دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Mathematical Geography in the First Astronomical Works of the Islamic Period جغرافیای ریاضی در نخستین آثار نجومی دورۀ اسلامی 161 174 69802 10.22059/jihs.2019.251817.371435 FA فرشاد کرم زاده دانشجوی دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران حنیف قلندری عضو هیأت علمی/پژوهشکده تاریخ علم/دانشگاه تهران 0000-0002-4307-5809 غلامحسین رحیمی دانشگاه تربیت مدرس، دکترای مکانیک Journal Article 2018 02 03 Mathematical geography is part of astronomical works in which is described the habited world, its division based on geographical latitudes and the way the sky appears in different latitudes. The last chapter of the Book I and the whole of the Book II of <em>Almagest</em> are devoted to mathematical geography based on mathematical computation and spherical geometry. In astronomical works of the Islamic period, in both Astronomical tables (<em>Zīj</em>es) and cosmological works (<em>Hayʾa</em> books), one can find this subject in a separate part entitled “<em>Hayʾa al-ʾArḍ</em>”. The main difference between these two groups of texts is that <em>Zīj</em>es are similar to <em>Almagest</em> whereas <em>Hayʾa</em> works are free from geometric demonstrations and examples. This paper investigates mathematical geography based on the first astronomical works in Islamic period written between 3^rd to 5^th centuries AH منظور از جغرافیای ریاضی بخشی از آثار نجومی است که موضوع آن تحدید و توصیف بخش آباد زمین، روش تقسیم آن براساس عرض جغرافیایی و چگونگی پدیداری آسمان در عرض‌های جغرافیایی مختلفِ آن است. این بخش در <em>مجسطی</em> در فصل پایانی مقالۀ اول و در مقالۀ دوم آمده است و مطالب آن در قالب محاسبات ریاضی و بر پایۀ هندسۀ کره، تدوین شده‌اند. در آثار نجومی دورۀ اسلامی، حسب تقسیم آنها به زیج‌ها و کتاب‌های هیئت، این بخش را ذیل عنوان کلی «هیئة الأرض» می‌توان جستجو کرد. تفاوت عمده میان این دو دسته در آن است که در زیج‌ها این مطالب مشابه <em>مجسطی</em> مدون شده‌اند اما در کتاب‌های هیئتْ این مطالب صورت توصیفی به خود گرفته است و از آوردن برهان‌های هندسی و حل مسائلِ نمونه عاری شده است. در این مقاله با تکیه بر نخستین آثار نجومی نوشته شده توسط دانشمندان اسلامی -منظور آثار نوشته شده در سده‌های سوم تا پنجم هجری است- تکوین موضوع جغرافیای ریاضی در این آثار بررسی شده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_69802_26d6cbb91cc1361a9242c03fbcb9c712.pdf