مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 A Survey on the Manuscripts of Kitāb al-Ṭīb by Muḥammad b. al-Ḥasan b. Ibrāhīm al-Khāzin A Survey on the Manuscripts of Kitāb al-Ṭīb by Muḥammad b. al-Ḥasan b. Ibrāhīm al-Khāzin 9 39 80014 10.22059/jihs.2021.316723.371612 FA محسن قوسی دکتری تاریخ علم در تمدن اسلامی / پژوهشگر مستقل یونس کرامتی استاد پژوهشکده تاریخ علم Journal Article 2021 01 06 The treatise called “Kitāb al-Ṭīb” is a work composed by Muḥammad bin al-Ḥasan bin Ibrāhīm al-Khāzin (living in 421/1030), dealing with aromatic substances. There are four known copies of this work, the oldest one (Princeton, Garrett, 174B) dated 590/1194, in its present situation, is incomplete and disorderly. Rearranging this manuscript and clarifying the relationship between all extant manuscripts of the work seem necessary for a critical edition of it. Based on the repetition of a note referring to the contents and order of treatises in three codices, similarities in the colophon of them, different readings of same words in each of these manuscripts, as well as the text conflations, the most probable explanation is that the Princeton manuscript has been the basis of copying the other three manuscripts.<br /><br />The treatise called “Kitāb al-Ṭīb” is a work composed by Muḥammad bin al-Ḥasan bin Ibrāhīm al-Khāzin (living in 421/1030), dealing with aromatic substances. There are four known copies of this work, the oldest one (Princeton, Garrett, 174B) dated 590/1194, in its present situation, is incomplete and disorderly. Rearranging this manuscript and clarifying the relationship between all extant manuscripts of the work seem necessary for a critical edition of it. Based on the repetition of a note referring to the contents and order of treatises in three codices, similarities in the colophon of them, different readings of same words in each of these manuscripts, as well as the text conflations, the most probable explanation is that the Princeton manuscript has been the basis of copying the other three manuscripts.<br />The treatise called “Kitāb al-Ṭīb” is a work composed by Muḥammad bin al-Ḥasan bin Ibrāhīm al-Khāzin (living in 421/1030), dealing with aromatic substances. There are four known copies of this work, the oldest one (Princeton, Garrett, 174B) dated 590/1194, in its present situation, is incomplete and disorderly. Rearranging this manuscript and clarifying the relationship between all extant manuscripts of the work seem necessary for a critical edition of it. Based on the repetition of a note referring to the contents and order of treatises in three codices, similarities in the colophon of them, different readings of same words in each of these manuscripts, as well as the text conflations, the most probable explanation is that the Princeton manuscript has been the basis of copying the other three manuscripts. The treatise called “<em>Kitāb al-Ṭīb</em>” is a work composed by Muḥammad b. al-Ḥasan b. Ibrāhīm al-Khāzin (living in 421/1030), dealing with aromatic substances. There are four known copies of this work, the oldest one (Princeton, Garrett, 174B) dated 590/1194 is incomplete and disorderly in its present situation. Rearranging this manuscript and clarifying the relationship between all extant manuscripts of the work seem necessary for a critical edition of it. Based on the repetition of a note referring to the contents and order of treatises in three codices, similarities in the colophon of them, different readings of same words in each of these manuscripts, as well as the text conflations, the most probable explanation is that the Princeton manuscript has been the basis of copying the other three manuscripts https://jihs.ut.ac.ir/article_80014_fde88ccf665a7048152976e99fec0876.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 حرکت بازگشتی سیارات در گفتاری منسوب به مؤید الدین العرضی Planetary Retrograde Motion in a Treatise Attributed to Muʾayyad al-Dīn al-ʿUrḍī 41 82 80599 10.22059/jihs.2021.315968.371608 FA مریم زمانی پژوهشکده تاریخ علم Journal Article 2020 12 25 سیارت گاه­ به گاه از ادامۀ مسیر مستقیمشان باز ایستاده، خلاف زمینۀ ستارگان حرکت می­کنند که به حرکت بازگشتی مشهور است. حرکت بازگشتی به سبب اختلاف بین سرعت­های مداری سیارات و زمین رخ می­دهد اما حلقه­های تشکیل شده در این حرکت علاوه بر نامساوی و ناهمسان بودن، در هر جای آسمان هم دیده می­شود. اما الگوی حامل و تدویر حلقه­های همسان هم­اندازه می­سازد که با رصدها مطابقت ندارد و نیازمند اعمال خروج از مرکز است. توصیف این حرکت موضوع فصل دوازدهم مجسطی است. در این فصل پس از بیان چند قضیۀ مقدماتی، بطلمیوس توصیفی هندسی برای حرکت بازگشتی عرضه کرده، سپس توجیهاتش را برای هر سیاره در چندین نقطۀ خاص آزموده است. <br />این مقاله در مورد گفتاری دربارۀ حرکت بازگشتی منسوب به مؤید الدین عرضی از حکمای دعوت شده برای ساخت رصدخانۀ مراغه است. او علاوه بر مهارت در طراحی و ابزارسازی، نظریه پردازی برجسته با سابقۀ تدریس بود. نوشتۀ حاضر متنی آموزشی است که در آن همانند آثار شناخته شدۀ عرضی به دقت به موضوع از منظر هندسی توجه شده است. مدرس بر آن است تا توصیفی جامع برای حرکت بازگشتی عرضه کرده، به جای بررسی پارامترهای هر سیاره قواعدی را با استفاده از قضیۀ آپولونیوس برای آن بیان کند. accepted: 15/03/2021)<br /> <strong>Abstract</strong><br /> Planets occasionally quit their prograde motions and go against their normal direction, said retrogression. Happening for differences in orbital velocities of planets and earth, retrogression loops not only are unequal at forms and scales but appear everywhere in the sky. Applying the concentric epicycle-deferent model makes the similar regular loops, but it does not correspond to observations; thus, employing eccentre deferent is needed. Description of the phenomenon is the subject of Book XII of the <em>Almagest</em>. Ptolemy explained some necessary lemmas for his geometrical explanations and examined his justifications by few specified positions for every planet. This paper studies contents of a treatise note on retrogression attributed to Muʾayyad al‐Dīn al‐ʿUrḍī, one of the invited scholars to founding Maragha observatory. Apart from his skills and achievements in designing and manufacturing astronomical instruments, he was a proficient theorist astronomer with educational experiences. The present treatise is an informative text similar to other known works of ʿUrḍī in precision and consideration of the matter’s geometrical aspects.He has attempted to encounter the phenomenon holistically instead of checking parameters in the case studies to present regulation using Apollonius’ theorem https://jihs.ut.ac.ir/article_80599_5f9502065297a27cfe84a98fea086f95.