مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 مقالات آماده انتشار 2026 09 01 From Continuity to Transformation: The Role of Pre-Islamic Iran’s Scientific and Institutional Heritage in the Flourishing of Mathematics in Islamic Civilization از تداوم تا تحول: نقش میراث علمی و نهادی ایران پیش از اسلام در شکوفایی ریاضیات در تمدن اسلامی 108572 10.22059/jihs.2026.420180.371926 FA علی پاکدامن گروه ریاضی و علوم کامپیوتر، دانشکده علوم، دانشگاه گلستان ، گرگان، ایران. 0000-0002-6174-1043 Journal Article 2026 08 06 This article examines the role of pre-Islamic Iran’s scientific and institutional heritage in the flourishing of mathematics in Islamic civilization from the perspective of the history of science. It argues that the prominent role of the Iranian cultural sphere in the development of Islamic mathematics cannot be explained solely by the transmission of earlier scientific traditions or by individual achievements. Rather, it should be understood through the interaction between inherited scientific and institutional capacities, the new intellectual and practical demands of Islamic society, and the formation of scholarly networks in the Islamic period. Before the advent of Islam, Sasanian Iran had developed traditions in astronomy, calendrical studies, administrative calculation, and intellectual exchange with Greek, Indian, and Syriac scientific cultures. These capacities did not disappear after the emergence of Islam; instead, they were transformed and integrated into a new historical context. At the same time, religious and social requirements of Islam, including the determination of prayer times, the calculation of the qibla direction, calendar regulation, and legal computations, created new demands for mathematical and astronomical methods. By examining historical evidence from pre-Islamic Iran and the contributions of scholars such as al-Khwārizmī, al-Bīrūnī, ʿUmar Khayyām, and Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, this article argues that the flourishing of mathematics in the Iranian cultural sphere resulted from the activation of pre-existing capacities in response to new needs and within the institutional framework of Islamic civilization. The development of Islamic mathematics is therefore best understood as a multifactorial process shaped by historical continuity, cultural interaction, and scholarly creativity. این مقاله با رویکرد تاریخ علم، نقش میراث علمی و نهادی ایران پیش از اسلام را در شکل‌گیری و شکوفایی ریاضیات در تمدن اسلامی بررسی می‌کند. فرض اصلی مقاله آن است که حضور پررنگ دانشمندان برخاسته از حوزه فرهنگی ایران در توسعه ریاضیات اسلامی را نمی‌توان صرفاً به انتقال متون علمی یا ظهور نبوغ فردی محدود کرد، بلکه باید آن را در چارچوب تعامل میان ظرفیت‌های علمی و نهادی پیشین، نیازهای جدید تمدن اسلامی و شکل‌گیری شبکه‌های علمی دوره اسلامی تحلیل کرد. در ایران ساسانی، سنت‌هایی در زمینه نجوم، تقویم، محاسبات اداری و تعامل با جریان‌های علمی یونانی، هندی و سریانی وجود داشت که پس از ورود اسلام، در شرایط تاریخی جدید تداوم یافت و دگرگون شد. از سوی دیگر، نیازهای دینی و اجتماعی اسلام، از جمله تعیین اوقات شرعی، محاسبه جهت قبله، تنظیم تقویم و مسائل محاسباتی فقهی، تقاضای تازه‌ای برای توسعه روش‌های ریاضی و نجومی ایجاد کرد. با بررسی شواهد تاریخی مربوط به سنت‌های علمی ایران پیشااسلامی و مطالعه آثار دانشمندانی چون خوارزمی، ابوریحان بیرونی، عمر خیام و نصیرالدین طوسی، مقاله نشان می‌دهد که شکوفایی ریاضیات در حوزه فرهنگی ایران حاصل فعال‌شدن ظرفیت‌های علمی موجود در مواجهه با نیازهای جدید و در بستر نهادهای علمی تمدن اسلامی بوده است. نتیجه مقاله آن است که تحول ریاضیات اسلامی را باید فرایندی چندعاملی دانست که در آن تداوم تاریخی، تعامل فرهنگی و خلاقیت علمی به‌صورت هم‌زمان نقش داشته‌اند.