مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 09 23 Jyotiṣaśāstra: An Analysis of the Origins and Evolution of Vedic Astronomy, Omenology, and Astrology ججیوتیشه‌شاستره: واکاوی خاستگاه‌ها و سیر تحول اخترشناسی، تفأل و طالع‌بینی ودایی 1 35 102707 10.22059/jihs.2025.393164.371824 FA حسن نصیری دانشجوی دکتری ادیان و عرفان، گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران مجتبی زروانی گروه ادیان و عرفان تطبیقی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران Journal Article 2025 04 09 played a significant role in shaping India’s religious and scientific traditions. Employing a historical-analytical method and drawing upon key texts such as Vedāṅga Jyotiṣa and Sūrya Siddhānta, this study examines the origins of Jyotiḥśāstra in its three main domains -mathematical astronomy, ritual omenology, and astrology- through a comparative analysis with Mesopotamian and Greek traditions. It addresses the question of why, unlike in Babylon and Greece, systematic astrology emerged late in India, and how, despite this delay, it attained a central position in India’s educational and cultural systems. The findings reveal that during the Vedic Hindu period, Jyotiḥśāstra was limited to identifying the 27 Nakṣatras (lunar mansions) and determining the Moon’s position for ritual omens, while the planets remained unknown at that time. Precise astronomical calculations and astrology were only incorporated into Jyotiḥśāstra after the beginning of the Puranic-Epic period (around the first centuries BCE and CE), a time when the concept of history and individual destiny first gained significance in Indian thought. From this period onward, astronomy was employed as a tool for predicting individual and collective events, medical astrology (astrological medicine), and governmental decision-making. A key observation is that although this knowledge owes much of its astronomical and astrological framework to Greco-Mesopotamian traditions, it underwent a unique reinterpretation within the Indian intellectual framework by shedding linear conceptions of time and rigid determinism. Instead, it assimilated these elements into the doctrines of karma and reincarnation, thus acquiring a distinct identity. جیوتیشَه‌شاستره، یکی از علوم مکمل وداها (ودانگه) است که سهم مهمی در تکوین سنت‌های دینی و علمی هند داشته است. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی، و با استناد به متون کلیدی همچون ودانگه‌جیوتیشه و سوریا سیدّهانته، و از طریق مقایسه با سنت‌های بین‌النهرینی-یونانی، سرچشمه‌های جیوتیشه را در هر سه حوزۀ نجوم ریاضی، تفأل آیینی و طالع‌بینی بررسی می‌کند و به این پرسش پاسخ می‌دهد که چرا بر خلاف بابل و یونان، طالع‌بینی نظام‌مند در هند با تأخیر پدید آمد و با وجود این وقفه، چگونه به جایگاهی محوری در نظام آموزشی و فرهنگی هند دست یافت؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در دورۀ ودایی، جیوتیشه صرفاً به شناسایی 27 نکشتره‌ (منازل ستاره‌ای) و تعیین موقعیت ماه برای تفأل‌های آیینی محدود بود، حال آنکه سیارات در آن زمان ناشناخته باقی ماندند. محاسبات دقیق نجومی و طالع‌بینی تنها پس از آغاز دوران حماسی (قرون اول پیش و پس از میلاد) در جیوتیشه جذب می‌شود، یعنی زمانی که عرصۀ تاریخ و سرنوشت فردی برای نخستین بار نزد انسان هندی اهمیت می‌یابد. از این دوره، علم اخترشناسی به عنوان ابزاری برای پیش‌بینی رویدادهای فردی و جمعی، طب نجومی و تصمیم‌گیری‌های حکومتی به‌کار برده می‌شود. نکتۀ کلیدی آن است که این دانش، اگرچه ساختار نجومی و طالع‌بینانۀ خود را تا حد زیادی مدیون سنت‌های یونانی-بین‌النهرینی است، اما با زدودن نگرش خطی به زمان و تقدیرگرایی جزمی، محتوای آن را در چارچوب اندیشه‌های کرمه و تناسخ از نو تفسیر می‌نماید و هویتی منحصربه‌فرد پیدا می‌کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_102707_d7ed20c26f4e491a96722d963b07656d.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 09 23 Semantic Shifts in the Definition of Modality: A Study of Avicennan Logicians' Perspectives چرخش‌های معنایی در تعریف «جهت»، بررسی دیدگاه‌های منطق‌دانان سینوی 37 58 103201 10.22059/jihs.2025.396887.371828 FA علی رضا دارابی گروه منطق موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران Journal Article 2025 06 07 The discussion of “modality” (jihah) and modal propositions constitutes an important part of the study of logical syllogisms. Muslim logicians have introduced “modality” in various ways, which can be categorized into three main approaches: (1) Some have regarded modality solely as a verbal or expressed matter; this view has its roots in the ideas of al-Fārābī and Ibn Sīnā. (2) Others, in addition to its verbal aspect, have also included the “meanings” and “mental apprehension” derived from words as part of the definition of modality; this approach was first employed in