2021-05-04T11:00:44Z
https://jihs.ut.ac.ir/?_action=export&rf=summon&issue=8913
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
آموزش فیزیک در نخستین کتابهای درسی فیزیک در ایران: اصول علم فیزیکِ ناظم العلوم و جرالثقیلِ کریشیش
فاطمه
اربابی فر
فیزیک جدید اولین بار در قرن 13ق (19م) به ایران وارد شد. کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی از آگوست کریشیش اولین کتاب درسی فیزیک در ایران بود. این کتاب ترجمهای از تدریسهای شفاهی کریشیش در مدرسۀ دارالفنون است که توسط دستیار ایرانی وی میرزا زکی مازندرانی در سال 1274ق گردآوری شد. پس از این قبیل ترجمهها تحصیل کردگان ایرانی در غرب پس از بازگشت به ایران مشغول به تدریس در دارالفنون شدند و کتابهای درسی فیزیک جدیدی تألیف کردند. کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک تألیف علیخان ناظم العلوم (1293ق) نمونهای از این دست است. علی رغم اینکه کتابهای درسی فیزیک در آن دوره دارای اشتباهات اندکی هم بود، نقطۀ عطفی برای تغییر آموزش علوم قدیم به علوم جدید در قرن 19 میلادی در ایران بودند. مقایسۀ کتاب کرشیش و ناظمالعلوم نشان دهندۀ دو نوع کتاب درسی در ایران است که به دو جنبه از آموزش فیزیک در ایران میپرداختند. اولی یک کتاب درسی بود که روابط ریاضی کاربردی در فیزیک و روش حل مسائل را آموزش میداد، ولی دومی به آموزش عمیق مفاهیم فیزیکی از طریق ذکر مثالهایی از کاربرد در صنعت و تاریخ فیزیک به زبان ساده توجه داشت. ناظم العلوم از چهار منبع فرانسوی استفاده کرده است که بخشهایی از متن فارسی او با بخشهایی از آن منابع فرانسوی مقایسه میشود.
آموزش فیزیک
حکمت طبیعی ناظم العلوم
دارالفنون
فیزیک نمساوی
کتابهای درسی فیزیک
2017
07
23
1
19
https://jihs.ut.ac.ir/article_72549_3a6db7160e0aa4b58b94d8e9752cacba.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
پایان سنت حدنامهنویسی توصیفی و سهم مهندس بُغایری در نقشهبرداری مدرن ایران
امید
رَضائی
در دورۀ قاجار اتفاقاتی در ایران رخ داد که برای جامعۀ آن روز تازگی داشت؛ یکی از آنها شروع نقشهبرداری علمی و مدرن توسط خود ایرانیان بود. تا قبل از این اتفاق در جامعۀ ایرانی متنی توصیفی در قالب مدرکی به نام «حدنامه» تنظیم میشد که ماحصل تلاش جمعی چند خبرۀ موثق آشنا با موضوع و محیط و جغرافیای محلی بود. با آنکه نقشهبرداری جدید در ایران نسبت به فرانسه دیر شروع شد. اما در زمان کوتاهی تنی چند از نقشهبرداران از جمله میرزا عبدالرزاق مهندس بغایری موفق شدند علاوه بر تهیه نقشههای مناطق مرزی از شهرها و مناطق روستایی حسب نیاز دولت و مالکان، نقشههایی نیز در مقیاسهای مختلف تهیه نمایند، این اتفاق در راستای نوسازی جامعۀ ایرانی اقدامی سرنوشتساز بود که در ابتدای دورۀ پهلوی با ندیده گرفتن نیروی داخلی این توان بالقوّه به حاشیه رانده شد.
