مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Archaeological Heritage of Rayy: A Review of Archaeological Investigations in Rayy in the Early Decades of the 20th Century and the Fate of their Finds and Documents میراث باستان‌شناسی ری؛ مروری بر فعالیت‌های باستان‌شناسی ری در دهه‌های نخست سده بیستم میلادی و سرنوشت یافته‌ها و اسناد آن 131 170 104425 10.22059/jihs.2025.403110.371843 FA نگین میری گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 09 27 From the last decades of the 19^th century until the end of Erich F. Schmidt excavations in Rayy in 1937, numerous commercial and few scientific archaeology missions worked at Rayy. Schmidt’s excavation in the prehistoric mound of Cheshmeh Ali brought an international fame for Rayy among archaeologists interested in Iranian prehistory. Nevertheless, Rayy was already renowned among antiquarians and Islamic archaeologists as well as commercial excavators for its beautiful Islamic ware unearthed from the ruins of once-glorious Early and Medieval Islamic city of Rayy in clandestine diggings. Schmidt’s excavations was a turning point in the archaeology of Rayy due to its scientific approach and conformance to the new Antiquities Act, which obliged excavators to divide objects and submit reports to the Iranian government. Today, archaeological heritage of Rayy, including fine prehistoric pottery from Cheshmeh Ali, beautiful Islamic wares and fascinating Sasanian-Islamic stucco are displayed in museums around the world. Excavation reports and documents from such missions are kept in various archives as well, many of which still unpublished. Investigating the archaeological history of Rayy shows that before ratification of the Antiquities Act in 1930, excavated objects were either traded in antique markets by diggers or shipped out of Iran by archaeological missions and found their way to European collections and museums; no report or object was necessarily handed over to the Iranian government. The present study extensively reviews archaeological activities that were conducted in Rayy in the early decades of the 20th century and puts it in the contexts of the historical development of archaeological organization in Iran, that was gradually evolving by the establishment of Antiquities Department and ratification of the Antiquities Act. Additionally, distribution of archaeological material and documents from Rayy in different archives is comprehensively presented to pave way for further research on the archaeology of Rayy and its history پهنهٔ باستانی ری، از واپسین دهه‌های سدهٔ 19 تا سال 1937 میلادی که کاوش‌های اریک ف. اشمیت در آن پایان یافت، عرصهٔ حضور کاوشگران تجاری و چند هیأت علمی باستان‌شناسی بود. کاوش‌های اشمیت در تپهٔ پیش از تاریخی چشمه‌علی در میانهٔ دههٔ 1930 میلادی جایگاه ری را در بستر پژوهش‌های باستان‌شناسیِ پیش از تاریخ ایران به شهرتی جهانی رساند. میراث باستانی ری اما پیش از آن و از اواخر سده 19 میلادی به سبب اشیاء و سفالینه‌های اسلامی زیبای مکشوفه در ویرانه‌های شهر باشکوه سده‌های نخستین و میانه اسلامی ری مورد توجه باستان‌شناسان، عتیقه‌بازان و کاوشگران تجاری ایرانی و غیرایرانی قرار گرفته بود. کاوش‌های اشمیت به واسطه رویکرد عالمانه آن (در مقیاس آن دوره) و نیز بدان جهت که در چهارچوب قوانین جدید مربوط به فعالیت‌های باستان‌شناسی در ایران پیش می‌رفت، نقطهٔ عطفی در پیشینه باستان‌شناسی ایران و ری است. پیش از اشمیت و جدا از کاوش‌های تجاری، <em>هیات باستان‌شناسی فرانسه در ایران</em> نیز بررسی و کاوش مختصری در دشت ری انجام داده بود. امروزه میراث باستان‌شناسی ری، به‌ویژه سفال‌های زیبای پیش از تاریخی چشمه‌علی، سفالینه‌های چشم‌نواز اسلامی و گچ‌بری‎های ساسانی ـ اسلامی به دست آمده از فعالیت‌های تجاری و علمی باستان‌شناسی در ری از اواخر سده نوزده و چند دهه نخست سده بیستم، در موزه‌ها و مجموعه‌های سرتاسر جهان پراکنده‌اند و اسناد مرتبط با آنها نیز در بایگانی‌های گوناگون نگهداری می‌شوند. بررسی تاریخچهٔ فعالیت‌های باستان‌شناسی در ری نشان می‌دهد مواد حاصل از کاوش‌های تجاری و غیرتجاری ایرانی و غیرایرانی تا پیش از تصویب<em> قانون حفظ آثار عتیقه</em> در 1309ش/1930م، در بازارهای عتیقه معامله شده و به مجموعه‌های خصوصی و موزه‌های غالباً اروپایی راه می‌یافتند و عملاْ چیزی به دولت ایران تحویل داده نمی‌شد. اسناد داخلی مرتبط با این فعالیت‌ها نیز عموماً محدود به مکاتبات ادارهٔ کل عتیقات است. مرور پیشینهٔ فعالیت‌های باستان‌شناسی در این چند دهه، به‌ویژه در بستر تاریخچهٔ باستان‌شناسی ایران که در این دوران در حال تکوین و تکامل هویتی نوین برای خود و سامان دادن به سازوکاری اداری و قانونی به‌منظور انجام، مدیریت و نظارت بر کاوش‌ها و یافته‌های باستان‌شناسی و حضور هیأت‌های خارجی بود، و نیز شناسایی پراکندگی مواد فرهنگی و اسناد باستان‌شناسی مرتبط با این فعالیت‌ها در موزه‌ها و مؤسسات پژوهشی با هدف ایجاد بستری برای پژوهش‌های بعدی، محور اصلی این نوشتار است. https://jihs.ut.ac.ir/article_104425_8dfceb5c9fd29c9d0ff4a8fb5d7e72e4.pdf