the works of Shihāb al-Dīn al-Suhrawardī and Afḍal al-Dīn al-Khūnajī. (3) A third group has emphasized only the “mental” nature of modality; this approach was first found in a work by Fakhr al-Dīn al-Rāzī. This article examines the historical development of these three approaches and analyzes the transformation of the concept of modality in Avicennian logic, while also highlighting some of the logical results and implications of these changes. بحث در باره «جهت» و قضایای موجهه، بخش مهمی از مباحث مربوط به قیاس‌های منطقی را تشکیل می‌دهد. منطق‌دانان مسلمان به شیوه‌های گوناگونی «جهت» را معرفی کرده‌اند که می‌توان آن‌ها را در سه رویکرد اصلی دسته‌بندی کرد: ۱) گروهی، جهت را صرفاً امری ملفوظ و بیان‌شده دانسته‌اند؛ این دیدگاه ریشه در آراء فارابی و ابن‌سینا دارد. ۲) برخی دیگر، علاوه بر ملفوظ بودن، «معانی» و «ادراک عقلی» حاصل از الفاظ را نیز به‌عنوان بخشی از تعریف جهت لحاظ کرده‌اند؛ این رویکرد نخستین‌بار در آثار شهاب‌الدین سهروردی و افضل‌الدین خونجی دیده می‌شود. ۳) گروهی نیز تنها بر «معقول بودن» جهت تأکید کرده‌اند. این شیوه ابتدا در اثری از فخرالدین رازی استفاده شده است. در این مقاله، روند تاریخی این سه رویکرد و تحول مفهوم «جهت» در منطق سینوی مورد بررسی قرار گرفته است؛ همچنین به برخی نتایج و پیامدهای منطقی این تغییرات اشاره شده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_103201_bd6f36e236a605acd542505297a23484.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 09 23 Rejecting the Distinction between Categorical and Conditional نفی تمایز میان حملی وشرطی 59 79 103058 10.22059/jihs.2025.396935.371831 FA اسدالله فلاحی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران Journal Article 2025 06 08 The transformation of categorical to conditional (and vice versa) has been a topic of extensive discussion in traditional logic and is generally accepted as an obvious fact in modern logic. Now the following questions arise: (1) Is it possible to transform one of the categorical and conditional propositions to the other? (2) Among the two, is one the main and the other the subsidiary? (3) Is the distinction between categorical and conditional fundamentally important? Frege's answer to the first question is affirmative, while his responses to the other two questions are negative. He demonstrates that the distinction between categorical and conditional, as well as the distinction between subject and predicate, is generally unimportant since they do not play a significant role in inference rules. Unlike subjects and predicates, or premises and conclusions, what matters are the logical connectives and quantifiers that bear the primary burden of logical rules. Based on this, I will attempt to show that the conversion between categorical and conditional does not create a significant distinction between traditional and modern logic, and that these two systems of logic are essentially two sides of the same coin. تبدیل حملی به شرطی و شرطی به حملی دو مسأله‌ای است که در منطق قدیم مورد بحث و بررسی فراوان بوده‌اند و در منطق جدید نیز، تبدیل حملی به شرطی به صورت امری بدیهی قبول عام یافته است. اکنون سؤال‌های زیر خود را می‌نمایانند: (1) آیا ارجاع یکی از حملی و شرطی به دیگری ممکن است؟ (2) آیا از میان آن دو، یکی اصل است و دیگری فرع؟ (3) آیا اصولا تمایز حملی و شرطی مهم است؟ پاسخ فرگه به پرسش نخست مثبت و به دو پرسش بعدی منفی است و او نشان می‌دهد که تمایز حملی و شرطی و نیز تمایز موضوع و محمول اصولاً مهم نیستند، زیرا در قواعد استنتاج نقش مهمی ایفا نمی‌کنند. بر خلاف موضوع و محمول، یا مقدم و تالی، آنچه اهمیت دارد ادات‌های منطقی و سورها است که بار اصلی قواعد منطقی را بر دوش می‌کشند. بر پایة این‌ها تلاش می‌کنم نشان دهم که تبدیل حملی به شرطی یا بالعکس تمایز مهمی میان منطق قدیم و جدید ایجاد نمی‌کند و این دو منطق در واقع دو روی یک سکه‌اند..

https://jihs.ut.ac.ir/article_103058_910c1aa4dfb8f324ae0f2d34ff88ad8a.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Ibn Kushna al-Qumī’s Treatise in Refutation of Passages from al-Karajī’s al-Kāfī fī al-ḥisāb رسالۀ ابن کشنۀ قمی در ردّ مواضعی از الکافی فی الحساب کرجی 81 109 104301 10.22059/jihs.2025.401845.371838 FA نرگس عصارزادگان خانه ریاضیات اصفهان حنیف قلندری پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران 0000-0002-4307-5809 Journal Article 2025 09 05 Muḥammad ibn Kushna al-Qumī, an Iranian mathematician active during the 4th–5th centuries AH (10th–11th centuries CE), composed a treatise entitled ʿUddat Masāʾil li-Ibn Kushna fī al-Radd ʿalā Mawāḍiʿ min Kitāb al-Kāfī li-l-Karajī. This work constitutes a critical examination of five sections from the geometric part of al-Karajī’s al-Kāfī fī al-ḥisāb. The topics addressed include: the extraction of an arc from its chord, the diameter of the circumcircle of regular polygons, the