مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 Wonders in the Natures, Wonders in the Margins: Newly Discovered Annotations by Shams al-Dīn al-Kīshī in Avicenna’s Canon of Medicine فی الطبیعة عجایب؛ دست‌خطی نویافته از شمس‌الدین محمد کیشی بر حاشیه القانون فی الطب 1 14 99421 10.22059/jihs.2024.383163.371804 FA حامد آرضائی مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب سنتی و مکمل، تهران، ایران 0000-0003-2236-350X Journal Article 2024 10 02 Shams al-Dīn al-Kīshī was a prominent seventh-century AH scholar renowned for his contributions to philosophy, Sufism, jurisprudence, Qur’anic exegesis (tafsīr), and ḥadīth studies, as well as his distinguished work in medicine. This article examines two newly discovered marginal notes in al-Kīshī’s handwriting, found in Book 5 of Avicenna’s Canon of Medicine. These notes yield significant insights: first, they resolve discrepancies in the historical record concerning the name and title of al-Kīshī’s father, explicitly identifying him as “Muḥammad ibn Muḥammad al-Kīshī.” Second, they document an unusual medical incident witnessed by the renowned ruler of Isfahan, Bahāʼ al-Dīn Muḥammad, offering a window into al-Kīshī’s scientific methodology and thought. Additionally, this study provides a tentative dating of the manuscripts and extracts further historical and scientific implications from these marginalia, contributing to our understanding of al-Kīshī’s intellectual milieu شمس‌الدین محمّد کیشی از دانشمندان نامدار سدهٔ هفتم هجری است که هم در علوم فلسفی و عرفانی دست داشته و هم به فقه و تفسیر و حدیث نگاهی داشته و هم در دانش پزشکی چهره‌ای شناخته شده به شمار می‌رفته است. در این نگاشته، دو یادداشتِ نویافته کوتاه به دست‌خط او، در حاشیه کتاب پنجم القانون فی الطب ابن‌سینا معرفی می‌گردد. این یادداشت‌ها اموری را فرا می‌نماید که می‌تواند شایان توجه باشد. از جمله اینکه در یادکرد لقب و نام پدرِ شمس‌الدین، اختلافی در میان منابع کهن وجود دارد. در یکی از این دست‌نوشت‌ها، نویسنده نام خود را به‌صراحت «محمّد بن محمّد الکیشی» می‌خواند. از سوی دیگر ذکر یک واقعه خلاف‌آمدِ عادت در بارهٔ نکته‌ای پزشکی که در حضور حاکم نامدارِ اصفهان، بهاءالدین محمّد اتفاق افتاده و برداشتی که کیشی از آن دارد، می‌تواند پرتوی بر اندیشه‌های علمی کیشی بیندازد. همچنین در این مقاله کوشش شده است دست‌نوشته‌های یادشده به‌تقریب تاریخ‌گذاری شوند و برخی دریافت‌های تاریخی و علمی نیز از این دست‌نوشته‌ها برداشت شود.

https://jihs.ut.ac.ir/article_99421_5a825a0f4f94c65b6b897950234db31f.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 New Findings from the Life and Works of Mawlānā Ziyn al-Dīn ‘Alī Munajjim Lārī Mentioned in the Travelogue of Pietro Della Valle یافته‌هایی نو از زندگانی و آثار مولانا زین‌الدّین علی منجم لاری ، یاد شده در سفرنامهٔ پیترو دلاواله 15 40 100537 10.22059/jihs.2025.382003.371803 FA مهران رضایی دانش آموخته دکتری تاریخ ایران دوره اسلامی از دانشگاه تهران 0009-0009-5837-4447 Journal Article 2024 09 06 From Mawlānā Ziyn al-Dīn Munajjim Lārī, a scholar of the 11th century A.H., correspondence has been published that was written to him by Pietro Dalla Valle, a famous Italian traveler, during the reign of Shāh ‘Abbās Ṣafawī on the subject of astronomy. The subject of the correspondence shows that this person is familiar with the scientific achievements of Europe in the field of astronomy and his