حدنامه
قاجار
مهندس بغایری
نقشهبرداری
2017
07
23
21
36
https://jihs.ut.ac.ir/article_72550_2c08fe317d734f7ffd2b583f99542de0.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
نجمالدوله و اولین کتاب درسی فلسفۀ جدید در ایران
رضا
رنجبر
بهرغم تصور اولیه، نوشتههایی که در دورۀ قاجار به فلسفههای جدید پرداختهاند اندکاند. از میان این نوشتهها، تنها کتابی که بهقصد آموزش فراهمآمده دورۀ اصول حکمت فلسفه نام دارد که نسخۀ خطی آن بهدست ما رسیده است. این متن در اصل ترجمهای است به قلم میرزاعبدالغفار نجمالدوله به فارسی از یک کتاب درسی فرانسوی. احتمالاً او کتاب را بهطور خاص برای تدریس در مدرسۀ دارالفنون ترجمه کردهباشد؛ هرچند اطلاعی در اینباره در دست نیست. اما نسخۀ فرانسوی کتابی است مفصل که برای دانشآموان سال آخر دبیرستان نوشته شده بود و مترجم فقط بخشهای ابتدایی آن را ترجمه کردهاست. نجمالدوله ــ همچون اغلب مترجمان آثار فلسفی در دورۀ قاجارــ آشنایی چندانی با فلسفه نداشتهاست؛ چنانکه خود نیز بدان تصریح دارد. این مقاله در نظر دارد ضمن معرفی این ترجمه، با رجوع به متن موجود و مطابقت آن با کتاب فرانسوی بهاجمال به دیدگاه مترجمِ آن بپردازد
آموزش فلسفه
دورۀ قاجار
کتاب درسی
نجمالدوله
2017
07
23
37
48
https://jihs.ut.ac.ir/article_72551_64935dfad80057ecdb7dd6dbb47eba88.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
حل چند قضیه از کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن نوشتۀ نجم الدوله در ترسیم چند ضلعیهای منتظم و کاربرد آنها در کاشیکاری و معماری
اکبر
زمانی
در این مقاله به شرح چند راه حل برای مسائلی از فصل سوم کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن در بارۀ ترسیمات چند ضلعیهای محاط در دایره میپردازیم که بدون اثبات آورده است. این مسائل عبارتند از 1. تقسیم دایره به 7، 14 و 15 قسمت مساوی؛ 2. تقسیم دایره به 5، 8، 10، 11، و 16 قسمت مساوی؛ 3. تقسیم دایره به 9، 13، و 19 قسمت مساوی؛ 4. تقسیم دایره به 17 قسمت مساوی؛ 5. تقسیم دایره به n قسمت مساوی؛ 6. محاسبۀ مساحت مرداب چند ضلعی بدون امکان تقسیم بنده داخل آن؛ 7. رسم مرغانه یا تخم مرغ. درستی آن ها اثبات میشود و کاربرد آنها در کاشیکاری و معماری بیان میگردد.
اصول اوائل هندسه و عملیات آن
ترسیم چند ضلعی
کاربرد هندسه در معماری اسلامی
نجم الدوله
2017
07
23
49
62
https://jihs.ut.ac.ir/article_72552_49c5321f180df4d764f78e220e4b07c9.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
تأملی در باب ورود فلسفۀ غرب به ایرانِ دورۀ قاجار
امین
شاهوردی
در این مقاله، با توجه به برهمکنشهای میان جامعۀ فلسفی و تحولات سیاسی و فرهنگی مهمِ دورۀ قاجار، به دو نکتۀ اصلی در بیتوجهی به فلسفۀ غرب اشاره میشود: نخست اینکه جامعۀ فلسفی سنتی دورۀ قاجار نیازی عمیق و اساسی برای آگاهی از آموزههای فلسفی غرب احساس نمیکرد و بدین ترتیب تلاشی برای اخذ نظرات فیلسوفان غربی انجام نداد. دودیگر اینکه دولتمردان و روشنفکران ایران، جز جمالالدین اسدآبادی، به فراگیری و آموزش فلسفۀ غرب چه در قالب اعزام دانشجو برای تحصیل در این رشته و چه در قالب تأسیس رشتۀ فلسفه در مدارس جدید از جمله دارالفنون، توجه چندانی نداشتند. در بخش پسین مقاله، استدلال میشود که بر خلاف نظر اغلب پژوهشگران، آشنایی ایرانیان با دکارت و کتاب گفتار در روش به پیش از دورۀ ناصری و حضور کنت گوبینوی فرانسوی در ایران باز میگردد. در پایان، فهرستی از کتابهایی به دست داده میشود که در حوزۀ فلسفۀ غرب و در دورۀ قاجار به پارسی ترجمه شدند و به این نکته اشاره میشود که ترجمۀ محمدعلی فروغی از دو رسالۀ افلاطون با عنوان حکمت سقراط، راهی نو در آشنایی با فلسفۀ غرب را پدید آورد.