surface area of the sphere, the area of the inhabited quarter of the Earth, the surface area of the cone, the volume of the sphere, and methods for measuring ground elevation in the excavation of canals and qanāts—each supported by rigorous geometric reasoning. While most of Ibn Kushna’s objections are framed in purely geometric terms, in certain cases, such as the second problem, he challenges the general validity of propositions formulated by al-Karajī by offering counterexamples. In the third problem, he critiques an astronomical method of measurement, referring to a chapter in the third book of Kushyār’s Zīj jāmiʿ (on hay’a), where he identifies an error in the method of computation. This paper evaluates the soundness of Ibn Kushna’s criticisms of selected geometrical arguments in al-Karajī’s al-Kāfī fī al-ḥisāb from a mathematical perspective. محمد بن کشنۀ قمی ریاضی‌دان ایرانی سدۀ 4 و 5 هجری قمری است. رسالۀ عدة مسائل لابن کشنه فی الردّ علی مواضع من کتاب الکافی للکرجی، نقدی بر پنج باب از مباحث هندسی الکافی فی الحساب کرجی در بارۀ استخراج قوس از وتر، قطر دایرۀ محیطی در چندضلعی‌های منتظم، مساحت بسیط کره، مساحت رُبع مسکون، مساحت بسیط مخروط، حجم کره و چگونگی سنجش ارتفاع زمین برای حفر نهر و قنات است که به براهین هندسی مبرهن شده است. نقدها عمدتاً ساختاری کاملاً هندسی دارند، اما در برخی نقدها، مانند مسألۀ دوم، ابن کشنه متعرض صورت کلی قضیه‌ای شده است که کرجی در کتاب خود آورده بود. او با عرضۀ یک مثال نقض کلی بودنِ قضیۀ گفته شده را نقض می‌کند. در مسألۀ سوم او در بارۀ یک روش اندازه‌گیری نزد منجمان صحبت می‌کند و با یاد کردن از فصلی از باب سوم زیج جامع کوشیار، که در موضوع هیئت است، خطایی را در روش محاسبۀ او گوشزد می‌کند. در این نوشته درستی نقدهای او را، بر بخش‌هایی از مباحث هندسی الکافی فی الحساب کرجی از لحاظ ریاضی می‌آزماییم.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104301_a4f2471198d623a1f8ae5f267cc3519a.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 A New Discovered Method for Determining the Qibla Direction of Isfahan Attributed to Muḥammad Bāqir Yazdī روش نویافتۀ محمدباقر یزدی برای یافتن قبلۀ اصفهان 111 130 104424 10.22059/jihs.2025.401539.371836 FA زهرا پورنجف دانشجوی دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران امیرمحمد گمینی پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران Journal Article 2025 08 30 Astronomical works from the Islamic era include various methods for determining the Qibla direction of cities. Among these are techniques for finding the Qibla when its angular deviation is known, using the sun. Some astrolabes even feature diagrams on their reverse side that indicate the Qibla direction based on the sun’s altitude. Notably, Ibn Yunus describes a method that determines the Qibla by calculating the time elapsed since sunrise. Certain sundials have also been discovered that mark the time since sunrise rather than the local equinoctial hour. Building on these established premises, this article investigates a treatise that presents a previously undocumented method for determining the Qibla direction, attributed to Muḥammad Bāqir Yazdī, a distinguished mathematician of the Safavid era. According to the treatise, Yazdī claimed that the city of Isfahan possesses a unique property: after a fixed interval following sunrise, the sun aligns with the Qibla direction. While the author of the treatise offers a proof of this claim, he does not explain how the interval is calculated. Moreover, different manuscript versions report varying values for this interval. We perform the necessary astronomical calculations to evaluate these claims and demonstrate that the reported intervals deviate by more than one hour from the correct value, making it impossible to determine which value Yazdī originally intended. در آثار نجومی دوران اسلامی، روش‌هایی برای محاسبۀ قبلۀ شهرها آمده است. به‌علاوه، شیوه‌هایی هم برای یافتن جهت قبله در حالتی که مقدار انحراف قبله معلوم است، از روی خورشید یا ساعت وجود دارد، از جمله نمودارهایی در پشت بعضی اسطرلاب‌ها که جهت قبله را از روی ارتفاع خورشید به دست می‌دهند. اما ابن یونس روشی دیگر نیز آورده که با داشتن زمان گذشته از طلوع خورشید جهت قبله معین می‌شود. علاوه بر این، ساعت‌آفتابی‌هایی نیز یافت شده‌اند که به جای زمان مستوی محلی، زمان گذشته از طلوع را نمایش می‌دهند. در پرتوی این دو یافته، مقالۀ حاضر رساله‌ای را بررسی می‌کند شامل روشی ناشناخته برای یافتن جهت قبله که آن را به محمدباقر یزدی، ریاضیدان بزرگ دوران صفوی، منسوب می‌کند. طبق این رساله، یزدی ادعا کرده بوده که شهر اصفهان دارای خاصیتی است که خورشید پس از گذشت زمان ثابتی از طلوع، در جهت قبله قرار می‌گیرد. نویسندۀ رساله این ادعا را اثبات می‌کند ولی روش محاسبۀ آن مدت زمان را نمی‌گوید. در نسخ مختلف مقادیر گوناگونی برای این عدد آمده است. از این رو، محاسبات لازم برای یافتن آن را انجام می‌دهیم و نشان می‌دهیم که این اعداد کمتر از 1 ساعت با مقدار صحیح فاصله دارند و نمی‌توان مشخص کرد که کدام یک مد نظر یزدی بوده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104424_1d270ca269570c4bdd16761940c53fcc.