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 استفاده از چوب دستی برای برآورد فاصله در یک نسخه ی خطی قرن ششم ه.ق. Estimating the distance by Stick Method in a 12th century Arabic manuscript 83 101 80927 10.22059/jihs.2021.320728.371622 FA رضا کیانی موحد دانشگاه تهران Journal Article 2021 03 15 استفاده از چوب دستی روشی رایج و ساده برای تخمین اندازه ی یک جسم یا فاصله ی آن تا ناظر است. هنوز هم هنگامی که نقاشان، پیشاهنگان، دیده بانهای توپخانه، هیزم شکنها و ...  ابزار خاصی برای تعیین فاصله ندارند از این روش استفاده می کنند. ما از منشأ دقیق این روش اطلاع نداریم، اما اقلیدس در قضیه ی 22ام از رساله ی <em>مناظر</em> خود روشی مشابه را توصیف کرده است. منجم بزرگ قرن ششم ه.ق.، عبدالرحمن خازنی، این روش را در رساله ی خود به نام <em>فی آلات العجیبة</em> توضیح داده است. وی رساله ی خود را به توضیح ابزارهای رصدی اختصاص داد و نحوه ی استفاده از این ابزارها و اطلاعات جمع آوری شده توسط آنها را به تفصیل بیان کرد. خازنی هفت ابزار مورد استفاده برای رصد ستارگان را در هفت مقاله ی مستقل توصیف کرد و کاربرد آنها را به عنوان ابزارهای نقشه برداری به نوشته ی خود افزود. او استدلال های هندسی ارائه داد تا به ما نشان دهد که چرا و چگونه می توانیم از فرمول های او استفاده کنیم تا داده های جمع آوری شده توسط این دستگاه ها را به اطلاعات ریاضی درباره ی جسم مورد نظر تبدیل کنیم.<br />خازنی روش چوب دستی را در یک فصل ضمیمه، و بدون ارائه ی استدلال های هندسی، به رساله ی خود اضافه کرد. هدف اصلی وی توصیف روشی ساده برای سربازان و سواره نظام بود تا از آن برای محاسبه ی فاصله شان تا دشمن و یا برآورد استعداد ارتش دشمن استفاده کنند. به علاوه، وی تخمین فاصله از یک جسم را با دانستن قطر آن، یا بالعکس، و در انتها تخمین فاصله و قطر جسم را هنگامی که هر دو ناشناخته باشند، توضیح داد. فراگیری روش وی برای هر نظامی که روابط ریاضی پیچیده ی را نمی داند ساده و عملی است. او برای انجام این کار از چوب دستی به طول حدود 80 سانتی متر استفاده می کرد.<br />در این مقاله، من در گام اول رساله ی اصلی خازنی و چهار نسخه ی خطی موجود از آن در کتابخانه های جهان را به طور خلاصه معرفی و درباره ی نحوه ی تصحیح این رساله صحبت کردم. در گام دوم، ترجمه ی انگلیسی از ضمیمه ی خازنی در مورد روش چوب دستی را همراه با متن اصلی به زبان عربی به دست داده ام. و سرانجام، روش او را با فرمولها و نمادهای ریاضیات مدرن توصیف کردم و سعی کردم استدلال های هندسی مورد نیاز را با توجه به مقاله ی قبلی او در مورد ابزاری رصدی ذات الشعبتین بازسازی کنم. The stick method is a common and easy way to estimate the object size or its distance to an observer. Today, painters, scouts, artillery observers, woodchoppers, etc. use this method when they have no special rangefinder instrument. We don’t know the exact origin of this method but Euclid has described a similar way in proposition 22 of his <em>optics</em>. Great astronomer of the 12^th century, ^cAbd al-Raḥmān al-Khāzinī, has explained the stick method in his treatise named <em>about the marvelous instruments</em> (<em>fī Ālāt al-^cAjība</em>). He dedicated his treatise to explain observatory instruments and amplified how to use these instruments and the information gathered by them. al-Khāzinī described 7 instruments used for observing the stars in 7 independent books and added their application as the surveying tools. He presented the geometrical arguments to show us why and how we can use his formulas to gain mathematical information about subjects from data gathered by these instruments. al-Khāzinī talked about the stick method in an appendix without the geometrical arguments. His main goal was to describe a simple way for soldiers and horsemen to calculate their distance from their enemies or estimate the strength of foes armies. Furthermore, he explained estimating the distance from an object by knowing its diameter or vice versa and finally estimating the distance and diameter of the object when they were both unknown. His method was easy and practical for anyone in the military campaign who didn’t know complicated mathematical relations. He used a wooden stick about 80 c.m long to do this job. In this paper, I briefly presented al-Khāzinī’s original treatise and four manuscripts available in the libraries and talked about how amended al-Khāzinī’s treatise in the first step. Secondly, I introduced the English translation of al-Khāzinī’s appendix about the stick method with its main Arabic text. Finally, I described his method by modern mathematics symbols and notations and then I tried to rebuild the geometrical arguments according to his previous book about the triquetrum.<br />   https://jihs.ut.ac.ir/article_80927_82e9b50b008a23faaf310837683100b9.