مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 The Role of Rational and Empirical Sciences in Otherworldly Happiness in al-Ghazālī’s Thought نقش علوم عقلی و تجربی در سعادت ٱخروی از دیدگاه غزالی 225 248 105774 10.22059/jihs.2026.409831.371871 FA محسن قاسمی گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران. ایران Journal Article 2026 01 19 Among the philosophical heirs of Avicenna’s teachings who engaged in the classification of sciences and articulated the position of rational and empirical sciences within their own classificatory systems is Abū Hāmid al-Ghazālī. The central issue of this study is to elucidate the place of rational and empirical sciences in al-Ghazālī’s thought and to examine the impact of these two domains of knowledge on human otherworldly happiness from his perspective. Ghazali’s engagement with rational and empirical sciences, contrary to the common perception of him, is fundamentally affirmative. Although he opposed certain metaphysical doctrines of Aristotle and Aristotelian thinkers such as Avicenna, pure rationality and pure empirical experience occupy a significant position within his classification of the sciences. He regards the employment of these two—considered as domains distinct from the Sharia—as necessary for the attainment of worldly happiness within society. Accordingly, al-Ghazālī regards disciplines such as theology, jurisprudence, arithmetic, medicine, astronomy, and, more broadly, the natural sciences, rational sciences, and worldly technics as conditions for human flourishing in this world and as preliminaries for attaining otherworldly happiness. The present study adopts a descriptive–analytical method and is based on a step-by-step analysis and exposition of the classifications of the sciences presented in al-Ghazālī’s major works, namely <em>Maqāṣid al-Falāsifa</em>, <em>al-Mustaṣfā min ʿIlm al-Uṣūl</em>, <em>Jawāhir al-Qurʾān</em>, <em>Mīzān al-ʿAmal</em>, and <em>Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn</em>. از جمله وارثان آموزه‌های فلسفی ابن‌سینا که به طبقه‌بندی علوم پرداخته و جایگاه علوم عقلی و تجربی را در نظام طبقه‌بندی علوم خود مطرح کرده است، ابوحامد غزالی است. مسألة محوری در این پژوهش، تبیین جایگاه علوم عقلی و تجربی نزد غزالی و تأثیر این دو ساحت از علوم در سعادت اُخروی انسان از دیدگاه این متفکر است. مواجهة غزالی با علوم عقلی و تجربی، برخلاف تصور رایجی که از او وجود دارد، مثبت است. غزالی هرچند با برخی از آموزه‌های متافیزیکی ارسطو و ارسطوگرایانی مانند ابن‌سینا مخالف بود، اما عقلانیت و تجربة محض در چارچوب طبقه‌بندی علوم او، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و استفاده از این دو را به عنوان قلمرو‌هایی متمایز از شریعت، جهت رسیدن به سعادت دنیوی برای جامعه ضروری می‌داند. بر همین اساس، غزالی علومی مانند کلام، فقه، حساب، طب، نجوم و به طورکلی علوم طبیعی، عقلی و فنون دنیوی را شرط سعادتمندی در این دنیا و مقدمة سعادت اُخروی قلمداد می‌کند. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی و بر پایة تحلیل و توضیح گام به گام طبقه‌بندی‌های ارائه شده در آثار مهم غزالی است. این آثار عبارت‌اند از: مقاصد الفلاسفه، المستصفی من علم الاصول، جواهر القرآن، میزان العمل و احیاء علوم الدین. https://jihs.ut.ac.ir/article_105774_647a5dd1a7d1a1ad80d77886580f8e19.pdf