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Archaeological Heritage of Rayy: A Review of Archaeological Investigations in Rayy in the Early Decades of the 20th Century and the Fate of their Finds and Documents میراث باستان‌شناسی ری؛ مروری بر فعالیت‌های باستان‌شناسی ری در دهه‌های نخست سده بیستم میلادی و سرنوشت یافته‌ها و اسناد آن 131 170 104425 10.22059/jihs.2025.403110.371843 FA نگین میری گروه باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران Journal Article 2025 09 27 From the last decades of the 19th century until the end of Erich F. Schmidt excavations in Rayy in 1937, numerous commercial and few scientific archaeology missions worked at Rayy. Schmidt’s excavation in the prehistoric mound of Cheshmeh Ali brought an international fame for Rayy among archaeologists interested in Iranian prehistory. Nevertheless, Rayy was already renowned among antiquarians and Islamic archaeologists as well as commercial excavators for its beautiful Islamic ware unearthed from the ruins of once-glorious Early and Medieval Islamic city of Rayy in clandestine diggings. Schmidt’s excavations was a turning point in the archaeology of Rayy due to its scientific approach and conformance to the new Antiquities Act, which obliged excavators to divide objects and submit reports to the Iranian government. Today, archaeological heritage of Rayy, including fine prehistoric pottery from Cheshmeh Ali, beautiful Islamic wares and fascinating Sasanian-Islamic stucco are displayed in museums around the world. Excavation reports and documents from such missions are kept in various archives as well, many of which still unpublished. Investigating the archaeological history of Rayy shows that before ratification of the Antiquities Act in 1930, excavated objects were either traded in antique markets by diggers or shipped out of Iran by archaeological missions and found their way to European collections and museums; no report or object was necessarily handed over to the Iranian government. The present study extensively reviews archaeological activities that were conducted in Rayy in the early decades of the 20th century and puts it in the contexts of the historical development of archaeological organization in Iran, that was gradually evolving by the establishment of Antiquities Department and ratification of the Antiquities Act. Additionally, distribution of archaeological material and documents from Rayy in different archives is comprehensively presented to pave way for further research on the archaeology of Rayy and its history پهنهٔ باستانی ری، از واپسین دهه‌های سدهٔ 19 تا سال 1937 میلادی که کاوش‌های اریک ف. اشمیت در آن پایان یافت، عرصهٔ حضور کاوشگران تجاری و چند هیأت علمی باستان‌شناسی بود. کاوش‌های اشمیت در تپهٔ پیش از تاریخی چشمه‌علی در میانهٔ دههٔ 1930 میلادی جایگاه ری را در بستر پژوهش‌های باستان‌شناسیِ پیش از تاریخ ایران به شهرتی جهانی رساند. میراث باستانی ری اما پیش از آن و از اواخر سده 19 میلادی به سبب اشیاء و سفالینه‌های اسلامی زیبای مکشوفه در ویرانه‌های شهر باشکوه سده‌های نخستین و میانه اسلامی ری مورد توجه باستان‌شناسان، عتیقه‌بازان و کاوشگران تجاری ایرانی و غیرایرانی قرار گرفته بود. کاوش‌های اشمیت به واسطه رویکرد عالمانه آن (در مقیاس آن دوره) و نیز بدان جهت که در چهارچوب قوانین جدید مربوط به فعالیت‌های باستان‌شناسی در ایران پیش می‌رفت، نقطهٔ عطفی در پیشینه باستان‌شناسی ایران و ری است. پیش از اشمیت و جدا از کاوش‌های تجاری، هیات باستان‌شناسی فرانسه در ایران نیز بررسی و کاوش مختصری در دشت ری انجام داده بود. امروزه میراث باستان‌شناسی ری، به‌ویژه سفال‌های زیبای پیش از تاریخی چشمه‌علی، سفالینه‌های چشم‌نواز اسلامی و گچ‌بری‎های ساسانی ـ اسلامی به دست آمده از فعالیت‌های تجاری و علمی باستان‌شناسی در ری از اواخر سده نوزده و چند دهه نخست سده بیستم، در موزه‌ها و مجموعه‌های سرتاسر جهان پراکنده‌اند و اسناد مرتبط با آنها نیز در بایگانی‌های گوناگون نگهداری می‌شوند. بررسی تاریخچهٔ فعالیت‌های باستان‌شناسی در ری نشان می‌دهد مواد حاصل از کاوش‌های تجاری و غیرتجاری ایرانی و غیرایرانی تا پیش از تصویب قانون حفظ آثار عتیقه در 1309ش/1930م، در بازارهای عتیقه معامله شده و به مجموعه‌های خصوصی و موزه‌های غالباً اروپایی راه می‌یافتند و عملاْ چیزی به دولت ایران تحویل داده نمی‌شد. اسناد داخلی مرتبط با این فعالیت‌ها نیز عموماً محدود به مکاتبات ادارهٔ کل عتیقات است. مرور پیشینهٔ فعالیت‌های باستان‌شناسی در این چند دهه، به‌ویژه در بستر تاریخچهٔ باستان‌شناسی ایران که در این دوران در حال تکوین و تکامل هویتی نوین برای خود و سامان دادن به سازوکاری اداری و قانونی به‌منظور انجام، مدیریت و نظارت بر کاوش‌ها و یافته‌های باستان‌شناسی و حضور هیأت‌های خارجی بود، و نیز شناسایی پراکندگی مواد فرهنگی و اسناد باستان‌شناسی مرتبط با این فعالیت‌ها در موزه‌ها و مؤسسات پژوهشی با هدف ایجاد بستری برای پژوهش‌های بعدی، محور اصلی این نوشتار است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104425_8dfceb5c9fd29c9d0ff4a8fb5d7e72e4.