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 Kharādj, Destruction, Prosperity On the legal System of Architecture in Iran, its Technical Requirements, and Cultural Reflections خراج، ویرانی، آبادانی در نظامِ حقوقی و اقتصادِ آبادانی در ایران و الزاماتِ فنی و بازتابِ فرهنگیِ آن، بر پایۀ متونِ کهنِ پارسی 329 350 79363 10.22059/jihs.2020.310867.371594 FA مهدی گلچین عارفی دکتری تاریخ تحلیلی و تطبیقی هنر اسلامی یعقوب آژند عضو هیأت علمی/ دانشکدۀ هنرهای زیبای دانشگاهِ تهران Journal Article 2020 09 28 The administrational body of Iranian governments affected the Architecture in various ways. We do not know much about the details of this relationship. But one of the channels of this relationship was the concept of Kharādj, the land tax, and its regulations. Kharadj was depended on the income of the property and the income of the property depended on the balance between prosperity and destruction. Basically they did not collect Kharadj from the ruins at all. The implementation of this simple law had technical and preliminary requirements. They should have had statistics on the country's properties in which the prosperous and ruinous part of each settlement was dealt with separately. But in Iran, the situation of properties was changing over time and the factors of destruction were constantly in place. The settlements were destroyed and the ruins were settled over and over again. Consecutive surveys and a broad surveying office were necessary with many learned surveyors. Some people showed their property in ruins to escape the tax. Hence, the recognition of prosperous and ruinous was one of the key issues of the Divān-e Kharādj. The government should train experts to identify and measure the ruins and update the accounts. In addition, the government exempted newly farmed lands in order to encourage the people to farm the barren lands. These exemptions had precise rules and special implications. Rewriting the tax books and considering barrens and ruined in the accounts were among the most important reforms of the governments. The accounts of these reforms are found in Iranian history and even in Iranian myths. But In times of hardship, Kharādj itself could be the cause of destruction, and the demand for taxes from barren lands drove people out of settlements. The relationship between kharādj and destruction and the direct impact it had on people's everyday life has caused this duality to find a lasting place in Iranian culture and mind. This duality found its way into the works of the speakers of Iranian culture; as they say "Kharādj on the ruins" like a proverb and used it to convey lyrical and mystical concepts. In this article, relying on the Persian texts from tenth to fourteenth centuries, we will explore different aspects of the relationship between Kharādj and ruins and its technical requirements. The insights obtained from these texts will be used in understanding the legal system of architecture in medieval Islamic Iran; an area that has been more or less neglected so far نظامِ دیوانیِ حاکم بر ایران از راه‌های گوناگون با عمارت و آبادانی نسبت می‌یافت. از اجزای این رابطه جز اندکی نمی‌دانیم. اما یکی از مجراهای ارتباطِ دیوان با عالمِ معماری مفهومِ خراج و ضوابطِ حاکم بر خراج‌ستانی بود. خراج نسبتی با درآمدِ مِلک داشت و درآمدِ ملک وابسته به میزانِ آبادی و ویرانیِ آن بود. اصولاً از ویرانه‌ها خراج نمی‌‌ستانده‌اند. اجرای این قانونِ ساده ملزوماتِ فنی و مقدماتی داشت. باید آماری از املاک کشور می‌داشتند که در آن آباد و ویران از هم تفکیک شده باشد. اما در ایران اوضاعِ املاک متغیر و عواملِ ویرانی پیوسته در کار بود. آبادی به ویرانی می‌افتاد و ویرانه‌ها آباد می‌شد. پس پیمایش‌های پی‌درپی و دیوانِ مساحیِ عریض و طویلی لازم بود با کثیری مساحانِ آموخته. عده‌ای به هوای معافیت و تخفیف، ملکِ خود را ویرانه نشان می‌دادند. از این رو تشخیصِ آبادانی و ویرانی از مسائلِ کلیدیِ نظامِ دیوانی بود. حکومت باید خبرگانی تربیت می‌کرد تا ویرانه‌ها را بشناسند و حساب‌ها را نو کنند. گذشته از این حکومت برای تشویقِ مردم به آباد کردنِ ویرانه‌ها، خراج را از ویرانه‌ای که آباد می‌شد بر می‌داشت. این معافیت‌ها هم ضوابطِ دقیق و محاسباتِ ویژه‌ای داشت. نو کردنِ حسابِ ویران و آبادان و اعمالِ معافیت از اصلاحاتِ مهم نظامِ دیوانی به حساب می‌آمد؛ اصلاحاتی که در اسطوره و تاریخِ ایران سابقه دارد. در دوره‌های تنگی، خراج عاملِ ویرانی بود و طلبِ خراج از زمین‌های بی‌محصول مردم را از آبادی‌ها می‌راند. رابطۀ خراج و ویرانی و نسبتِ مستقیمِ زندگیِ مردم با آن سبب شده است این دوگانه در فرهنگِ ایرانی جایی باز کند و به آثارِ سخن‌گویان فرهنگِ ایرانی راه یابد؛ آن‌چنان که تمثیلِ «خراج و دهِ ویران» بارها برای انتقالِ مفاهیمِ تغزلی و عرفانی به کار رفته است. در این مقاله با تکیه بر متونِ سده‌های چهارم تا هشتمِ هجری در پیِ یافتنِ صورت‌های مختلفِ رابطۀ دو مفهومِ خراج و ویرانی و الزاماتِ فنیِ آن خواهیم بود. اخباری که از این متون به دست می‌آید در شناختِ نظامِ حقوقیِ معماری در ایرانِ سده‌های میانۀ اسلامی به کار خواهد آمد؛ عرصه‌ای که تا کنون بیش‌وکم تاریک مانده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_79363_2cc71331fa9300c93c7f18cd4b582342.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 The Position and Divisions of Natural Sciences in the Sources of Classification of Sciences of the Islamic Period and the Factors Affecting it جایگاه و تقسیمات علوم طبیعی در منابع طبقه‌بندی علوم دورۀ اسلامی و عوامل مؤثر بر آن 351 379 79589 10.22059/jihs.2021.314091.371602 FA شمامه محمدی‌فر عضو هیأت علمی گروه تاریخ علم، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی Journal Article 2020 11 23 The classification of sciences based on the subject of sciences and their similarities and differences with each other makes their teaching and learning easier. This science has been considered in ancient civilizations in general terms, including the classification of books, living things and natural phenomena, and in ancient Greek civilization, in a specialized way. In the Islamic period, that special attention was paid to the explanation, education and classification of various sciences, this science was defined and its goals were enumerated, and even the classification of sciences among the sciences of the Islamic period was mentioned and sources have also been written in this regard. Given the importance of the natural sciences to scientists and scholars of the Islamic period, they defined and explained the place of these sciences in the hierarchy of the classification of sciences as well as the subdivisions of its types; The sources that have dealt with this science are not limited to the sources related to natural phenomena, but have also dealt with various works, from philosophy to cosmographical texts including wonders of creation and general encyclopedias written in the Islamic period. Of course, various factors influenced the type of classifications; For example, Aristotle's criteria for classifying