ترجمه
دورۀ قاجار
دکارت
فلسفه
محمدعلی فروغی
2017
07
23
63
80
https://jihs.ut.ac.ir/article_72553_334180ea84675776c1725516f314c13e.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
بررسی سند پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول نوشتۀ عبدالعلی نجمالدوله تبریزی و معرفی او
مهرداد
فردیار
هرچند امروزه تقویمهای خطی و چاپ سنگی کمیاباند و نمونۀ اعلانهای نجومی که در دورۀ قاجار منتشر و توزیع شدهاند و از گزند حوادث در امان بوده و به دست پژوهشگران رسیده است، بسیار نایاباند، اما خوشبختانه نمونهای از آنها شامل پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول در تیر ماه سال 1296ش. در دسترس نگارنده قرار گرفت. این سند یک آگهی بدون تاریخ است. این آگهی به شیوۀ چاپ سنگی و بر روی کاغذ کاهی با خطوط نستعلیق و نسخ به چاپ رسیده است. این پیشگویی توسط شخصی به نام عبدالعلی نجمالدوله طهرانی [تبریزی] در اواخر آذر ماه سال 1295ش (حدود دو سال قبل از پایان جنگ جهانی اول) انجام شده است. اگر چه این پیشگویی به حقیقت نپیوسته، اما این سند مقدمۀ شناسایی و معرفی عبدالعلی نجمالدوله تبریزی (پیشتر نجمالممالک) و خاندان وی به عنوان یکی از مهمترین خاندانهای منجمین درباری در دورۀ قاجار است.
تقویم
عبدالعلی نجمالدوله
قاجار
نجوم
2017
07
23
81
106
https://jihs.ut.ac.ir/article_72554_83048cf65b0e857d68741ff0550fbae2.pdf
تاریخ علم
تاریخ علم
1735-0573
1735-0573
1396
15
1
عبدالغفار نجمالدوله؛ گذر از جغرافیای سنتی به نوین در دورۀ قاجاریه
فرشاد
کرم زاده
جغرافیا از جمله علومی است که در دورۀ حکومت قاجاریه مورد توجه طبقۀ روشنفکر و نخبۀ جامعۀ آن روز ایران قرار گرفت و به عنوان یکی از دروس فرعی در برخی از مدارس این دوره همچون دارالفنون و توسط معلمان دروس ریاضیات و مهندسی به شکل نوینی و با رویکردی کاربردی تدریس میشد. تألیفات نجمالدوله در این علم نقشی بسیار تأثیرگذار در گذار از شکل سنتی به نوین آن، که یکی از ویژگیهای اصلی علم این دوره است، ایفا کرد. البته قبل از وی کتبی چند در هند و ایران در این علم اساساً به شکل ترجمه از زبانهای دیگر به فارسی و به صورت چاپ سنگی منتشر شده است که در توجه و گسترش این علم به شکل نوین بیتأثیر نبودهاند. اما تألیفات نجمالدوله باعث رونق و توجه بیشتر به این علم در شکل نوین آن شد. هدف این پژوهش بررسی علم جغرافیا در دورۀ قاجار و نقش تألیفات جغرافیایی نجمالدوله در پایهگذاری جغرافیای نوین در ایران دورۀ حکومت قاجاریه است
جغرافیا
جغرافیای سنتی
جغرافیای نوین
قاجاریه
نجمالدوله
2017
07
23
107
130
https://jihs.ut.ac.ir/article_72555_760097c1735be3799a0caea48e3cd924.pdf