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Determination of Obliquity of the Ecliptic by Observing Solstices in Medieval Islam اندازه‌گیری میل اعظم (میل دایرةالبروج) با رصد انقلابین در دورۀ اسلامی 173 202 103687 10.22059/jihs.2025.392094.371822 FA یونس کرامتی پژوهشکدۀ تاریخ علم، دانشگاه تهران Journal Article 2025 03 13 The Obliquity of the Ecliptic (in the terms of Islamic astronomy: Meyl aʿzam / Kolli, literally: the greatest / total declination [of the sun]) is one of the important astronomical parameters for which numerous observations have been made in Medieval Islam to determine it. The most reliable method for this task, according to ancient scholars, was to find the maximum and minimum annual meridian solar altitudes (by observing meridian solar altitudes on a few days close to the summer and winter solstices) and to calculate half the difference between the two. Most of these observations were made with a large brick quadrant known as a libna, in some cases with metal graduated rings of various sizes, and in at least two cases with a very large brick sextant, known as the Fakhri Sextant. Some Islamic astronomers, such as Khujandi, considered the obliquity to have a decreasing trend, and some others (mostly in Andalusia) considered its changes to be oscillating, following the incorrect assumption known as Trepidation / “The Accession (Iqbal) and Recession (Idbar).” But some, such as Biruni and Ibn al-Shatir, attributed the difference in the results of the observations to the error of the observational instruments and / or the observer (especially about Khujandi and Abu al-Fazhl Hirawi). Hence, many astronomers have pointed out different values obtained for the Obliquity, and Biruni has provided a more or less chronological list of the Obliquity observations up to his time. The present survey presents, for the first time, an analytical and chronological list of these observations with numerous considerations on some details and points related to these observations میل اعظم یا میل کلّی (برابر با میل دایرةالبروج) یکی از پارامترهای مهم نجومی است که در دورۀ اسلامی رصدهایی پرشمار برای اندازه‌گیری آن به انجام رسیده است. معتبرترین روش برای این کار از نظر دانشوران کهن، یافتن بیشینه و کمینۀ ارتفاع نیم‌روزی سالانۀ خورشید (با رصد ارتفاع نیم‌روزی خورشید در چند روز نزدیک به انقلاب تابستانی و زمستانی) و محاسبۀ نصف تفاضل این دو بود. رصدهایی پرشمار بدین شیوه انجام شده است. بیشتر این رصدها با ربعی خشتی و بزرگ مشهور به لِبْنَه، در شماری از موارد با حلقه‌های مدرج فلزی در اندازه‌های مختلف، و دست‌کم در دو مورد با سدسی بسیار بزرگ از خشت، مشهور به سدس فخری انجام شده‌است. شماری از اخترشناسان دورۀ اسلامی، همچون خجندی، میل را دارای روندی کاهشی می‌دانستند و شماری دیگر (بیشتر در اندلس) با پیروی از فرض نادرست نامور به «اقبال و ادبار فلک» تغییرات آن را نوسانی می‌پنداشتند. اما شماری نیز، همچون ابوریحان بیرونی و ابن شاطر تفاوت در نتایج رصدها را به خطای ابزارهای رصدی و رصدگر (به ویژه دربارۀ خجندی و ابوالفضل هروی) نسبت می‌دادند. از این رو بسیاری از اخترشناسان به مقدارهای متفاوت یافته‌شده برای میل اعظم اشاره کرده‌اند و بیرونی سیاهه‌ای کمابیش گاه‌نگارانه از رصدهای میل اعظم تا روزگار خود فراهم آورده است. جستار حاضر برای نخستین بار فهرستی تحلیلی و گاه‌نگارانه از این رصدها را با ملاحظاتی پرشمار دربارۀ برخی دقایق و نکات مرتبط با این رصدها عرضه می‌کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_103687_519f77d1db9381bcb72062640aae45d7.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Qanat, A Symbol of Science in the Ancient World قنات نمادی از علم جهان باستان 205 232 103686 10.22059/jihs.2025.401921.371839 FA اکبر خداویردی زاده گروه باستان‌سنجی، دانشکدۀ حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران Journal Article 2025 09 06 The earliest surviving traces of qanats date back to the emergence of the first human civilizations. Remnants of ancient Iranian qanats from as early as the third and second millennia BCE can still be found in various regions of Iran. Numerous qanat systems from the Achaemenid and Sasanian periods have also endured. Qanats are recognized as symbols of science and engineering in the ancient world. They reflect a profound understanding of hydrology, geology, and engineering among past societies. The ability to locate and extract hidden water deep