ترتیب را رعایت کرد و اگر چند نماز از مکلف فوت شده باشد او موظف است که نمازها را به همان ترتیبی که از او فوت شده قضا نماید. حال اگر ترتیب نمازها را فراموش کرده باشد به فتوای برخی فقها باید آن قدر نماز بخواند که اطمینان یابد که ترتیب را رعایت کرده است. این فقیه عالیقدر برای حل این مسألۀ فقهی روشی را بیان میکند که کار مقلدان برخی از مراجع گذشته را راحتتر نماید. شهید ثانی که شارح یکی از آثار شهید اول(اللمعة الدمشقیة) است، با توضیحات کافی از تابعی که امروز به نام فاکتوریل موسوم است میگوید و جای شکی باقی نمیگذارد که مفهوم این تابع را به خوبی درک کرده است. ما در این مقاله علاوه بر اقوال شهید اول به تحقیق دربارة اقوال موجود در این مسأله و راه حلهای ارائه شده توسط برخی فقها نیز پرداختهایم.
شهید اول
شهید ثانی
غایة المراد
نماز قضاء
2014
04
21
73
94
https://jihs.ut.ac.ir/article_61532_74517c46a3ec23c8b4fe26a2eed6b054.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
بررسی اصالت نسخههای فارسی جرّثقیل
محمد جواد
ناطق
مصطفی
کریمی
در این مقاله مطالب رسالۀ هرون و نسخههای جرثقیل فارسی بررسی میشود تا زمینۀ مقایسۀ نسخههای فارسی با یکدیگر و با رسالۀ هرون فراهم آید و بتوان از این طریق میزان اصالت نسخههای فارسی را سنجید. نسخههای فارسی که به تعداد 22 عدد در کتابخانههای ایران نگهداری میشوند در بازۀ زمانی سدههای 9 تا 13ق نوشته شدهاند و تاکنون بررسی نشدهاند. برخی از این نسخهها به نام معیار العقول منسوب به ابن سینا هستند و تعدادی از آنها هم به حزین لاهیجی نسبت داده شدهاند. همچنین نام ابوعلی بن عبدالجلیل خوارزمی هم به عنوان نویسنده مطرح شده است. در این مقاله نشان داده میشود که نه میتوان این نسخهها را مستقل از یکدیگر دانست و نه میتوان با شواهد موجود آنها را به ابن سینا یا حزین لاهیجی نسبت داد. مطالب این نسخهها قابل مقایسه با مقالۀ دوم رسالۀ هرون ولی مستقل از آن هستند.
ابن سینا
ابوعلی بن عبدالجلیل خوارزمی
جرّثقیل
حزین لاهیجی
معیار العقول
2014
04
21
95
113
https://jihs.ut.ac.ir/article_61533_c4df3b551aac62b9e059a1b1f3407ed9.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
فناوری تصفیۀ آب در تاریخ علوم عربی/اسلامی
Maha
Al-Shaar
مسلم است که آب آلوده حاوی باکتریها و ویروسهای خطرناک بسیاری است که موجب بیماریهایی نظیر حصبه، وبا، اسهال خونی، مننژیت، فلج اطفال و ... میشود. بیماریهای مرتبط با آب یکی از مشکلات مهم سلامت در دنیای امروز هستند، بنا بر این روش تصفیه و گندزدایی آب و پیشرفت آن مورد توجه دولتها و دانشمندان است. این توجه موجب شده است تا بسیاری از مردم گمان کنند که فناوری تصفیه و گندزدایی آب از فناوریهای زمان حال است. شاید این تصور ناشی از این اعتقاد باشد که مردمان گذشته قادر به دیدن این موجودات بسیار ریز نبودهاند. در این تحقیق نشان میدهیم که متفکران باستانی حضور چنین چیزهایی را استنباط میکردند و روشهایی برای رهایی از آنها بهکار میبردهاند. برخی از این روشها موفقیتآمیز بودهاند و میتوانند به منزلۀ اساسی برای فناوریهای جدید به حساب بیایند. آب آلوده مراحلی ر اطی میکند تا تبدیل به آب پاک و شفاف و قابل نوشیدن شود. در این تحقیق ما به خلاصهای از این مراحل (رسوبزدایی-تصفیه-گندزدایی) اشاره میکنیم سپس به تاریخ توسعه این روشها نزد تمدنهای باستانی مختلف خواهیم پرداخت و سرانجام بهکارگیری آنها را در تمدن اسلامی توضیح خواهیم داد.
تاریخ فناوری
تاریخ فناوری تصفیه و گندزدایی آب
مراحل گندزدایی
گندزدایی با استفاده از یونهای فلزات سنگین
گندزدایی با استفاده از تأثیر تابش خورشید
استاندارهای کیفیت آب
2014
04
21
1
15
https://jihs.ut.ac.ir/article_61534_ab227e275e363230214361974344c497.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
جام گیتینما: یک قبلهنمای متأخر ایرانی
راضیه
موسوی
«جام گیتینما» ابزاری برای یافتن قبله است که در رسالۀ معرفت قبله و بعضی آلات از محمدرضا بن محمدهاشم یزدی (زنده در 1274ق) معرفی شده است. از نوشتههای او چنین برمیآید که او درصدد برآمده است برخی آثار و ابزار به دست آمده از گذشتگان را بررسی و احیا نماید. یکی از ابزارهای مورد توجه محمدرضا یزدی، قبلهنمایی است که اگر چه او به توصیف جزئیات آن نپرداخته است، با بررسی شیوۀ عرضۀ مطلب و استفادۀ او از روشهای ریاضی میتوان دریافت که او به نمونهای از قبله نماهای مکه-مرکز دسترسی داشته است که نقشۀ شهرهای اطراف مکه با کمک تسطیح قائم (ارتوگرافیک) بر آن تصویر شده بود. شیوۀ تبیین یزدی از این روش ترسیمی ریاضی و کاربرد دیگرگونۀ آن در ابزاری جدید با نام «جام گیتی نما»، نشان از نوع نگرش خاص او نسبت به روشهای ریاضی تعیین قبله دارد که در مطالعۀ تاریخ ریاضیات دورۀ اسلامی به ویژه روشهای تعیین قبله دارای اهمیت است. همچنین از رهگذر مطالعۀ رسالۀ محمدرضا یزدی، اطلاعات قابل توجهی دربارۀ نقشههای جامع مکه-مرکز صفوی و برخی دیگر از قبله نماهای متأخر اسلامی به دست میآید.
جام گیتی نما
محمد رضا یزدی
قبله نما
نقشه های مکه-مرکز
نگاشت قائم (ارتوگرافیک)
2014
04
21
17
40
https://jihs.ut.ac.ir/article_61535_b2cf1cdf6561362a20f73068d6f99c9e.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
1
نقد و معرفی کتاب کاوه نیازی: قطبالدین شیرازی و هیئت افلاک: مقایسۀ متنها و الگوها
نقد و معرفی کتاب
2014
04
21
115
130
https://jihs.ut.ac.ir/article_61538_e9989b730c68db54d80fa702ed18bb36.pdf