مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Qanat, A Symbol of Science in the Ancient World قنات نمادی از علم جهان باستان 205 232 103686 10.22059/jihs.2025.401921.371839 FA اکبر خداویردی زاده گروه باستان‌سنجی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران 0000-0002-0251-190X Journal Article 2025 09 06 The earliest surviving traces of qanats date back to the emergence of the first human civilizations. Remnants of ancient Iranian qanats from as early as the third and second millennia BCE can still be found in various regions of Iran. Numerous qanat systems from the Achaemenid and Sasanian periods have also endured. Qanats are recognized as symbols of science and engineering in the ancient world. They reflect a profound understanding of hydrology, geology, and engineering among past societies. The ability to locate and extract hidden water deep underground, to dig long and deep tunnels, and to guide water along a gentle slope required advanced knowledge and skill. For centuries, humans have studied the earth and its constraints, and the construction of qanats in some of the most complex geological formations thousands of years ago demonstrates an early form of applied geological engineering—long before geology emerged as a formal scientific discipline in the 17th and 18th centuries. These ancient qanats were excavated in accordance with the natural laws governing soil behavior. Today, such behavior is studied under the discipline of soil mechanics. قدیمی‌ترین آثار برجای مانده از قنات‌ها با پیدایش اولین تمدن‌های ‌بشری هم زمان است. آثاری از قنات‌های باستانی ایران از حدود هزارۀ سوم و دوم قبل از میلاد در نقاط مختلفی از ایران هنوز باقی است. از دورۀ هخامنشیان و ساسانیان نیز بقایای رشته قنات‌های متعدد دیده می‌شود. قنات‌ها به عنوان نمادی از علم و مهندسی جهان باستان شناخته می‌شوند. قنات‌ها نشان دهندۀ درک عمیق گذشتگان از علم آب شناسی، زمین­شناسی و مهندسی است. شناخت و استخراج آبهای پنهایی در اعماق پنهان زمین و توانایی حفر تونل‌های عمیق و طولانی و هدایت آب در طول شیب زمین نیازمند دانش و مهارت بالایی بوده است. بشر از قرنها پیش توانسته زمین و محدودیت‌های آن را بشناسد و با حفر قنات در پیچیده­ترین ساختارهای زمین­شناسی در چندین هزار سال پیش با علم زمین­شناسی مهندسی آشنا بوده است، در صورتی که در قرون 17 و 18 زمین‌شناسی از قلمرو حدس و نظر خارج شد و به رشتۀ علم پیوست. قنات‌های کهن حفر شده در دل خاک با قوانین حاکم بر رفتار خاک حفر شده‌اند. رفتار مکانیکی خاکها امروزه تحت دانش مکانیک خاک بررسی می‌شود. https://jihs.ut.ac.ir/article_103686_fce4766e21650de2b341c6c263863104.pdf