the sciences were followed more or less by the scholars of the Islamic period, especially the Peripatetics. This influence is evident in the treatises of Ikhwān Al-Ṣafā', the works of Ibn Sina, Naṣīr al-dīn Ṭūsī, and even earlier scholars of the Islamic period, including Ibn al-Muqaffa' and Ibn Behrīz. Religious views, sometimes mixed with philosophical and mystical thought, were another influential factor. This issue is evident in the works of Ġazzālī and Naṣīr al-dīn Ṭūsī. Sometimes the environmental conditions of the authors or their expertise and employment in government positions influenced their criteria in the classification of sciences. Ibn Sina and Anṭākī, for example, classified the natural sciences more accurately than other scholars because they were physicians and pharmacists. Ibn Farīġūn and Qalqashandī also had a general and practical approach to the courtiers in their writings due to the need of the rulers of the time and their position in the government apparatus. The practical, simple and even superstitious approach in encyclopedias and texts related to the wonders of creation caused the divisions of science in these works not to follow certain principles دانشمندان گذشته بر این عقیده بودند که طبقه‌بندی علوم که بر اساس موضوع علوم و تشابه و تفاوت آنها با یکدیگر انجام می‌شود، تعلیم و تعلّم آنها را آسان‌تر می‌کند. طبقه‌بندی علوم در تمدّن‌های باستان به صورت عمومی، از جمله رده‌بندی کتاب‌ها، جانداران و پدیده‌های طبیعی، و در تمدّن یونان باستان، به صورتی تخصّصی، مورد توجّه بوده است. در دورۀ اسلامی نیز که به تببین، آموزش و طبقه‌بندی انواع علوم توجه ویژه‌ای شد، این موضوع را تعریف کرده‌اند و اهدافی نیز برای آن برشمرده‌اند و حتّی طبقه‌بندی علوم را در شمار علوم دورۀ اسلامی آورده و منابعی نیز در این باره تألیف شده است. با توجه به اهمّیّت علوم طبیعی در نزد دانشمندان و حکم389ای دورۀ اسلامی، آنها جایگاه این علوم در میان سلسله مراتب طبقه‌بندی علوم و نیز تقسیمات فرعی انواع آن را تعریف و تبیین کردند؛ منابعی که به این موضوع پرداخته‌اند فقط منحصر به منابع مربوط به طبیعیات نیست، بلکه آثار گوناگونی از فلسفه گرفته تا عجایب‌نامه‌ها و دائرةالمعارف‌های عمومی تألیف شده در دورۀ اسلامی، به این موضوع پرداخته‌اند. البتّه عوامل گوناگونی بر نوع طبقه‌بندی‌ها تأثیرگذار بود؛ برای نمونه حکمای دورۀ اسلامی، به‌ویژه مشّائیان، ملاک‌هایی را که ارسطو برای طبقه‌بندی علوم در نظر داشت، پیروی می‌کردند. در رسائل اخوان الصفا، آثار ابن سینا و خواجه نصیرالدین طوسی و حتّی حکمای پیش‌تر در دورۀ اسلامی از جمله ابن مقفّع و ابن بهریز، این تأثیرگذاری مشهود است. دیدگاه‌های دینی که گاه با افکار فلسفی و عرفانی نیز در می‌آمیخت، عامل تأثیرگذار دیگری بود. این موضوع در آثار غزالی و نصیرالدین طوسی نمود آشکار دارد. گاه نیز شرایط محیطی زندگی مؤلفان و یا تخصص و اشتغال آنها در مناصب حکومتی، بر معیارهای آنها در طبقه‌بندی علوم مؤثر بود. برای نمونه، ابن سینا و انطاکی، به دلیل آنکه پزشک و داروشناس بودند، دقیق‌تر از دیگر حکما، علوم طبیعی را طبقه‌بندی کرده‌اند. ابن فریغون و قلقشندی نیز به دلیل نیاز حاکمان وقت و منصبشان در دستگاه حکومتی، رویکردی عمومی و کاربردی برای درباریان در تألیفاتشان داشتند. رویکرد کاربردی، ساده و حتی مایل به خرافات در آثار دائرةالمعارفی و عجایب‌نامه‌ها باعث شد تا تقسیمات علوم در این آثار، از اصول خاصی پیروی نکند. https://jihs.ut.ac.ir/article_79589_61427d3357eb1dd12d4f60d685fd1fb8.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 Dār al-funūn and Painting in Transition from Traditional Approaches to Modern Perspective دارالفنون و علم نقاشی در گذار از نگاه سنتی به پرسپکتیو 381 418 79840 10.22059/jihs.2021.311296.371595 FA مریم کشمیری استادیار گروه نقاشی، دانشکدۀ هنر، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران Journal Article 2020 10 05 In addition to the development of new sciences and technologies, the teachings of the Dār al-Funūn School influenced the attitude towards painting and its teaching in Iran. Iranian painting in the process of transition from traditional methods to realistic representation such as the Kamāl al-Mulk method is linked to the teachings of the Dār al-Funūn school. In re-reading the activities of the school, especially in the early years, we encounter painting in a faint and transient way; but it is not known what role painting was taught in the Dār al-Funūn, and why painting was also taught in a school that had opened to teach sciences and thechnology? Knowing that painting, based on contemporary narratives from the Dār al-Funūn, was a stage and part of the study of higher geometry adds to the importance of this question. The forthcoming research, based on scattered reports from the teaching of painting at the Dār al-Funūn, leads to the following questions: What is the painting in Dār al-Funūn? And what was the position of painting among the branches of science and technology? And what changes has the concept of painting undergone in its work process? The search for answers in contemporary scientific sources and in the correlation of painting with science, forms the basis of the present study. The research is carried out in a historical way by reflecting on the transformation of the meanings of words and the application of sciences, and by searching the tendencies and teachings of teachers and graduates of Dār al-Funūn, especially with a delay in the concepts of geometry, cartography and optics. This article answers that the common denominator of these branches is dealing with sizes, lines, surfaces, and objects. Findings show that the meaning of painting art in geometry is optics. Optics in the process of transition to a new perspective were first part of geometry and then, separating from geometry and old optics, became the basis of scientific studies in painting. The transformations of optics in Europe and the emergence of perspective as well as the geometric rules of representation have been the basis of the Dār al-Funūn's teachings on the approach to science as well as the formation of realistic painting in Iran. آموزش‌های مدرسۀ دارالفنون افزون بر گسترش علوم و فنون جدید، بر نگرش به نقاشی و آموزش آن در ایران تأثیر نهاد. نقاشی ایرانی در روند گذار از شیوه‌های سنتی به بازنمایی واقع‌گرایانه مانند شیوۀ کمال‌الملک با آموزش‌های مدرسۀ دارالفنون پیوند دارد. در بازخوانیِ فعالیت‌های دارالفنون به‌ویژه در سال‌های آغازین به گونه‌ای کم‌رنگ و گذرا با نقاشی روبرو می‌شویم؛ اما دانسته نیست که آموزش نقاشی در دارالفنون چه نقشی داشت، و چرا در مدرسه‌ای که برای تعلیم علوم و صنایع بدیعه بازگشایی شده بود، نقاشی را نیز آموزش می‌دادند؟ دانستن این‌که نقاشی بر پایۀ روایت‌های هم‌روزگار از دارالفنون، مرحله و بخشی از درس هندسۀ عالیه بود، به اهمیت این پرسش می‌افزاید. پژوهش پیشِ رو بر پایۀ گزارش‌های پراکنده از آموزش نقاشی در دارالفنون، به این پرسش‌ها راه می‌برد: دانسته‌های برآمده از دارالفنون چه تصویری از نقاشی به دست می‌دهد؟ جایگاه نقاشی در میان شاخه‌های علوم و فنون چه بود؟ و مفهوم نقاشی در روند کاری دارالفنون چه دگرگونی‌هایی را از سر گذراند؟ جستجوی پاسخ‌ها در منابع علمی هم‌روزگار و در همبستگی نقاشی با علوم، شالودۀ پژوهش حاضر را تشکیل می‌دهد. پژوهش به روش تاریخی از راه تأمل در دگرگونی معانی واژگان و کاربرد علوم پیش می‎رود و با جستجو در گرایش‌ها و آموزش‌های معلمان و درس‌آموختگان دارالفنون به‌ویژه با درنگ در مفاهیم هندسه، نقشه‎کشی، مناظر و مرایا و نقاشی به این پرسش‎ها پاسخ می‎دهد، وجه مشترک این شاخه‌ها سروکار داشتن با اندازه‌ها، خط‌ها، سطوح و اجسام است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد مراد از صنعت نقاشی در درس هندسه، مباحث مناظر و مرایا بوده است. مناظر و مرایا در روند گذار به پرسپکتیو جدید ابتدا بخشی از هندسه بود و سپس با جدا شدن از هندسه و نیز اپتیک کهن، به شالودۀ مطالعات علمی در نقاشی تبدیل شد. دگرگونی‌های اپتیک در اروپا و برآمدن پرسپکتیو هم‌چون قواعد هندسی بازنمایی، پایۀ آموزش‌های دارالفنون در رویکرد به علوم و هم‌چنین شکل‌یابی نقاشی واقع‌گرا در ایران بوده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_79840_057bf51afb318ee3a9ec96f19af19232.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 Two Treatises on the Astrolabe by Abū al-Rayḥān al-Bīrūnī دو رساله در اسطرلاب از ابوریحان بیرونی 419 446 79841 10.22059/jihs.2021.316165.371611 FA پویان رضوانی پژوهشگر پست دکتری در پروژۀ آثار عربی و لاتین بطلمیوس، آکادمی علوم بایرن، مونیخ، آلمان Journal Article 2020 12 28 This article concerns two treatises by Abū al-Rayḥān Muḥammad ibn Aḥmad al-Bīrūnī (973 - ca. 1050 A.D.) entitled the <em>Book on Bringing what is in the Potentiality of the Astrolabe into Actuality</em> (Arabic: <em>Kitāb Ikhrāj mā fī Quwwat al-Usṭurlāb ilā al-Fiʿl</em>) and the <em>Treatise on Opening the Way towards Using the Different Kinds of Astrolabes</em> (Arabic: <em>Maqāla fī al-Taṭrīq ilā Istiʿmāl Funūn al-Usṭurlābāt</em>). The two treatises are user manuals for the astrolabe. In the first treatise, al-Bīrūnī deals with the applications of the standard astrolabe and in the second one, which is more advanced than the first one and was written for the readers with a higher level of knowledge in this field, treats the applications and structure of standard as well as some non-standard astrolabes. Both treatises contain technical and historical information some of which cannot be found in any other work with the same subject. In this article, after a glance at al-Bīrūnī՚s biography, I give some explanations on the stereographic projection as the principle of the astrolabe, then explain the difference between the standard and non-standard astrolabes (including mixed ones) mentioning those non-standard astrolabes which are discussed in the <em>Taṭrīq</em> by al-Bīrūnī. After that I give an overview of both treatises. This part is followed by a special attention to the reconstruction of the “crescent-shaped” astrolabe based on al-Bīrūnī՚s explanations in the <em>Taṭrīq</em>. The crescent-shaped astrolabe is a non-standard astrolabe and was discussed only in the <em>Taṭrīq</em> and al-Sijzī՚s <em>Book on the Operation of the Astrolabe </em>(Arabic: <em>Kitāb fī ʿAmal al-Usṭurlāb</em>; which contains brief explanations on the construction of this astrolabe) among the medieval sources. Then, I analyze what al-Bīrūnī wrote on the “boat-shaped astrolabe” in the <em>Taṭrīq</em>. The boat-shaped astrolabe is another example of non-standard astrolabes on which, unlike the standard astrolabes, the projected image of the ecliptic doesn՚t move, but it is equipped with a movable boat-shaped piece simulating the movement of the horizon. I then discuss al-Bīrūnīʼs authorship and the dates of these two texts, as well as the place of these two treatises among the other astrolabe works by al-Bīrūnī. I also describe the available manuscripts of these two texts. در مقالۀ حاضر به معرفی و بررسی <em>کتاب فی إخراج ما فی قوّة الأسطرلاب إلی الفعل</em> و <em>مقالة فی التطریق إلی استعمال فنون الأسطرلابات</em> از ابوریحان محمد بن احمد بیرونی (362- ح 442ق) پرداخته‌ایم. بیرونی در اثر نخست به کاربرد اسطرلاب‌های معیار و در دیگری، که فنی‌تر از رسالۀ اول است و برای مخاطبان با سطح علمی بالاتر نوشته شده، به کاربرد اسطرلاب‌های معیار و ساختار و کاربرد برخی اسطرلاب‌های غیر معیار پرداخته است. هر دو اثر شامل مطالب تاریخی و فنی متعددی هستند که در آثار دیگر با موضوع مشابه نیامده‌اند. در این مقاله پس از اشاره‌‌ای گذرا به سرگذشت بیرونی، مطالبی در بارۀ تسطیح گنج‌نگاشتی به عنوان اصول طراحی اسطرلاب آورده‌ایم و پس از آن تفاوت ساختاری اسطرلاب‌های معیار و غیر معیار (شامل اسطرلاب‌های مرکب) را، با اشاره به اسطرلاب‌های غیر معیاری که بیرونی در <em>تطریق</em> به آنها پرداخته است، شرح داده‌ایم. در ادامه، ضمن اشاره به مهم‌ترین موضوعاتی که در رساله‌ها آمده است، این دو رساله را به‌اجمال معرفی کرده‌ایم. در بخش بعدی مقاله، «اسطرلاب هلالی» را بر اساس توضیحات بیرونی در <em>تطریق</em> بازسازی کرده‌ایم. اسطرلاب هلالی یکی از اسطرلاب‌های غیر معیار است که به جز <em>تطریق</em> و <em>کتاب فی عمل الأسطرلاب</em> سجزی (که شامل مطالبی بسیار مختصر در بارۀ ساختار این اسطرلاب است) در هیچ رسالۀ اسطرلاب دیگری به آن پرداخته نشده است. سپس به تشریح مطالبی پرداخته‌ایم که بیرونی در <em>تطریق</em> دربارۀ «اسطرلاب زورقی» آورده است. اسطرلاب زورقی نیز نمونه‌ای دیگر از اسطرلاب های غیر معیار است که بر خلاف اسطرلاب‌های معیار، تصویر دایرة البروج بر آن ثابت است، و به جای عنکبوت شامل قطعه‌ای به شکل قایق است که نقش افق متحرک را ایفا می‌کند. در ادامه به شواهدی که بیرونی را مؤلف دو رسالۀ مذکور نشان می‌دهند، تاریخ تألیف رساله‌ها، ویژگی‌های متنی و نسخه‌های موجود از آنها پرداخته‌ایم. در پایان مقاله، جایگاه دو رسالۀ مذکور در مقایسه با آثار دیگر بیرونی در اسطرلاب را بررسی کرده‌ایم. https://jihs.ut.ac.ir/article_79841_62371d23c4c29fb8575cffce69fa11e5.