prestige and scientific status with Delawale. Examining the list of manuscripts shows that he wrote margins on some of the most important astronomical works of Iranian scientists. Among these, a collection on astronomy is kept in the library of the Azerbaijan Academy of Sciences in Baku, one of which is the “Risālah” of Mawlānā Ziyn al-Dīn Munajjim Lārī. The comparison of this treatise, which is named as “Extraction table of the years 1024, 1032, 1034, 1043 AH”, shows his skill in the subject of calendar, astronomy and astrolabe. This article, for the first time, introduces and examines this treatise as the first known work of this Iranian scientist and by comparing and examining other manuscripts on which he wrote margins and the travelogue of Pietro Della Valle, which shows deep friendship and familiarity. It has two, it examines his influence and position in entering the intellectual achievements of astronomy in Iran. از مولانا زین‌الدّین علی منجّم لاری، دانشمند سدۀ یازدهم ه.ق، مکاتباتی انتشار یافته که از جانب پیترو دلاواله _جهانگرد مشهور ایتالیایی_ در دورۀ شاه عباس صفوی در موضوع علم نجوم برای او نوشته شده است. موضوع مکاتبات نشان از آشنایی این شخص از دستاوردهای علمی اروپا در زمینۀ نجوم و شأن و جایگاه علمی او نزد دلاواله دارد. بررسی فهرست نسخه‌های خطی نشان می دهد که وی بر روی برخی از مهم‌ترین آثار نجومی دانشمندان ایرانی حاشیه‌هایی نوشته است. امّا از این میان، یک مجموعه با موضوع نجوم در کتابخانه آکادمی علوم آذربایجان در شهر باکو نگه داری می‌گردد که یکی از آنها «رساله» مولانا زین‌الدّین منجّم لاری است. مقایسهٔ این رساله که با عنوان «جدول استخراج سال‌های 1024، 1032، 1034، 1043 ه.ق» نام‌گذاری شده، نشان از مهارت او در موضوع تقویم، نجوم و اسطرلاب دارد. این مقاله برای نخستین بار، ضمن معرفی و بررسی این «رساله» به عنوان نخستین اثر شناخته شده از این دانشمند ایرانی و با مقایسه و بررسی دیگر نسخه‌های خطی که او بر آنها حاشیه نوشته و نیز سفرنامهٔ پیترو دلاواله که نشان از دوستی و آشنایی عمیق این دو دارد، تأثیر و جایگاه او را در ورود دستاوردهای فکری علم نجوم در ایران، بررسی می‌کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_100537_d9042ee3238cb2e5e1324df9527a38e6.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 From “Selection de Nature” to “Natural Selection”: A Study on the Lexical Choices of Iranians از سیلیکسیون دو ناتور تا انتخاب طبیعی؛ تحقیقی در واژه‌گزینی ایرانیان 41 46 101591 10.22059/jihs.2025.386167.371809 FA محمد معصومی پژوهشگر غیروابسته تاریخ علم 0009-0001-6426-5070 Journal Article 2024 11 28 Earlier, in an article published in the same magazine, some points were made about the word “evolution” and its background in Ottoman Persian, Arabic and Turkish texts. In the continuation of the same article, I have discussed the term natural selection and examined its different equivalents in the aforementioned languages. In this article, by examining various documents, I have shown that the combination of “natural selection” which was imported from Arabic was able to spread among Iranians. Just in contrast to “Takmal”, which was borrowed from the Ottoman Turks. Examining the words and equivalents chosen by Iranian intellectuals for foreign words is part of a research that can be considered a kind of historical sociology of science and advance related research with a better understanding of the history of the