underground, to dig long and deep tunnels, and to guide water along a gentle slope required advanced knowledge and skill. For centuries, humans have studied the earth and its constraints, and the construction of qanats in some of the most complex geological formations thousands of years ago demonstrates an early form of applied geological engineering—long before geology emerged as a formal scientific discipline in the 17th and 18th centuries. These ancient qanats were excavated in accordance with the natural laws governing soil behavior. Today, such behavior is studied under the discipline of soil mechanics. قدیمی‌ترین آثار برجای مانده از قنات‌ها با پیدایش اولین تمدن‌های ‌بشری هم زمان است. آثاری از قنات‌های باستانی ایران از حدود هزارۀ سوم و دوم قبل از میلاد در نقاط مختلفی از ایران هنوز باقی است. از دورۀ هخامنشیان و ساسانیان نیز بقایای رشته قنات‌های متعدد دیده می‌شود. قنات‌ها به عنوان نمادی از علم و مهندسی جهان باستان شناخته می‌شوند. قنات‌ها نشان دهندۀ درک عمیق گذشتگان از علم آب شناسی، زمینشناسی و مهندسی است. شناخت و استخراج آبهای پنهایی در اعماق پنهان زمین و توانایی حفر تونل‌های عمیق و طولانی و هدایت آب در طول شیب زمین نیازمند دانش و مهارت بالایی بوده است. بشر از قرنها پیش توانسته زمین و محدودیت‌های آن را بشناسد و با حفر قنات در پیچیدهترین ساختارهای زمینشناسی در چندین هزار سال پیش با علم زمینشناسی مهندسی آشنا بوده است، در صورتی که در قرون 17 و 18 زمین‌شناسی از قلمرو حدس و نظر خارج شد و به رشتۀ علم پیوست. قنات‌های کهن حفر شده در دل خاک با قوانین حاکم بر رفتار خاک حفر شده‌اند. رفتار مکانیکی خاکها امروزه تحت دانش مکانیک خاک بررسی می‌شود.

https://jihs.ut.ac.ir/article_103686_9e160b997ca0e324273621bfc0bd6c1b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Allama Afḍal al-Dīn Khunajī: A Physician in the Role of a Judge (1194–1248) افضل الدین خونجی: طبیبی در کسوت قضاوت (590-646ق) 235 244 103980 10.22059/jihs.2025.403279.371845 FA علی خالقی گروه معارف اسلامی ، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی ،تهران ، ایران Journal Article 2025 09 28 Throughout the history of Islamic civilization, distinguished scholars have consistently emerged who, through their scientific and practical endeavors, have significantly contributed to its growth and flourishing. One such scholar is Afḍal al-Dīn Khūnajī (1194–1248), born in Khūnā or Khūnaj (Kāghadhkanān). After completing his early education in Islamic sciences, he migrated to Egypt during the Mongol invasion of Iran, settled in Cairo, and became a leading figure of his time in logic, philosophy, Islamic law, and medicine. Appointed by the ruler of Egypt as the Chief Judge (Qāḍī al-Quḍāt), he passed away in this role. This descriptive study aims to gather insights into the life, era, status, and scholarly works of Afḍal al-Dīn Khūnajī, and to introduce his intellectual and socio-political standing within Islamic civilization. His surviving works in jurisprudence, logic, and medicine suggest that he was a preeminent authority in both rational and transmitted sciences of his time, playing a pivotal role in their development. His appointment to judicial and medical positions by the Egyptian ruler also indicates that he was a trusted reference not only in theoretical knowledge but also in practical sciences among the Muslim community of Egypt. در حوزۀ تمدن اسلامی همواره دانشمندان فاضلی ظهور پیداکرده‌اند که با انجام کارهای علمی و عملی به رشد و شکوفایی تمدن اسلامی کمک فراوانی کرده‌اند. افضل الدین خونجی (590 -646ق) متولد خونا یا خونج (کاغذکنان) یکی از این دانشمندان است که پس از سپری کردن تحصیلات اولیه در علوم اسلامی در دوران تهاجم مغول به ایران، به مصر عزیمت کرد و رحل اقامت در قاهره افکند و در علم منطق، حکمت، علم شریعت و طبابت سرآمد روزگارش شد. و از سوی حاکم مصر به قاضی القضاتی مصر منصوب شد و در این کسوت در سال 646 ق در گذشت. این مطالعۀ توصیفی، تلاشی است در جهت جمع‌آوری آگاهی‌هایی دربارۀ زندگی، زمانه و موقعیت و آثار علمی افضل الدین خونجی و معرفی جایگاه علمی و سیاسی – اجتماعی ایشان در تمدن اسلامی. از مجموع آثار علمی ایشان در زمینۀ فقه، منطق، طب. چنین برمی‌آید که او در علوم عقلی و نقلی زمان خود سرآمد روزگار بوده و نقش به‌سزایی در تحول علوم عقلی و نقلی داشته است. انتخاب ایشان از سوی حاکم مصر به منصب قضا و طبابت نیز نشانگر آن است که وی علاوه بر علوم نظری، در علوم عملی نیز مرجع مردم مسلمان مصر بوده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_103980_54d40727d9fd658c1b9810eb4b423d4b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 The History and Philosophy of Science as a Guide for Teaching Empirical Sciences with Emphasis on the Later Wittgenstein's Perspective تاریخ و فلسفه علم به عنوان راهنمای تدریس علوم تجربی با تأکید بر دیدگاه ویتگنشتاین متأخّر 247 289 104414 10.22059/jihs.2025.403752.371849 FA