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 On the Origin of the Three Persian Geometrical Treatises and the Critical Edition of Mukhtaṣar Fī al-Handasa (a Short Book on Geometry) در بارۀ سه رسالۀ هندسی فارسی از مجموعۀ خطی شمارۀ 772 کتابخانۀ ملی پاریس 447 485 80597 10.22059/jihs.2021.315519.371606 FA نرگس عصارزادگان دبیر/ آموزش و پرورش حسن امینی پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران Journal Article 2020 12 17 The manuscript collection number 772 of La Bibliothèque Nationale de France mostly known for its geometric content. This collection includes several mathematical treatises written in Persian, among them the treatise titled <em>Tarjuma-i Kitāb al-Aʿmāl al-Handasiyya</em> (Translation of the Book on Geometrical Constructions), the translation of the famous book of Abū al-Wafā Būzjānī on practical geometry, and <em>Fī tadākhul al-ashkāl al-mutashābiha aw al-mutawāfiqa</em> (On Similar and Complementary Interlocking Figures) are already studied by different scholars. There are three anonymous Persian geometrical treatises in this collection: The treatise A (we mention it under the title <em>Mukhtaṣar fī al-Handasa</em>) (fols. 71r -81v); The treatise B (fols. 81r -89r); The treatise C (fols. 90v-100r). The treatise A is a single distinguish one and the survey to find some similar treatise to it or its origin was not successful. In this paper, the critical edition of this treatise is included, and its mathematical problems are discussed. On the other hand, The studies showed that treatises A and B are similar partly to four other mathematical treatises: <em>Lubb al-Ḥisāb</em> (the Gist of Arithmetic) by ʿAlī ibn Yūsuf Munshī from 12^th century, <em>Ghunyat al-Ḥussāb fī ʿIlm al-Ḥisāb</em> by Qāḍī al-Himāmīyya Abū al-ʿAbbās Jamāl al-Dīn Aḥmad ibn Thābit, <em>Manāzil al-Sabʿ by </em>Būzjānī and <em>al-Badiʿ fi al-hisāb</em> by Karajī. The study of these treatises and detecting their origins is crucial to identify the history of Persian mathematical texts. مجموعۀ نسخه خطی شمارۀ 772 کتابخانۀ ملی پاریس حاوی رساله‌های متعدد علمی است که هر کدام از ارزش خاصی برخوردارند. از میان رساله‌های این مجموعه، ترجمۀ فارسی رسالۀ <em>مایحتاج الیها الصناع من العمال الهندسیة</em> یا <em>کتاب النجارة</em>  از بوزجانی و <em>رسالۀ فی تداخل الشکال المتشابهة والمتوافقة</em> از مؤلفی ناشناخته، مورد توجه پژوهشگران تاریخ علم دورۀ اسلامی بوده‌اند. به نظر می‌رسد تمامی رساله‌های این مجموعه به کتابت ابواسحاق بن عبداللّه کوبنانی یزدی و برخی نیز ترجمه یا تألیف او باشد. با توجه به آثار کوبنانی تاریخ فعالیت علمی او بین سال‌های 845 تا 886 هجری قمری تخمین زده می‌شود، با این حال آراء متعددی در بارۀ زمان نوشته شدن این مجموعه وجود دارد که در مقاله به آن‌ها اشاره شده است. اهمیت رساله‌های ریاضی این مجموعه از این نظر است که گزارشی از رسالات ریاضی فارسی تألیف شده یا ترجمه شده از عربی تا آن دوران به دست می‌دهد. در مقالۀ پیش رو محتوای سه رسالۀ هندسی فارسی از این مجموعه بررسی می‌شود که از لحاظ مطالعۀ تاریخ رساله‌های هندسی فارسی اهمیت دارد. سه رسالۀ متوالی با موضوع هندسه در این مجموعه وجود دارد که نحوۀ نگارش آنها به گونه‌ای است که مستقل به نظر می‌رسند. این سه رسالۀ پیاپی فاقد عنوان‌اند و در این مقاله با این عناوین معرفی می‌شوند: مختصر در علم مساحت (برگ‌های 65پ-69پ)؛ کتاب مساحت (برگ‌های 70پ-89پ)؛ رساله در اصلاح اهل مساحت (برگ‌های 90پ-100ر). متن مصَحَح رسالۀ اول با عنوان «مختصر در مساحت» ارائه شده است و دشواری‌های ریاضی او بیان شده است. تلاش نویسندگان برای پیدا کردن اصل یا نسخه‌ای مشابه «مختصر در مساحت» به نتیجه‌ای نرسید، اما در بارۀ دو رسالۀ دیگر مشخص شد که آن‌ها با <em>لب الحساب</em> از علی بن یوسف، <em>منازل السبعِ</em> از بوزجانی، <em>البدیع فی الحساب</em> از کرجی و <em>غنیة الحُساب فی علم الحساب</em> از احمد بن ثبات همامی واسطی پیوندهایی دارند؛ لذا با بررسی  شباهت‌ها و تفاوت‌های این رسالات سعی شده تا نظریه‌ای دربارۀ ارتباط میان آن‌ها و چگونگی راه یافتن آن‌ها به نسخه پاریس ارائه شود. https://jihs.ut.ac.ir/article_80597_69451b15954b597bf0431cce6b2a7b07.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 Pedology and Fertilization in the Islamic Agronomy خاک و بارورسازی آن در فلاحت دورۀ اسلامی 487 519 80863 10.22059/jihs.2021.320667.371621 FA صادق حجتی پژوهشگر تاریخ علم دوره اسلامی / پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2021 03 15 The study of agronomy heritage of the Islamic period, focusing on the two issues of soil and the methods of soil fertilization and tracing it to find classical Greek and Roman roots, illuminates the efforts of Islamic agricultural scholars to promote and diversify the pedology. In addition to repeating a large part of the earlier works, the <em>Filāḥa</em> texts in those chapters contain new data consisting of inductive and theoretical explanations, along with agricultural experiences and personal observations. As that field can be considered one of the most important aspects of innovation in the <em>Filāḥa</em> texts of Islamic period. Among them, the treatises compiled in Al-Andalus and specifically the works of Ibn Baṣṣāl and Ibn al-ʿAwwām paved the way for defining new criteria for determining soil quality and the introduction of new categories of it. So that the decuple common classifications in Roman texts for different types of soils were upgraded to at least 25 types. In the next step, these criteria were developed and presented in Iran in Persian agronomy with a completely innovative approach and focused on their practical application. However, these different interpretations were incomplete and were not followed in the Islamic world and even in the Latin West, and even for contemporary researchers of