arrival of new sciences in Iran. پیش از این در مقاله‌ای که در همین مجله منتشر شده بود، نکاتی در بارهٔ واژهٔ تکامل و پیشینهٔ آن در متون فارسی، عربی و ترکی عثمانی آمده بود. در ادامهٔ آن تحقیق، اینک به بررسی واژهٔ «انتخاب طبیعی» و معادل‌های مختلف آن در زبان‌های مذکور پرداخته‌ام. در این مقاله با بررسی اسناد مختلف نشان داده‌ام که ترکیب «انتخاب طبیعی» که از زبان عربی وارد شده بود، توانست در بین ایرانیان رواج یابد. یعنی درست برخلاف واژۀ《تکامل》 که از ترکان عثمانی وام گرفته شده بود. بررسی واژه‌ها و معادل‌هایی که روشنفکران ایرانی برای کلمات فرنگی انتخاب می‌کرده‌اند بخشی از پژوهشی است که می‌تواند نوعی جامعه‌شناسی تاریخی علم تلقی شود و پژوهش‌های مرتبط را با درک بهتری نسبت به تاریخ ورود علوم جدید به ایران پیش ببرد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_101591_a330fd4e87085025813d74b5f3f2c45b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 Ancient Cosmology among the Theologians (Mutakallimūn) and People of Religion: Introduction, Critical Edition, and Notes to “A Treatise on the Differences Among Scholars Regarding the States of the Heavens and the Earth” کیهان‌شناسی قدیم در میان اهل کلام و دین مقدّمه، تصحیح و تحقیق «رسالة فی اختلاف العلماء فی أحوال السموات والأرضین 47 107 101981 10.22059/jihs.2025.388852.371815 FA محمدجواد اسماعیلی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران 0000-0003-2292-3909 Journal Article 2025 01 17 This article includes a critical edition of a text by an unknown author, available in two copies, as well as my analytical introduction and source research. The text deals with cosmological phenomena as discussed among theologians (mutakallimūn) and religious leaders. The title of the text is “A Treatise on the Disagreements Among Scholars Concerning the States of Heaven and Earth,” earth in the plural, although the library catalog lists it as "The States of Heaven and Earth," earth in the singular. Using various texts, the author critically engages with the philosophers. The text is well preserved and appears to be complete. It contains mostly quotations from works that still exist today. These quotations from known or unknown sources provide interesting insights into the interpretation of the works of famous authors of the time. The author based his quotations on texts from the Qur'anic interpretation (tafsīr) and the prophetic traditions (ḥadīth). A fascinating stylistic aspect is the consistent use of "end of quotation (or finished)" at the end of each quotation, a phrase used in contemporary accounts to distinguish between the author's words and the quoted material. This repetition of "finished" is significant from the scribes' point of view and is reminiscent of paratextual signals in ancient Greek papyri. The text is based on the term ad quem and is about four centuries old. Notable is the mention of famous thinkers such as al-Juwaynī (d. 1085), al-Ghazālī (d. 1111), Ibn Rushd (d. 1198), Fakhr al-Dīn al-Rāzī (d. 1209), and Khusrawshāhī (d. 1254). Khusrawshāhī's connection to al-Rāzī and Farīd al-Dīn Dāmād (d. 1299) increases the importance of this text. In addition, a work by Jalāl ad-Dīn al-Suyūṭī (d. 1505) is of importance for the manuscript, which Anton M. Heinen (d. 1988) dealt with as part of his dissertation (Beirut-Wiesbaden, 1982). While one might initially think