رسول برجیسیان گروه آموزش الهیات، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 10 08 One of the main aims of this article is to examine and clarify the role of the historical approach in teaching the nature of science, emphasizing that this approach is not only a complement to the naturalistic view but also essential for a deeper understanding of science-in-the-making. The article seeks to demonstrate how the use of history and philosophy of science can enhance students’ comprehension of the nature of experimental sciences. The research method is based on conceptual analysis, namely the evaluation of the structure of concepts related to the nature of science, combined with progressive inference. The theoretical framework draws upon the later philosophy of Wittgenstein, and three major approaches in science education literature are discussed. The consensus view focuses on general and less controversial aspects of the nature of science. The family resemblance view, inspired by Wittgenstein’s thought, presents science as a cognitive system characterized by structural similarities. The integrated view, grounded in Wittgenstein’s later philosophy, regards science not as a static structure but as a linguistic practice in formation, where meaning emerges through the use of words within specific language games. Integrating general and particular aspects of the nature of science within this framework leads to an understanding of science as a human, historical, and interpretive activity, one whose comprehension depends on linguistic, cultural, and educational contexts. In this perspective, science-in-the-making is not merely theoretical progress but also transformation in ways of speaking, seeing, and judging. The educational implications of the article highlight that teaching experimental sciences should adopt the integrated approach so that students perceive science not simply as a set of facts but as a historical, interpretive, and human process. Examples from the history of science underscore the role of alternative and contested interpretations of empirical data and stress the importance of scientific literacy grounded in an appreciation of the dynamic nature of science. یکی از اهداف این مقاله، بررسی و تبیین نقش رویکرد تاریخی در آموزش ماهیت علم است، با تأکید بر این‌که این رویکرد نه‌تنها مکمل دیدگاه طبیعت‌گرایانه است، بلکه برای فهم عمیق‌تر «علم در حال ساخت» نیز ضروری است. مقاله در پی آن است که نشان دهد چگونه بهره‌گیری از تاریخ و فلسفۀ علم می‌تواند درک دانش‌آموزان از ماهیت علوم تجربی را ارتقا بخشد. روش پژوهش شامل تحلیل مفهومی، یعنی ارزیابی ساختار مفاهیم مرتبط با ماهیت علم، و استنتاج پیشرونده است. مقاله بر پایۀ فلسفۀ متأخر ویتگنشتاین بنا شده و سه رویکرد اصلی را در ادبیات آموزش علوم بررسی می‌کند. دیدگاه اجماع بر جنبه‌های عمومی و کم‌چالش ماهیت علم تمرکز دارد. دیدگاه شباهت خانوادگی، با الهام از اندیشۀ ویتگنشتاین، علم را به‌مثابه نظامی شناختی با شباهت‌های ساختاری معرفی می‌کند. دیدگاه تلفیقی، با تکیه بر فلسفۀ متأخر ویتگنشتاین، علم را نه ساختاری ایستا، بلکه کنشی زبانی در حال شکل‌گیری می‌داند؛ کنشی که در آن معنا از طریق کاربرد واژگان در بازی‌های زبانی خاص پدید می‌آید. تلفیق جنبه‌های عمومی و خاص ماهیت علم در این چارچوب، به معنای درک علم به‌عنوان فعالیتی انسانی، تاریخی و تفسیربردار است؛ فعالیتی که فهم آن وابسته به زمینه‌های زبانی، فرهنگی و آموزشی است. «علم در حال ساخت» در این نگاه، نه صرفاً پیشرفت نظری، بلکه دگرگونی در شیوه‌های سخن گفتن، دیدن و داوری کردن است. دلالت‌های آموزشی مقاله نشان می‌دهد که آموزش علوم تجربی باید از رویکرد تلفیقی بهره گیرد تا دانش‌آموزان بتوانند علم را نه صرفاً به‌عنوان مجموعه‌ای از حقایق، بلکه به‌عنوان فرآیندی تاریخی، تفسیری و انسانی درک کنند. ارائۀ نمونه‌هایی از تاریخ علم، نقش تفسیرهای جایگزین و بحث‌برانگیز داده‌های تجربی را برجسته می‌سازد و بر اهمیت تربیت علمی مبتنی بر فهم ماهیت پویای علم تأکید می‌ورزد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104414_d03010123af617694c1dbde3ca336126.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 A Comparative Study of Music in Ancient Iran and post-Islamic Iran up to the End of the Seljuk Period مقایسۀ موسیقی در ایران باستان با پس از اسلام تا پایان دورۀ سلجوقیان 291 313 104458 10.22059/jihs.2025.402808.371842 FA مرتضی تهامی گروه آموزشی تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران رقیه ندرلو گروه آموزشی تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران Journal Article 2025 09 21 This study aims to compare music in ancient Iran and the Islamic era, a topic closely intertwined with historical inquiry. It addresses key questions such as the types of musical instruments used in each period, the functions and contexts in which music was employed, the most prominent