the history of Islamic science remains unknown. The purpose of this article is to study the evolution of agricultural texts by focusing on that minor issue and to trace the possible reasons for its changes. بررسی میراث فلاحتی دورۀ اسلامی با تمرکز بر دو موضوع خاک و شیوه‌های بارورسازی آن و ردیابی و مقایسۀ آن با ریشه‌های کلاسیک یونانی و رومی، نمودار تلاش دانشوران و علمای کشاورزی اسلامی برای تکمیل و تنوع‌بخشی در حوزۀ «علوم خاک» است. چه در کنار تکرار بخش بزرگی از آثار متقدمان، نگاشته‌های فلاحتی دورۀ اسلامی در این سرفصل‌ها، حاوی داده‌هایی جدید مرکب از توضیحات استقرائی و نظری، به همراه تجارب زراعی و مشاهدات شخصی است. چندان که این بخش را می‌توان یکی از مهم‌ترین محورهای نوآوری‌ متون فلاحتی دورۀ اسلامی قلمداد کرد. از آن میان رساله‌های تدوین شده در اندلس و به‌طور مشخص آثار ابن بصال و ابن عوام زمینه‌ساز تعریف معیارهای جدیدی برای تشخیص کیفیت و مرغوبیت خاک و معرفی دسته‌بندی‌های جدیدی از آن گردید. به طوری که دسته‌بندی ده‌گانۀ مرسوم در متون رومی برای انواع خاک‌ها، به دست‌کم 25 نوع ارتقاء یافت. در گام بعدی این معیارها در ایران و در فلاحت‌نامه‌های فارسی با رویکردی کاملاً بدیع و اجتهادی و ناظر به کاربرد عملی آن‌ها تدوین و ارائه شد. با این حال این تلقی‌های متفاوت ابتر بود و در قلمرو جهان اسلام و حتی در غرب لاتین پی‌گیری نشد و حتی برای پژوهشگران امروزی تاریخ علم دورۀ اسلامی نیز ناشناخته باقی مانده است. بررسی تطور متون فلاحتی با تمرکز بر این موضوع جزئی و ردیابی دلایل احتمالی تغییرات آن هدف این مقاله است. https://jihs.ut.ac.ir/article_80863_1beeff69ecad493d8168af0081b082cf.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 مفتاح الخزائن حاجی زین العطار شیرازی: شناسایی منابع، تبارشناسی دست‌نویس‌ها و ارتباط آن با اختیارات بدیعی مفتاح الخزائن حاجی زین العطار شیرازی: شناسایی منابع، تبارشناسی دست‌نویس‌ها و ارتباط آن با اختیارات بدیعی 521 565 82578 10.22059/jihs.2021.320446.371620 FA یونس کرامتی دانشگاه تهران، پژوهشکدۀ تاریخ علم Journal Article 2021 03 10 فهرست‌نگاران نسخ خطی و پژوهشگران معاصر عموماً مفتاح الخزائن را روایت مقدماتی اختیارات بدیعی دانسته‌اند که علی بن حسین انصاری مشهور به حاج زین العطار شیرازی در 767 قمری نوشته و بعدها در 770 قمری با حذف مقالۀ دوم و افزودن چهار باب به مقالۀ آخر، آن را به نام شهبانو بدیع الجمال مظفری، اختیارات بدیعی نامیده و بدو تقدیم کرده است. گمان معاصرین بر مشابهت این دو اثر چندان است که حتی شماری ازمعاصران، گویا با یکی انگاشتن این دو کتاب، اختیارات بدیعی را تنها اثر شناخته‌شدۀ حاج زین العطار شیرازی انگاشته‌اند. در حالی که هیچ یک از پژوهشگران هنگام اظهار نظر دربارۀ این دو اثر حاج زین العطار به این دست‌نویسی از مفتاح الخزائن دسترسی نداشته یا دست‌کم بدان مراجعه و استناد نکرده‌اند. با بررسی دست‌نویس‌های مفتاح الخزائن می‌توان دریافت این گمان رایج درست نیست و تفاوت‌های این دو اثر بیش از آن است که بتوان از یکی به مناسبت دیگری چشم پوشید. تفاوت این دو اثر نه فقط درکم و بیش شدن مقالات که حتی در محتوای بسیاری از مدخل‌ها نیز روشن است و پیداست که نویسنده تغییراتی چشم‌گیر در اثر نخست اعمال کرده است. در این جستار نخست چندین دست‌نویس که در فهرست‌های نسخ خطی، به اشتباه دست‌نویسی از مفتاح انگاشته شده‌اند از دست‌نویس‌هایی که واقعاً دربردارندۀ متن کامل مفتاح الخزائن‌اند تفکیک شده‌اند. سپس با مراجعه به سه دست‌نویس‌های کهن مفتاح الخزائن و بیش از 20 دست‌نویس اختیارات بدیعی، از یک سو دو منبع ناگفتۀ مفتاح یعنی ابدال الادویة رازی و الصیدنة ابوریحان بیرونی شناسایی شده است و از سوی دیگر با بررسی همۀ ارجاعات به نسبت پرشمار حاجی زین العطار به منابع دیگر مشخص شده است که وی از میان این 22 منبع، فقط به منهاج البیان ابن جزله و الجامع ابن بیطار مراجعه کرده و بهره‌گیری او از منابع دیگر به واسطۀ همین دو اثر بوده است. همچنین با اثبات آمیختگی محتوای مفتاح الخزائن و اختیارات بدیعی در شمار چشمگیری از دست‌نویس‌های این دو کتاب مشخص شده است که فراهم آوردن ویراست انتقادی هر یک از این دو، بدون مراجعه به کهن‌ترین دست‌نویس‌های اثر ممکن نخواهد بود. به‌ویژه از آن روی که مشخص شده است که حتی در دومین دست‌نویس کهن اختیارات بدیعی، مدخل‌هایی به چشم می‌خورد که نه از آن این کتاب، که افزوده‌هایی از مفتاح الخزائن است. فهرست‌نگاران نسخ خطی و پژوهشگران معاصر عموماً <em>مفتاح الخزائن</em> را روایت مقدماتی <em>اختیارات بدیعی</em> دانسته‌اند که علی بن حسین انصاری مشهور به حاجی زین العطار شیرازی در 767 قمری نوشته و بعدها در 770 قمری با حذف مقالۀ دوم و افزودن چهار باب به مقالۀ آخر، آن را به نام بدیع الجمال، همسر امیر مبارزالدین مظفری، <em>اختیارات بدیعی</em> نامیده و بدو تقدیم کرده است. گمان معاصرین بر مشابهت این دو اثر چندان است که حتی شماری از آنان، گویا با یکی انگاشتن این دو کتاب، <em>اختیارات بدیعی</em> را تنها اثر شناخته‌شدۀ حاجی زین العطار شیرازی انگاشته‌اند؛ این پژوهشگران عموماً به محتوای <em>مفتاح الخزائن</em> توجه نداشته یا دست‌کم بدان استناد نکرده‌اند؛ اما مراجعه به دست‌نویس‌های مفتاح الخزائن و تحلیل محتوایی این اثر نشان از نادرستی این گمان رایج دارد؛ زیرا تفاوت‌های این دو اثر بیش از آن است که بتوان از یکی به مناسبت دیگری چشم پوشید. این تفاوت‌ها نه تنها در کم و بیش شدن مقالات، که در محتوای بسیاری از مدخل‌ها نیز به چشم می‌آید و پیداست که نویسنده تغییراتی چشم‌گیر در اثر نخست اعمال کرده است؛ تا جایی که می‌توان گفت حتی رویکرد او در نگارش این دو اثر متفاوت بوده است.<br />در این جستار، با مراجعه به سه دست‌نویس‌ کهن <em>مفتاح الخزائن</em> و بیش از 20 دست‌نویس <em>اختیارات بدیعی</em>، آمیختگی محتوای <em>مفتاح الخزائن</em> و <em>اختیارات بدیعی</em> در شمار چشمگیری از دست‌نویس‌های این دو به اثبات رسیده و مشخص شده است که فراهم آوردن ویراست انتقادی هر یک از این دو، بدون مراجعه به کهن‌ترین دست‌نویس‌های اثر دیگر ناممکن خواهد بود. به‌ویژه از آن روی که این آمیختگی حتی در دومین دست‌نویس کهن هر یک از این دو اثر نیز چشمگیر است. همچنین چندین دست‌نویس که در فهرست‌های نسخ خطی، به اشتباه دست‌نویسی از مفتاح انگاشته شده‌اند از دست‌نویس‌های دربردارندۀ متن <em>مفتاح الخزائن</em>‌ جدا شده‌اند. در ادامه با مقایسۀ عنوان و محتوای مداخل این دست‌نویس‌ها و با تکیه بر اشکالات و افتادگی‌های هر دست‌نویس و به‌ویژه اشکالات مشترک میان آن‌ها، تبارنامه‌ای برای دست‌نویس‌های مفتاح الخزائن تنظیم شده است. همچنین با تحلیل آماری محتوای مداخل مفتاح الخزائن ، مشخص شده است که این اثر از ویژگی‌های یک اثر استاندارد داروشناسی دورۀ اسلامی برخوردار نیست؛ اما به لحاظ دربر داشتن نام‌های مختلف دارو به زبان‌ها و گویش‌های