that the author simply copied from al-Suyūṭī, a closer look reveals that it is an original text. However, it could also have been inspired by al-Suyūṭī's ideas. The author's utilization of works by well-known authors from the Ottoman Empire era suggests a probable connection to that geographical region. این مقاله شامل تصحیح انتقادی متنی است از نویسنده‌ای ناشناس که دو نسخه از آن در دسترس است، و همچنین مقدمه تحلیلی و تحقیق منابع. این اثر راجع به پدیده‌های کیهانی و بحث و بررسی نگرش متکلمان و اهل دین در بارهٔ این پدیده‌ها است. عنوان این اثر رسالة فی اختلاف العلماء فی أحوال السموات والأرضین است، هر چند در فهرست کتابخانه عنوان أحوال السموات والأرض، ثبت شده است. نویسندهٔ اثر با استفاده از متون گوناگون، رویارویی با فیلسوفان را به شیوه انتقادی پی می‌گیرد. این اثر به گونه‌ای مناسب حفظ شده است و به نظر می‌رسد کامل باشد. این اثر عمدتاً برآمده از نقل‌قول‌هایی است از آثاری که امروزه در دسترس‌اند. این نقل‌قول‌ها که برگرفته از منابع شناخته شده یا ناشناختهٔ پیشین هستند، نگاه جالبی را در بارهٔ تفسیر آثار نویسندگان مشهور آن روزگار ارائه می‌دهد. نویسندهٔ اثر نقل‌قول‌ها را از کتاب‌های تفسیر قرآن و روایات گردآوری کرده است. از نظر سبک نقل قول، می‌توان به یک جنبهٔ جالب اشاره کرد: استفادهٔ مداوم از عبارت «پایان نقل قول (انتهی)» در پایان هر نقل قول است، عبارتی که امروزه در میان نگارش‌های معاصران به‌منظور تمایز بین سخن نویسنده و مطالب نقل قول شده به‌کار می‌رود. تکرار «پایان نقل قول» از منظر نسخه‌شناسی نیز قابل توجه است و یادآور علائم فرامتنی در پاپیروس‌های یونان باستان است. این اثر بر اساس در نظر گرفتن دیرترین زمان زندگی نویسندگانی که از آنها نقل‌قول شده است به حدود چهار قرن پیش باز می‌گردد. یاد کردن از اندیشمندان نام‌برداری چون جوینی (د. 462 ق)، غزالی (د. 490 ق)، ابن رشد (د. 577 ق)، فخرالدین رازی (د. 606 ق) و خسروشاهی (د. 652 ق) قابل توجه است. پیوند خسروشاهی با فخرالدین رازی و فریدالدین داماد (متوفی 1299) بر اهمیت ا.ین متن می‌افزاید. افزون بر این، اثری از جلال‌الدین السیوطی (متوفی 1505) در پیوند با اثر حاضر دارای اهمیت است که آنتون ام. هاینن (متوفی 1988) به عنوان بخشی از پایان نامهٔ خود به آن پرداخته است (بیروت-ویسبادن، 1982). در حالی که در ابتدا ممکن است تصور شود که نویسنده در نگارش اثرش صرفاً از السیوطی برگرفته باشد، اما با نگاهی دقیق‌تر مشخص می‌شود که این متن از اصالت برخوردار است. با این حال، محتمل است از اندیشه‌های سیوطی نیز الهام گرفته باشد. استفادهٔ فراوان نویسنده از آثار نویسندگان مشهور دوران عثمانی نشان دهندهٔ ارتباط احتمالی وی با آن منطقهٔ جغرافیایی است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_101981_89fbc70085636b3a39e662efe80a7dc9.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 The Position of Painting Based on the Analysis of the Foundations of the Classification of Sciences and Arts in Islamic Civilization جایگاه نقاشی در سده‌های میانی با نگاه به شالودۀ بازشماری دانش‌ها و هنرها در تمدن اسلامی 109 132 101980 10.22059/jihs.2025.390902.371819 FA مریم کشمیری استادیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0000-0002-3243-3797 Journal Article 2025 02 21 The categorization of knowledge and arts in Islamic civilization began with Al-Fārābī. Although Al-Fārābī identifies the sciences and arts in relation to main branches in his book Iḥṣāʾ al-ʿUlūm, the exclusion of painting from this classification raises questions about its status in Islamic civilization. Why was painting never included in the