2021-05-04T21:14:14Z
https://jihs.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=8138
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
تعلیقۀ محمدکاظم بن رضا طبری بر شرح محمدباقر یزدی بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس
زهرا
پورنجف
حاشیة المقالة العاشرة من أصول الهندسة والحساب عنوان رسالهای از محمدکاظم بن رضا طبری (13ق) است که بنا به گفتۀ مؤلف در ابتدای رساله، در واقع تعلیقهای بر شرح محمدباقر یزدی (زنده در 1047ق) بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس است. محمدباقر یزدی در شرح خود بر مقالۀ دهم اصول اقلیدس با عنوان شرح المقالة العاشرة من أصول أقلیدس از 109 قضیۀ مقالۀ دهم، 67 قضیۀ آن را شرح میدهد و ضمن توضیح بسیاری از برهانهای اقلیدس در اثبات قضایا، مطالب بسیار مفیدی در خلال آنها بیان میکند. هرچند طبری دستی بر تمامی 109 قضیۀ مقالۀ دهم برده و در مورد تمامی این قضایا مطالبی بیان کرده است اما بررسی تعلیقۀ او نشان میدهد که طبری نه تنها در مورد شرح یزدی حرفی برای گفتن ندارد بلکه از درک بحث کلی مقالۀ دهم اصول عاجز است.
محمدباقر یزدی
محمدکاظم بن رضا طبری
مقالۀ دهم اصول اقلیدس
2014
12
22
141
162
https://jihs.ut.ac.ir/article_63344_66184307fed1bcb8ecce919bcf34bdb4.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
شیوۀ نوین آموزش ابتدایی در دورۀ قاجار
مسعود
تاره
از جمله تحولات اجتماعی و فرهنگی در دورۀ قاجار گسترش شیوۀ نوین آموزشی در مدارس ابتدایی است. اساس شیوۀ آموزشی که در یک سدۀ گذشته در دبستانها برای فراگیری خواندن و نوشتن به کودکان به کار رفته است، حاصل نظریهپردازیها و استفاده از شیوههای نوین آموزشی در دورۀ قاجار است. مهمترین تحول در آموزش ابتدایی با رواج شیوۀ آموزش الفبای صوتی پدید آمد. تنها پس از آنکه مدارس ابتدایی در ایران از این شیوۀ نوین آموزشی استفاده کردند، این امکان فراهم شد تا آموزش و پرورش به امری عمومی تبدیل شود و با گذر زمان به صورت بخشی از نظام آموزش دولتی درآید. شکلگیری آموزش نوین در ایران متأثر از عواملی چند بوده است: تحصیل دانشجویان ایرانی در مراکز علمی اروپا و روسیه، آشنایی فرهیختگان ایرانی با زبانهای بیگانه و الفبای زبانهای خارجی، مشاهدۀ تجربۀ تحول نظام آموزشی در قلمرو عثمانی، برپایی مدارس خارجی در ایران که هر یک به نوبۀ خود در شکلگیری نظام آموزش نوین در ایران تأثیرگذار بود. این مقاله نظری کوتاه به نخستین تجربهها و چالشهای پدید آمده از آن خواهد داشت.
آموزش ابتدایی
الفبای صوتی
مدارس نوین
مدارس ملی
2014
12
22
163
172
https://jihs.ut.ac.ir/article_63345_70dd4228ef218e1b96bc963d8e361674.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
جانورنامه و رفع یک سوءتفاهم تاریخی
عرفان
خسروی
تقریباً در همه منابعی که به ورود علوم جدید به ایران پرداختهاند، نام جانورنامه به عنوان مدخل نظریه تکامل داروین به ایران دیده میشود؛ کتابی به قلم تقی بن هاشم محمدحسین الانصاری کاشانی، طبیب و معلم دارالفنون، که بیشک بهرهای از زیستشناسی نوین و نیز دیرینهشناسی در آن دیده میشود و از جنبههای متعددی شایسته پژوهش و بررسی تاریخی است. در اینجا خواهیم دید که برخلاف قول معروف که این کتاب شمهای است از نظریه تکامل داروین، کمترین اثری از این نظریه در این کتاب دیده نمیشود؛ خود این موضوع که چرا و چگونه محتوای جانورنامه با نظریۀ تکامل داروین اشتباه گرفته شده، مسألهای جالب در روند پژوهشهای تاریخ علم در ایران خواهد بود.