musicians before and after Islam, and the cultural and social status of music among rulers and the general public. The findings indicate that music in both eras was primarily practiced in royal courts and dominated by the upper class, while skilled musicians often came from lower social strata to perform at court. Musical instruments evolved over time, with each period favoring distinct types. The research is based on library sources and follows a descriptive-analytical methodology. هدف از انجام این پژوهش مقایسۀ موسیقی در دورۀ ایران باستان و اسلام است و یکی از موضوعات مهمی است که با تاریخ پیوند دارد. مهم‌ترین پرسش‌هایی که در این پژوهش مطرح است عبارت اند از: ۱) در هر دوره از حکومت‌های ایران باستان و اسلامی از چه نوع سازهای موسیقی استفاده می‌شده است؟ ۲) در چه اموری از موسیقی استفاده می‌شد؟ ۳) مهم‌ترین موسیقی‌دانان دورۀ باستان و پس از اسلام شامل چه کسانی می‌شود؟ ۴) این هنر در دوره باستان و اسلام چه جایگاهی در بین حکومت و مردم داشته است؟ نتایج به دست آمده از این پژوهش بیانگر آن است که موسیقی در دوران ایران باستان و اسلام، بیشتر در دربار رایج بود و تحت سلطۀ طبقۀ فرادست جامعه بود و موسیقی‌دانان چیره دستی هم از طبقۀ فرودست جامعه برای نواختن به دربار می‌رفتند. همچنین در دوره‌های مختلف ایران باستان و اسلامی، سازهای موسیقی دچار تحول شده است و در هر دوره از سازهای خاصی استفاده می‌شد. در انجام این پژوهش از منابع موجود در کتابخانه‌ها استفاده شده است و پژوهش ماهیتی توصیفی- تحلیلی دارد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104458_51899beee784a0fdbc3938a0b485a143.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 1 2025 08 23 Book Review. Sonja Brentjes. Historiography of the history of science in Islamicate societies: Practices, concepts, questions معرفی کتاب تاریخ‌نگاری تاریخ علم در جوامع اسلامی؛ تجربه‌ها، مفاهیم، پرسش‌ها نوشته سونیا برنتیس 315 325 104508 10.22059/jihs.2025.404003.371851 FA نرگس عصارزادگان خانۀ ریاضیات اصفهان Journal Article 2025 10 13 The book Historiography of the history of science in Islamicate societies: Practices, concepts, questions by Sonja Brentjes, a prominent scholar of science in the Islamic period, challenges the traditional and dominant narratives of the history of science in the Islamic world - particularly the theory of scientific decline after the Golden Age. It demonstrates that the decline hypothesis is inconsistent with historical evidence and that scientific activities in Islamic societies continued through the Safavid, Ottoman, and Mughal periods. Brentjes emphasizes the importance of social institutions and structures in the production of science, educational methods, and the practices of recording, preserving, and transmitting knowledge. For instance, she highlights face-to-face education and research conducted in the form of commentary and exegesis as influential factors in the advancement of science. Additionally, the relationship between science and religion among scholars and rulers, who often held divergent views in support of or opposition to science, is examined. Brentjes strongly recommends that researchers avoid framing all manuscripts, treatises, instruments, maps, and scientific artifacts within broad categories such as "Islam" or "Latin Europe". Instead, she urges scholars to consider specific contexts, social frameworks, and the unique opportunities and constraints of each society, moving beyond stereotypical assumptions to adopt detailed historical investigations and more comprehensive analyses. کتاب تاریخ‌نگاری تاریخ علم در جوامع اسلامی تألیف سونیا برنتیس، محقق برجستۀ علم دورۀ اسلامی، روایت‌های سنتی و غالب تاریخ علم در جهان اسلام، به‌ویژه نظریۀ افول علمی پس از دورۀ طلایی را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد فرضیۀ افول با شواهد تاریخی همخوانی ندارد و فعالیت‌های علمی در جوامع اسلامی تا دوره‌های صفوی، عثمانی و گورکانی تداوم داشته است. برنتیس به اهمیت نهادها و ساختارهای اجتماعی تولید علم، روش‌های آموزشی و شیوه‌های ثبت، ضبط و انتقال علم تأکید دارد. برای نمونه، او به آموزش‌های چهره‌به‌چهره و پژوهش‌هایی که در قالب تفسیر و شرح‌نویسی عرضه می‌شد، به عنوان عوامل اثرگذار در پیشرفت علم اشاره می‌کند. از سوی دیگر، ارتباط میان علم و دین نزد عالمان و حکمرانان که معمولا نظرات مشابهی در حمایت یا مخالفت با علم نداشتند بررسی می‌شود. پیشنهاد مؤکد برنتیس به پژوهشگران این است که دیگر تمامی نسخ خطی، رساله‌ها، ابزارها، نقشه‌ها و اشیای مرتبط با علم را در چارچوب مفاهیم کلانی مانند «اسلام» یا «اروپای لاتین» جای ندهند، بلکه به شرایط خاص زمانی- مکانی، بافت اجتماعی و نیز فرصت‌ها و محدودیت‌های هر جامعه توجه کنند و با گذر از پیش‌فرض‌های کلیشه‌ای به بررسی‌های خُرد تاریخی و تحلیل‌های جامع‌تر روی آورند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_104508_cf24e23d0742698a3dcd8f2d47f6ca21.pdf