categorization of knowledge and arts within Islamic civilization? What were the obstacles to its inclusion? Understanding the place of painting requires finding its connection to branches of knowledge and arts. Al-Fārābī’s approach to poetry and his examination of the barriers to its classification initiate the exploration of painting's status. In his writings, such as Iḥṣāʾ al-ʿUlūm, he places poetry within the branch of language due to its similarity to language, and in his works Kitāb al-Aḥkam al-Shuʿarā and Kitāb al-Shiʿr, he analyzes poetry logically and mimetically. This research, emphasizing the similarity between poetry and painting, seeks to understand the status of painting within the system of categorization of knowledge and arts. The study reveals that painting, in harmony with the fundamental values of Islamic civilization, achieved three main characteristics that distinguished knowledge and arts, which were the basis of Islamic classifications. Like poetry, painting reached the expression of the highest themes by considering ideal and religious virtues, relied on solid foundations linked to sciences such as geometry, optics, and alchemy, and expanded its educational role by penetrating the courts. These characteristics led to the proximity of painting to branches of knowledge and arts. دسته‌بندی دانش‌ها و هنرها در تمدن اسلامی با فارابی آغاز شد. هرچند فارابی در احصاءالعلوم، دانش‌ها و هنرها را در پیوند با سرشاخه‌های اصلی شناسایی می‌کند، جاماندن نقاشی از دسته‌بندی، جایگاه آن را در تمدن اسلامی پرسش‌برانگیز کرد. چرا نقاشی در دسته‌بندی دانش‌ها و هنرها در تمدن اسلامی هرگز جایابی نشده بود؟ موانع جایابی نقاشی چه بود؟ شناخت جایگاه نقاشی، نیازمند بازیابی رشتۀ پیوند آن با شاخه‌های دانش و هنرها است. رویکرد فارابی به شعر، و نیز بررسی موانع دسته‌بندی شعر در میان دانش‌ها و هنرها، سرآغاز جستجو در بارهٔ جایگاه نقاشی است. فارابی در إحصاء العلوم، شعر را از دید همانندی با زبان، در شاخهٔ زبان و در قوانین صناعت شاعران و کتاب‌الشعر، شعر را از دید منطقی و محاکات، در ساختار منطقی بررسی کرد. پژوهش کنونی با تأکید بر همانندی شعر و نقاشی در پی بازیابی جایگاه نقاشی در نظام دسته‌بندی دانش‌ها و هنرها است. این پژوهش بنیادی است و به روش تحلیل مفهومی با تأکید بر اندیشه‌های فارابی و دیدگاه‌های حکمای مسلمان پیش می‌رود. پژوهش بر این یافته درنگ می‌کند که نقاشی در هماهنگی با ارزش‌های بنیادی تمدن اسلامی، توانست سه مایهٔ اصلی برتری دانش‌ها و هنرها را که اساس دسته‌بندی بود به دست آورد. نقاشی در همانندی با شعر، فضیلت‌های برتر آرمانی و مذهبی، به بیانگری والاترین موضوع‌ها راه برد؛ در پیوند با دانش‌هایی مانند هندسه، نورشناسی و کیمیا بر بنیان‌های استوار ریخته شد، و با راه یافتن به درون دربارها، نقش تعلیمی خود را گسترش داد.این ویژگی‌ها، به جایابی نقاشی در میان شاخه‌های دانش‌ها و هنرها منجر شد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_101980_570e72724ec4b76760248ccdae0449f8.