تقی انصاری کاشانی
جانورنامه
ردهبندی لینهای
ذاتگرایی
نظریۀ تکامل داروین
2014
12
22
173
219
https://jihs.ut.ac.ir/article_63346_be03d836fbb5a476b5386b0017517b0a.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
نجوم جدید پس از دارالفنون
سیدامیر
سادات موسوی
تاکنون مقالات ارزشمندی در خصوص ورود نجوم جدید به ایران نوشته شدهاست. مسألۀ اصلی اغلب این پژوهشها، محتوای نسخههای خطیای است که برای اولین بار در این زمینه نوشته شدهاند. در حالی که بسیاری از این نوشتهها، در عمل تأثیر چندانی بر جامعۀ علمی ایران نداشتهاند و نتوانستهاند موجب انتشار نجوم جدید در ایران بشوند. در این مقاله علاوه بر کتابهای نوشته شده، برخی از عوامل اجتماعی این موضوع نیز مطرح شدهاند. تأسیس مدرسۀ دارالفنون و وزارت علوم در دورۀ ناصرالدین شاه و انتشار کتابهای چاپ سنگی از جملۀ این موضوعات است که بنابر دلایلی که در متن مقاله آمده است، به گسترش نجوم جدید در جامعۀ ایرانی سرعت بخشیدند. به همین منظور در بخشی از این مقاله به جایگاه ویژۀ اعتضاد السلطنه و عبدالغفار نجمالدوله در این زمینه پرداخته شده است و موضوع اعزام دانشجویان به خارج از کشور و تأثیر آن بر آشنایی ایرانیان به نجوم جدید مطرح شده است.
دارالفنون
عبدالغفار نجمالدوله
محمودخان مشاورالملک
نجوم جدید
2014
12
22
221
240
https://jihs.ut.ac.ir/article_63347_4c65c40dd4b3cdf901572f54c18ce756.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
نقش دکتر امیراعلم در پیشرفت بهداشت و آموزش پزشکی نوین در ایران
حسن
سالاری
دکتر امیراعلم (1255-1340ش)، از دانشآموختگان مدرسۀ پزشکی لیون فرانسه، بیش از 55 سال برای پیشرفت بهداشت و آموزش پزشکی نوین در ایران کوشید. او استاد تشریح (کالبدشناسی) در دارالفنون و سپس دانشگاه تهران، عضو مجلس حفظ الصّحه و از بنیانگذاران سازمانهای بهداشتی نوین در ایران بود. او بنیانگذار بیمارستان احمدیه، بنیانگذار نخستین درمانگاه ویژۀ زنان (مریضخانۀ نسوان که بعدها بیمارستان امیراعلم نامیده شد) و بنیانگذار شیر و خورشید سرخ بود و دارالشفای حضرتی خراسان به کوشش او بازسازی شد. امیراعلم به عنوان نمایندۀ مجلس شورای ملی در تصویب قانون آبلهکوبی رایگان و قانون طبابت نقش داشت. به درخواست رسمی او، که ریاست مجلس حفظ الصّحه را داشت، تولید واکسن آبله در انستیتو پاستور ایران آغاز شد. او با همکاری چند نفر از استادان دانشکدۀ پزشکی کتاب کالبدشناسی توصیفی را نوشت. او عضو پیوستۀ فرهنگستان ایران بود و در پیشنهاد و تصویب برابرنهادهای مناسب فارسی برای بسیاری از واژههای پزشکی نقش داشت.
امیراعلم
انستیتو پاستور
مجلس حفظ الصّحه
دارالفنون
دانشکدۀ پزشکی
شیر و خورشید سرخ
قانون طبابت
قانون مایهکوبی آبله
2014
12
22
241
271
https://jihs.ut.ac.ir/article_63348_c2e42486818ec372cd61dc57fe4f9634.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
نخستین آثار نگاشته شده در فیزیک جدید در دوران قاجار تا سال 1300ق
محمد
سلیمانی تبار
آشنایی ایرانیان با مفاهیم جدید فیزیک به دورۀ حکمرانی قاجار برمیگردد. آنچه در این مقاله میآید معرفی برخی از ویژگیهای نخستین آثار تألیف شده یا ترجمه شده در حوزۀ فیزیک جدید تا حدود سال 1300ق خواهد بود. اکثر این آثار به صورت نسخۀ خطی باقی ماندهاند و نسخههای متعدد نیز از آنها در دست نیست. این آثار عمدتاً به انگیزۀ اهداء به شخص پادشاه یا دیگر مقامهای حکومتی و یا به سفارش بعضی از بزرگان کشور نوشته شدهاند و در مدارس، بهویژه در مدرسۀ دارالفنون، به عنوان کتاب درسی بهکار نرفتهاند. در این میان دو کتاب جایگاه مهمتری دارند: یکی کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی معروف به فیزیک نمساوی تألیف کریشش نمساوی-از اوّلین معلمان دارالفنون-و ترجمۀ میرزا زکی مازندرانی است. این نخستین کتابی است که در زمینۀ فیزیک جدید در سال 1274ق در کشور چاپ شده است و در مدرسۀ دارالفنون تدریس میشده است. دیگری کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک نوشتۀ علیخان ناظم العلوم که حدود بیست سال بعد از کتاب نخست توسط یک ایرانی تألیف شده است. این کتاب نیز در دارالفنون به چاپ رسیده است و در آنجا تدریس میشده است.
