مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 An Observational History up to the 10th Century AD as Reflected in the Great Hakimi Zij and and Its Parallel Texts تاریخ رصدگری تا سدۀ 4 قمری به روایت زیج حاکمی کبیر و متون موازی آن 163 198 106655 10.22059/jihs.2026.410032.371873 FA یونس کرامتی دانشگاه تهران، پژوهشکدۀ تاریخ علم Journal Article 2026 01 25 In 398-399 AH / 1008–1009 AD, the Egyptian astronomer Ibn Yunus compiled the Great Hakimi Zij based on his extensive and numerous observations from earlier astronomers. In response to contemporary critiques of his solo observations, he provided detailed accounts of his own and others’ to demonstrate the multiple errors of the Mamunid Mumtaḥan Zij. This meticulous documentation distinguishes his work from other Zījes of the Islamic period. Some of these data—particularly regarding Māhānī, the Amājūr family, and Aḥmad al-Nahāvandī—constitute the only surviving records of these astronomers’ observations. Ibn Yunus’s reports also reveal the inaccuracy of claims that he had access to a fully equipped state observatory. His geodetic accounts differ in notable ways from other surviving records on the same subject. His precise planetary observations enabled the construction of highly accurate planetary tables. He also recorded unique measurements obtained by himself and other astronomers, including the Sun’s mean motion, the rate of the second motion of the sphere of the fixed stars (i.e. precession), and the displacement of solar and planetary apogees. Based on these data, he identified significant errors in Ptolemy’s equinoctial observations. Ibn Yunus’s account of observers of the total obliquity (i.e. the obliquity of the ecliptic) may be regarded as the earliest noteworthy list of its kind. His detailed account of thirty eclipse observations—particularly his own—became a key source, from the mid-eighteenth century onward, for calculating the Moon’s secular acceleration. Throughout this study, observational reports by other scholars—especially those of Abu Rayhan al-Biruni—have been used as parallel sources to supplement or correct the accounts of the Hakimi Zij. در 398-399 ق / 1008-1009 م، ابن یونس مصری، زیج حاکمی کبیر را بر پایۀ رصدهای درازدامن خود و رصدهایی پرشمار از پیشینیان فراهم آورد. او در واکنش به نقدهای معاصران بر رصدهای یک‌تنۀ خود، جزئیاتی بسیار از رصدهای خود و دیگران را در اثبات اشکالات پرشمار زیج ممتحن مأمونی گواه آورد و همین یادکرد جزئیات، زیج او را از دیگر زیج‌های دورۀ اسلامی متمایز ساخت. شماری از این داده‌ها، به‌ویژه دربارۀ ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی، یگانه منبع ما دربارۀ رصدهای این رصدگران به شمار می‌آید. از گزارش‌های ابن یونس می‌توان به نادرستی داستان‌هایی دربارۀ بهره‌مندی او از رصدخانه‌ای مجهز و دولتی بی‌گمان شد. گزارش وی دربارۀ زمین‌سنجی با دیگر گزارش‌های بازمانده در این باره تفاوت‌هایی شایان درنگ دارد. رصدهای دقیق ابن یونس از سیارات، تنظیم جدول‌هایی بسیار دقیق برای کواکب را در پی داشت. او گزارش‌هایی گاه یگانه دربارۀ مقادیر به دست آمده توسط خود و دیگر اخترشناسان برای وسط الشمس، سرعت حرکت ثانیۀ فلک ثوابت و جابه‌جایی اوج کواکب آورده‌است. ابن یونس برپایۀ همین داده‌ها به اشتباه چشم‌گیر بطلمیوس در رصد هنگام اعتدال‌ها پی برد. گزارش ابن یونس از رصدگران میل اعظم / کلّی (=میل دایرةالبروج) را می‌توان کهن‌ترین سیاهۀ شایان درنگ از این دست دانست. گزارش دقیق او از رصد 30 گرفت (به‌ویژه رصدهای خود ابن یونس) از میانۀ سدۀ 18 م در محاسبۀ شتاب سدگانی ماه سخت به کار آمد. در سراسر این جستار، برای تکمیل یا تصحیح گزارش‌های زیج حاکمی، گزارش‌های رصدی دانشوران دیگر، به‌ویژه ابوریحان بیرونی، به عنوان متون موازی، به‌کار رفته‌اند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_106655_4bc52fbaa1e7474a03b2363f74de0828.pdf