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 About the Works of Aḥmad ibn ʿUmar al-Karābīsī, A Mathematician of the 4th AH/ 10th AD در بارۀ آثار احمدبن عمر کرابیسی، ریاضی‌دان سدۀ چهارم هجری قمری 133 181 102597 10.22059/jihs.2025.390440.371817 FA نرگس عصارزادگان خانۀ ریاضیات اصفهان 0000-0002-7614-6060 Journal Article 2025 02 12 Aḥmad ibn ʿUmar al-Karābīsī (4th AH/10th AD), an eminent mathematician, authored two extant treatises: Sharḥ Mushkil Ṣudūr Maqālāt Kitāb Uqlīdis (Explanation of Problematic Propositions in Euclid’s Elements) – A commentary on the postulates of Euclid’s Elements (Books I.1–11, excluding I.8–9), synthesizing philosophical insights with analyses of Greek and Islamic scholars to enhance pedagogical clarity. Masāḥat al-Ḥalaq (Measurement of Rings) – A geometric treatise establishing definitions and proofs for theorems on annular shapes and circular segments. The Sharḥ Mushkil Ṣudūr, preserved in only two manuscripts, holds exceptional historical significance as evidence of al-Karābīsī’s access to Arabic translations of Euclid’s Elements and Greek commentaries. His work demonstrates methodological parallels with al-Nayrīzī’s commentary and Gerard of Cremona’s Latin translations, while uniquely engaging with Euclid’s fifth postulate. Attributed but lost works include Tafsīr Uqlīdis (Commentary on Euclid), Ḥisāb al-Dawr (Calculation of Cycles), Kitāb al-Waṣāyā (Book of Directives), and Kitāb al-Hindī (Indian Treatise). This study offers a critical analysis of Sharḥ Mushkil Ṣudūr, presents a critical edition and translation of Masāḥat al-Ḥalaq, and provides annotations on key theorems, underscoring al-Karābīsī’s contributions to the mathematical heritage of the Islamic Golden Age از احمدبن عمر کرابیسی ریاضی‌دان ممتاز سدۀ چهارم هجری دو رساله بر جای مانده است: شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس و مساحت الحلق. رسالۀ اول شرحی بر مصادرات اصول اقلیدس (مقالات 1تا 11 به جز مقالات 8 و9) با هدف تسهیل یادگیری متعلم و با دیدگاهی کمابیش فیلسوفانه و مبتنی بر نظرات دانشمندان یونانی و اسلامی و رسالۀ دوم شامل تعاریف و قضایایی در بارۀ شکل‌های هندسی مطوّق و حلقه‌هاست. رسالۀ شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس که تنها دو نسخه از آن باقی است از دیدگاه تاریخی اهمیت بسیاری دارد، چون سندی است که نشان می‌دهد کرابیسی به نسخۀ عربی اصول و برخی شرح‌های یونانی آن دسترسی داشته است و اثر او شباهت‌ها و تفاوت‌هایی با شرح اصول نیریزی و ترجمۀ لاتینی شرح اصول توسط ژرار کرمونایی دارد. از طرفی، او در این اثر خود به اصل موضوع یا مصادرۀ پنجم مقالۀ اول اصول پرداخته است. رساله‌های دیگری نیز در منابع به کرابیسی منسوب است: تفسیر اقلیدس، حساب الدور، کتاب الوصایا، کتاب الهندی که هیچ‌کدام اکنون موجود نیستند. رساله‌های او از ارزشمندترین آثار دورۀ اسلامی به شمار می‌آیند. در این نوشته در بارۀ رسالۀ شرح مشکل صدور مقالات کتاب اقلیدس توضیحاتی عرضه می‌شود و رسالۀ مساحت الحلق تصحیح و ترجمه می‌شود و توضیحات کوتاهی در بارۀ برخی قضایا عرضه می‌شود.

https://jihs.ut.ac.ir/article_102597_1fbef901b970a4dc580d55b6628a85ea.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 22 2 2025 01 20 Book Review: Roshdi Rashed (2025). L’optique dans l’Inde islamique au XVIIe siècle: Ibn Ṣāliḥ, Sur les miroirs ardents paraboliques معرفی کتاب علم المناظر در هندوستانِ اسلامیِ قرن هفدهم میلادی: رسالۀ ابن‌صالح در بارۀ آینه‌های سوزان سهموی 183 186 103059 10.22059/jihs.2025.399583.371835 FA امیرمحمد گمینی عضو هیئت علمی دانشکده الهیات دانشگاه تهران 0000-0002-6919-4814 Journal Article 2025 07 28 Professor Roshdi Rashed, emeritus professor at the University of Paris, is a distinguished scholar in the history of mathematics during the Islamic period. For decades, he has produced a vast body of work—ranging from research articles to critical editions and French translations of Arabic scientific