استاتیک
جرثقیل
حکمت طبیعی
فیزیک جدید
2014
12
22
273
296
https://jihs.ut.ac.ir/article_63349_8eedd03d46d54326e0011b414857cec4.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
رویارویی با نظریۀ تکامل داروین در عصر قاجار: شیخ محمدرضا اصفهانی و تکامل انسان
امیرمحمد
گمینی
نظریۀ تکامل، در نیمۀ دوم قرن نوزدهم میلادی، از طریق متون درجۀ دوم و معمولاً مادهگرایانه به عربزبانان معرفی شد. این صورت از نظریۀ تکامل در واقع التقاطی بود از نظریههای داروین و دیگر تکاملگرایان آن عصر. محمدرضا اصفهانی با اصل نظریۀ تکامل مخالف نبود و آن را از حواشی مادهگرایانهاش تمییز میداد، ولی تکامل انسان را نه تنها خلاف آموزههای دینی، بلکه از نظر علمی نیز نادرست میدانست. وی بر اساس خلاصهای از ترجمۀ عربی فصل اول تبار انسان داروین، کتاب لودویگ بوخنر و مقالاتی که در جراید علمی عربی آن زمان وجود داشت، تلاش کرد که به فهم دقیقتری از نظریۀ تکامل، نسبت به همتایان مسیحی عرب خود، دست یابد. از آنجا که در آن عصر هنوز بعضی از زیستشناسان و حتی تکاملگرایان غربی نیز با نظریۀ تکامل انسان مخالف بودند، وی با دسترسی به آرای ایشان و افزودن آرای خود، به شکلی از نقد «علمیِ» این نظریه دست یافت که در آن زمان در سرزمینهای اسلامی بینظیر بود.
تاریخ ورود علم جدید به ایران و اسلام
تکامل انسان
محمدرضا نجفی اصفهانی مسجدشاهی
نظریۀ تکامل داروین
2014
12
22
297
350
https://jihs.ut.ac.ir/article_63350_50a44bdc1612f8169a1210d4022c1df5.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
علی محمد اصفهانی و لگاریتم اعداد
زینب
کریمیان
از برجستهترین چهرههای علمی دورۀ قاجار علیمحمد اصفهانی (1215-1293ق/1800-1876م) است که سالهای بنیادین حیات علمی و حرفهایش در اصفهان، یعنی پیش از آغاز آشنایی او با علوم اروپایی از طریق مدرسۀ جدید دارالفنون، سپری شده است. تعدادی از آثار علمی اصفهانی به سبک رسالههای ریاضی قدیم همچون مفتاح الحساب کاشانی یا عیون الحساب محمدباقر یزدی نوشته شدهاند، در حالی که به نظر میرسد آثار دیگر او به سبک و سیاق کتابهای درسی دارالفنون به رشتۀ تحریر درآمدهاند. متأسفانه تعدادی از عناوینی که مورخان در میان آثار اصفهانی ذکر کردهاند، امروزه در دست نیست و این موضوع سبب شده است که انتساب برخی نوآوریها به اصفهانی در ابهام باقی بماند. از ابداعات قابل توجهی که به اصفهانی نسبت داده شده، کشف استخراج لگاریتم اعداد است که در بسیاری از منابع تاریخی فارسی همچون مقالات مختلف از ابوالحسن فروغی، جبر و مقابلۀ خیام از غلامحسین مصاحب، تاریخ علوم اسلامی از جلالالدین همایی و... تکرار شده است. در حالی که ابوالقاسم قربانی -مورخ ریاضیات- انتساب کشف لگاریتم به اصفهانی را تنها یک افسانه خوانده است. البته عبدالحسین مصحفی با بررسی برخی شواهد و قراین تاریخی نشان میدهد که این انتساب چندان دور از واقعیت نیست. در این مقاله تلاش شده است تا ضمن معرفی این ریاضیدان و اشاره به بحثها و جدلهایی که در بارۀ مسألۀ کشف لگاریتم درگرفته است، به کمک اسناد و مدارک موجود، این ابهامات را تا حدودی روشن کنیم.
علیمحمد اصفهانی
غیاثالدین جمشید ثانی
کشف لگاریتم در ایران
محمدباقر یزدی
نجمالدوله
2014
12
22
45
63
https://jihs.ut.ac.ir/article_63351_b5159fd52a4ad9a7b379b5ac7a306d39.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1393
12
2
سخن سردبیر
سخن سردبیر
سخن سردبیر
2014
12
22
133
139
https://jihs.ut.ac.ir/article_63352_6f0f396d55c6faf9df5ac329e516f65c.pdf