مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 The Compatibility of Epistemic Monism and Epistemic Relativism سازگاری مونیسم معرفتی و نسبی‌گرایی معرفتی 3 36 104801 10.22059/jihs.2025.403206.371844 FA جلال عبدالهی دانشجوی دکتری، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، تهران، ایران 0000-0002-9907-2076 Journal Article 2025 09 27 The aim of the present article is to examine the relationship between monism and epistemic relativism. After explaining the standard model of relativism and pluralism, we point to one of the fundamental differences between pluralism and relativism, which concerns monism: while relativism may be compatible with monism, pluralism is incompatible with monism. Accepting the possibility of compatibility between monism and relativism requires attention to at least two conditions: dependency and contingency. Although the dependency condition is necessary, it is not by itself sufficient for understanding the possibility of compatibility between relativism and monism, and this highlights the necessity of considering the component of contingency. We demonstrate that if contingency is not considered, it becomes impossible to distinguish relativism from absolutism (under conditions where monism prevails). Finally, we explain that contingent monism-although it can be compatible with relativism-is neither in itself a reason for affirming relativism nor a reason for rejecting it. هدف مقاله حاضر، بررسی رابطه بین مونیسم و نسبی‌گرایی معرفتی است. پس از توضیح مدل استاندارد نسبی‌گرایی و کثرت‌گرایی، به یکی از تفاوت‌های اساسی بین کثرت‌گرایی و نسبی‌گرایی اشاره می‌کنیم که به مونیسم مربوط است: درحالی‌که نسبی‌گرایی ممکن است با مونیسم سازگار باشد ولی کثرت‌گرایی با مونیسم ناسازگار است. در پذیرش امکان سازگاری مونیسم با نسبی‌گرایی، باید حداقل به دو شرط توجه کرد: وابستگی و امکانی‌بودن (contingency). شرط وابستگی بااین‌که لازم است اما به تنهایی برای فهم امکان سازگاری نسبی‌گرایی با مونیسم کافی نیست و این لزوم توجه به مؤلفۀ امکانی‌بودن را نشان می‌دهد. ما نشان می‌دهیم در صورت عدم توجه به امکانی‌بودن، امکان تمایز نسبی‌گرایی از مطلق‌گرایی (در شرایطی که مونیسم حاکم است) منتفی می‌گردد. در انتها، توضیح می‌دهیم که مونیسم امکانی - بااینکه می‌تواند با نسبی‌گرایی سازگار باشد - به خودی‌خود نه دلیلی بر تأیید نسبی‌گرایی است و نه دلیلی بر نفی آن.  https://jihs.ut.ac.ir/article_104801_3bf86a3714e210fbbb371c0019dc3f77.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 A Study of the Scientific Life of Mahmoud Behzad and the Textual History of His First Book (1944–1982) Based on a Newly Discovered Manuscript پاسِ خدمت داروین : پژوهشی در زندگی علمی محمود بهزاد و نسخه‌شناسی نخستین کتابش میان سال‌های 1323 تا 1361 بر اساس دست‌نویس نویافته 39 88 104989 10.22059/jihs.2025.405010.371859 FA محمد معصومی پژوهشگر غیروابسته تاریخ علم Journal Article 2025 10 27 To date, no research based on primary sources has been conducted on the scientific and cultural life of Dr. Mahmoud Behzad, often regarded as the father of modern biology in Iran. Existing accounts are primarily limited to personal memoirs or interviews conducted during his lifetime. Occasioned by the discovery of the original manuscript of his first book, this article examines archival documents to investigate Behzad’s life from its beginnings until 1951 (1330 SH). It aims to uncover the contexts that provided the necessary foundations for the creation of such a work. Consequently, this paper presents both a narrative of Behzad’s scientific career and the evolutionary trajectory of his book, What Does Darwin Say?, based on the recovered manuscript. Divided into several sections, the study offers a sociological narrative of science, chronicling the dissemination of scientific theories and the historical spectrum of supportive and opposing reactions they elicited. تا کنون دربارۀ زندگی علمی و فرهنگی دکتر محمود بهزاد که برخی او را پدر زیست‌شناسی جدید می‌دانند، پژوهشی متکی بر کاوش اسناد دست‌اول صورت نگرفته است. هر چه هست یا نقل خاطرات است یا گفت‌وگویی که در زمان حیات ایشان صورت گرفته. من در این مقاله به مناسبت پیدا شدن نسخۀ دست‌نویس نخستین کتاب ایشان، سری به اسناد زده‌ام و زندگی او را از آغاز تا سال ۱۳۳۰ بررسی کرده‌ام و تا حد ممکن زمینه‌هایی را که می‌تواند بستر لازم را برای نوشتن چنین کتابی آماده سازد، آشکار ساخته‌ام. بنا بر این، مخاطب در این مقاله هم با روایتی از زندگی علمی بهزاد و هم سیر تحولی چاپ کتاب داروین چه می‌گوید؟ بر پایۀ دست‌نویس پیداشده روبه‌رو است. این نوشته به چند «پاره» تقسیم شده و در هر پاره بخشی از این روایت به دست داده شده است. در واقع، در اینجا با نوعی روایت جامعه‌شناختی از علم مواجهیم که از سویی روند ترویج و گسترش نظریه‌های علمی را، و از دیگر سو واکنش‌های موافق و مخالف با آن نظریه را در بستری تاریخی روایت می‌کند.  https://jihs.ut.ac.ir/article_104989_983c94a3222067a1fb01b9694f1f4354.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 Double-Mirror Method for Rangefinding: A Scientific Development by al-Khāzinī فاصله سنجی با دو آینه: دستاوردی علمی از خازنی 91 104 104988 10.22059/jihs.2025.406070.371861 FA رضا کیانی موحد دانشجوی دکتری تاریخ علم، پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران Journal Article 2025 11 17 The use of mirrors for measuring distance and height has its origins in ancient Greek science. In his <em>Optics</em>, Euclid demonstrated how the reflection of light could be geometrically employed to determine an object’s altitude or range with remarkable precision. During the Islamic Golden Age, scholars adopted and further developed his methods. For example, ʿAbd al-Raḥmān al-Khāzinī (active ca. 1115–1130 CE), in his treatise <em>On Marvelous Instruments</em>, not only explained Euclid’s single-mirror method but also introduced an innovative Double-Mirror Method. This innovation enabled the simultaneous determination of both height and distance of an object through one observation. Al-Khāzinī’s contribution represents a significant step in linking theoretical geometry with practical applications in surveying and engineering within the scientific tradition of the medieval Islamic world. This article examines his methods in detail. به‌کارگیری آینه برای اندازه‌گیری فاصله و ارتفاع، ریشه در سنت‌های علمی یونان باستان دارد. اقلیدس در کتاب <em>المناظر</em> با استفاده از روش هندسیِ بازتاب نور، نشان داد چگونه می‌توان با کمک آینه، ارتفاع یا فاصلهٔ اشیاء را تعیین کرد. در دوران تمدن اسلامی، دانشمندان مسلمان این روش را اقتباس و گسترش دادند. در میان آنان، عبدالرحمن خازنی (منجم و ریاضی‌دان معاصر با خیام در قرن پنجم قمری) در رسالهٔ خود با عنوان عنوان <em>فی آلات العجیبة</em>، افزون بر توضیح روش آینۀ اقلیدس، روشی جدید برای مساحی با دو آینه ابداع کرد. در این روش می‌توان هم‌زمان هم ارتفاع و هم فاصلهٔ جسم را به دست آورد. نوآوری خازنی گامی مهم در پیوند دادن هندسهٔ نظری با کاربردهای مهندسی و نقشه‌برداری در جهان اسلام به شمار می‌آید. https://jihs.ut.ac.ir/article_104988_8f0bb05d67e95d5244e492c9de6c0c13.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 Analysis of the Pattern of Combination and its Application in the Design and Manufacture of Niello Ornaments تحلیل الگوی تلفیق و کاربست آن در طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‎قلم 107 128 105953 10.22059/jihs.2026.408087.371865 FA سحر ذکاوت دانشگاه شاهد، تهران، ایران 0000-0001-7488-6527 خشایار قاضی‌زاده دانشکده‌ هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران شهریار شکرپور دانشکده هنرهای صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران Journal Article 2025 12 13 Niello is a decorative method in metalworking and a combination of silver sulfides including silver, sulfur, copper and lead. In the present research, the examined samples include a sample of a Qajar Niello ring, which is combined with the artistic methods of Filigree, Turquoise Inlaying and Isfahan style penmanship, and a final work has been created. The research questions are: 1- What are the indicators of the pattern of designing and making Iranian Niello ornaments based on the combined and integrated approach of art? 2- How can the Niello works of the past be improved and produced with a higher and more beautiful quality? The results show that innovative creativity in the design and manufacture Niello ornaments is achieved by a detailed and scientific study of the techniques and features of designing various motifs and identifying their capacities and in this way, it is possible to achieve a successful combination and integration model in the field of ornaments industry. سیاه‌قلم عنوان شیوه‎ای تزئینی در فلزکاری و ترکیبی از سولفیدهای نقره شامل نقره، گوگرد، مس و سرب است. در پژوهش حاضر نمونه‌های مورد بررسی شامل یک نمونه انگشتر سیاه‎قلم قاجاری است که با شیوه‌های هنری ملیله‌کاری، فیروزه‌کوبی و قلمزنی سبک اصفهان تلفیق شده و اثری نهایی خلق شده است. پرسش‌های پژوهش عبارتند از: 1- شاخص‌های الگوی طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‌قلم ایرانی براساس رویکرد تلفیقی هنر کدامند؟ 