texts—on the history of mathematics, astronomy, and physics. Much of his scholarship has focused on early Islamic figures such as Ibn al-Haytham, Ibn Sahl, and Thabit ibn Qurra, among others. In recent years, however, Rashed has expanded his scope to include mathematicians of the later Islamic period. This shift is significant, especially in light of the dominant—but flawed—narrative of scientific decline in the Islamic world after the seventh century AH. Despite the growing body of research on later scholars such as Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī, Ghīyāth al-Dīn al-Kāshānī, and Shams al-Dīn al-Khafrī, the notion of decline remains widespread. Yet this narrative is both historically inaccurate and reductive, failing to account for the richness and continuity of scientific inquiry during this time. Historians of science have long recognized the intellectual vitality of the period spanning the seventh to the thirteenth centuries AH. During this era, Islamic civilization was shaped by three major dynasties: the Ottoman, Safavid, and Mughal. Each produced notable mathematicians, including Muḥammad Bāqir Yazdī in Safavid Iran, Mirim Çelebi in the Ottoman Empire, and ʿAbd al-Raḥim ibn Ṣāliḥ in Mughal India. In his recent book, The Science of Landscapes in Seventeenth-Century AD Islamic India, Rashed offers a critical edition, commentary, and French translation of a treatise on burning mirrors and parabolic geometry by Ibn Ṣāliḥ. This work exemplifies the sophistication of scientific thought in the later Islamic period and contributes to a more nuanced understanding of its intellectual legacy. پروفسور رشدی راشد، استاد بازنشستۀ دانشگاه پاریس، از پژوهشگران بنام در حوزۀ تاریخ ریاضیات در دورۀ اسلامی و از محققانی است که دهه‌ها است آثار متعددی در بارۀ تاریخ ریاضی، نجوم و فیزیک منتشر کرده است، از مقالات پژوهشی تا تصحیح و ترجمۀ آثار علمی عربی به فرانسوی. بیشتر آثار او دربارۀ ابن هیثم، ابن‌سهل، ثابت بن قره و دیگر ریاضی‌دانان سده‌های نخست دوران اسلامی است. او اخیراً متوجه آثار ریاضی‌دانان اواخر دوران اسلامی نیز شده و به آثار ایشان نیز می‌پردازد. یکی از جنبه‌های مهم پرداختن به این ریاضی‌دانان مربوط به روایت کلانی است که در بارۀ تاریخ علوم در جهان اسلام مطرح است. در دهه‌های اخیر، با وجود انتشار آثار پژوهشی مختلف در بارۀ دانشمندان سده‌های هفتم هجری به بعد در دوران اسلامی، چون نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی، غیاث‌الدین کاشانی، شمس‌الدین خفری و دیگران، همچنان روایت رایجِ «افول علم» در دوران اسلامی بر سر زبان‌ها است. این روایت هم از نظر شواهد تاریخی و هم از منظر عواملی که برای آن برمی‌شمارند، نادرست و ساده‌انگارانه است. واقعیت این است که پژوهشگران تاریخ علوم، دهه‌ها است به اهمیت آثار علمی دانشمندان قرون هفتم تا سیزدهم هجری پی برده‌اند و به تحقیق و شناسایی و معرفی آرا و آثار ایشان مشغولند. تمدن اسلامی از حدود قرن نهم و دهم هجری، به سه حوزۀ سلطنت بزرگ تقسیم شد: عثمانی، صفوی و گورکانی. از ریاضی‌دانان مهم دوران صفوی می‌توان از محمدباقر یزدی نام برد و از دوران عثمانی، میرم چلبی و از دوران گورکانیِ هند باید عبدالرحیم بن ‌صالح را در نظر داشت. راشد در کتاب اخیر خود با عنوان علم مناظر در هند اسلامی قرن هفدهم [میلادی]، به تصحیح، شرح و ترجمۀ رساله‌ای در بارۀ آینه‌های سوزان سهموی از ابن‌صالح پرداخته است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_103059_e46be9086f42eb2747a506d6e70aa830.pdf