مختلف و حتی گونه‌ها و املاهای مختلف هر نام، از منظر زبانی جایگاهی ویژه دارد. در پایان از یک سو با بررسی همۀ ارجاعات حاجی زین العطار به منابع دیگر، مشخص شده است که وی از میان 22 منبع یاد شده در مفتاح، فقط به <em>منهاج البیان</em> ابن جزله و <em>الجامع</em> ابن بیطار مستقیماً مراجعه کرده و بهره‌گیری او از منابع دیگر، به احتمال بسیار، به واسطۀ همین دو اثر بوده است و از دیگر سو دو منبع ناگفتۀ <em>مفتاح</em> یعنی <em>ابدال الادویة</em> رازی و <em>الصیدنة</em> ابوریحان بیرونی شناسایی شده است.  https://jihs.ut.ac.ir/article_82578_fa14217d8c75ecb4d6de35e69f84bd1b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 “Dār al-ʿIlm Shāpūr” in Baghdad (383-451AH): its Influence on Development of the Knowledge in the 4th and 5th Centuries with an Emphasis on Medical science کتابخانۀ دارالعلم شاپور در بغداد (383-451 ق) و تأثیر آن بر ارتقای سطح علوم در قرون چهار و پنج هجری (با تأکید بر دانش طبّ) 567 584 81175 10.22059/jihs.2021.321221.371623 FA امیرحسین دائمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز حسین نامدار دانشگاه علوم پزشکی تبریز مجید خلیلی دانشگاه علوم پزشکی تبریز Journal Article 2021 03 30 The fourth and fifth centuries AH is the period of the domination of the Buwayhīd dynasty over the caliphate of Baghdad. This dynasty of Shiites was very interested in spreading knowledge in the countries under their control and devoted all their efforts to supporting scientists and promoting science. The most important examples of their support for science can be seen in Baghdad, as the center of the Islamic Caliphate. The kings and ministers of this government were very interested in promoting knowledge in all the known fields and areas of that time and were able to accelerate the scientific endeavors made in the time of Hārūn and Maʾmūn with more power. With the spirit of religious and scientific tolerance, to turn the “Dār al-ʿIlm”s as a historical continuation of the House of Wisdom (Bayt al-Ḥikma), into a safe place for research, study and teaching of scientists. In the meantime, some centers such as “Dār al-ʿIlm Shāpūr” became a suitable place for gathering the most important scientists of that time due to the efforts of the honorable founder and the trustees of its scientists. In addition to scientific discussions and debates, valuable works by scientists were made available to science seekers in the center’s extensive library. One of the sciences that was able to develop with the help of the administrative and scientific structure of “Dār al-ʿIlm Shāpūr” is medical knowledge. The large number of books preserved in that center, and especially the dedication of the important medical works of the great physicians of that time, had given it double importance. The present study is an attempt to analyze the prominent role of the library of “Dār al-ʿIlm Shāpūr” in the spread of knowledge -especially medicine- in the fourth and fifth centuries AH. سده‌های چهار و پنج هجری، مقارن با عصر استیلای خاندان بویه بر دستگاه خلافتِ بغداد است. این خاندانِ شیعی علاقۀ زاید الوصفی به نشر دانش در ممالکِ تحت سلطۀ خود داشتند و تمام تلاش خویش را مصروفِ حمایت از دانشمندان و ترویج علوم کردند. مهم‌ترین نمودِ این رفتار را در بغداد -به عنوان مرکز خلافت اسلامی- می‌توان دید، امیران و وزرای این دولت با توجّه ویژه به ارتقای دانش در تمام زمینه‌ها و حوزه‌های شناخته شدۀ آن روزگار توانستند با شدّتی بیشتر، تکاپوی علمیِ صورت گرفته در عصر هارون و مأمون عبّاسی را تجدید نمایند و با روحیۀ رَواداریِ علمی و اعتقادی، دارالعلم‌ها را به عنوان ادامۀ تاریخی بیت‌الحکمه و خزانة‌الحکمه، به مکانی امن برای پژوهش و تحصیل و تدریسِ دانشمندان مبدّل کنند. در این میان برخی از مراکز همچون «دارالعلم شاپور» به همّت بانیِ فاضل و متولّیانِ دانشمندش به مکانِ مناسبی برای گردهماییِ مهم‌ترین دانشمندانِ آن روزگار مبدّل شد که علاوه بر بحث و مناظراتِ علمی، ارزشمندترین تألیفات خویش را در کتابخانۀ مفصّل آن مرکز، در دسترس جویندگان علم و دانش قرار داده بودند. از جمله دانش‌هایی که توانست به مدد ساختارِ اداری و علمیِ دارالعلم شاپور مجالی برای ارتقا و تکامل بیابد دانش پزشکی است که کثرتِ کتاب‌های محفوظ در آن مرکز و به‌ویژه وقفِ آثار مهمّ طبّی پزشکان بزرگ آن روزگار اهمّیتی مضاعف بدان بخشیده بود. پژوهش حاضر، تلاشی است جهت بازنمایاندنِ نقشِ پررنگِ کتابخانۀ «دارالعلم شاپور» در گسترش دانش‌ها، به ویژه علم طبّ در سده‌های چهار و پنج هجری. https://jihs.ut.ac.ir/article_81175_faf6119c508c0695ca58daa9787b626c.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 Obituary to Dr Yukio Ôhashi مطالعات یوکیو اُهاشی در بارۀ نجوم هندی 585 593 81308 10.22059/jihs.2020.81308 FA می چیو یانو استاد بازنشسته، دانشگاه سانگیو، کیوتو Journal Article 2021 05 14 -- یوکیو اُهاشی (1955-2020م) از مورخان علم بود که در بارۀ نجوم هندی تحقیق می‌کرد. حوزۀ اصلی کار او به سه موضوع توسعۀ رصدهای نجومی در نجوم ودایی و پس از ودایی هند؛ ابزارهای نجومی در سدهانتای باستانی و تاریخچۀ اولیۀ اسطرلاب در هند اختصاص داشت. او در کارهای خود برخی از یافته‌های پینگری را در بارۀ نجوم هندیان نقد کرد و به‌دست آورد که بسیاری از دستاوردهای نجوم هندی برگرفته از یک سنت قدیمی‌تر مانند سنت بابلی یا مصری نیست و از میان محاسبات نجومی هندیان برآمده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_81308_08ec2ec08a042b54602ddcf0d79cbd61.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 18 2 2020 12 21 نظام‌های زراعی سنتی در ایران بُنِه: نظام‌های زراعی سنتی در ایران 595 599 81617 10.22059/jihs.2020.81617 FA فاطمه مهری استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی/ دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2021 05 30 -- برخی حوزه‌های پژوهشی هستند که در وضعیت «مرزی» به سر می‌برند و تنها به یک حوزۀ دانش اختصاص ندارند، ما امروزه چنین پژوهش‌هایی را «میان‌رشته‌ای» می‌خوانیم و دست‌کم در عالم نظر، بر اهمیت و لزوم انجامشان تأکید می‌کنیم. اما واقعیت آن است که این وضعیت مرزی، موجد نوعی وضعیت «حاشیه‌ای» نیز هست و کم نیستند پژوهش‌هایی که چون نمی‌توان تنها در یک حوزۀ تخصصی جایشان داد و سرراست معرفی‌شان کرد، کمتر دیده و خوانده می‌شوند و قدر و قیمتشان چنان‌که باید شناخته نمی‌شود. https://jihs.ut.ac.ir/article_81617_4443b369377fd16a1bb755e8e2dfa294.pdf