2- چگونه می‎توان آثار سیاه‏قلم گذشته را ارتقاء داد و با کیفیتی بالاتر و زیباتر تولید کرد؟ نتایج نشان می‌دهد خلاقیت نوآورانه در طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‏قلم با مطالعه دقیق و علمی فنون، تکنیک‌ها و ویژگی‌های طراحی نقوش مختلف و شناسایی ظرفیت‎های آن‌ها حاصل می‌شود و به این ترتیب می‏توان به الگوی ترکیب و تلفیقی موفقی در حوزه صنعت دست یافت. https://jihs.ut.ac.ir/article_105953_3c94bbfb9cc33c6cab17c1a984782e04.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 The Visual Origin of Human Anatomical Illustration in Islamic Iran: A Study of the Transition and Transformation of Anatomical Imagery from Europe to Iran خاستگاه بصری شیوۀ تصویرگری تشریح بدن انسان در ایران اسلامی: مطالعۀ سیر انتقال و دگرگونی تصویرگری تشریح بدن انسان از اروپا به ایران 131 161 106273 10.22059/jihs.2026.409080.371867 FA علیرضا طاهری گروه تاریخ تحلیلی و تطبیقی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران مژده شرفخواه دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران داود رنجبران گروه تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران Journal Article 2025 12 29 The present study aims to investigate the anatomical illustrations of the human body found in drawings remaining from the era following the Muslim conquest of Iran covering the 9^th through 11^th centuries in the lunar calendar. The study is primarily focused on the illustrated treatise written by Manṣūr ibn Muḥammad ibn Aḥmad ibn Yūsuf ibn Ilyās, a physician from Shiraz, in light of the iconographic traditions of the medieval Europe. The main objective of this study is to identify the visual origins, channels of knowledge transfer, and processes of adaptation and recreation of illustrations in the interactions between the two cultures. This library research employs field study techniques and a descriptive-analytic approach to collect visual and textual data for the analysis of anatomical illustrations. Findings indicate that the convention of anatomical illustrations in the Islamized Iran has been established independently of the European texts on dissection. However, in terms of the form and figure organization, it has been affected by the European visual patterns of the middle ages. It is noteworthy, though, that this adaptation has not been a direct imitative one. In fact, during the transfer process, the images have passed through the filter of aestheticism and ethnic drawing conventions and, while been kept untouched in the roots, have been recreated. Consequently, these images enjoy distinct peculiarities while still benefitting from the structural fundaments of the European patterns. A comparative study of the history of medicine in Iran and Europe indicates that the origins of the modern anatomy in Europe, particularly the systematic dissection and pre-renaissance illustrations, are owing to the transfer of medical texts and knowledge from Greece via the medium of Islam. In the Islamized Iran, despite limitations associated with practical dissection, the illustrations of human anatomy and dissection have played a pivotal role in the establishment of the principles of medical training. These illustrations apply a combination of artistic and scientific norms to pave the way for the creation of an interdisciplinary visual language for the transfer of knowledge. The current study surpasses the mere analysis of apparent similarities and differences to reveal the channels for the transfer of knowledge between the European and Islamic cultures and the interaction of the two traditions. This helps to redefine the significance of illustrations as an independent means for the transfer of medical knowledge. پژوهش حاضر به بررسی تصویرسازی تشریح بدن انسان در نسخه‌های مصور ایران اسلامی قرون ۹ تا ۱۱ق، به ویژه آثار منسوب به منصور بن محمد شیرازی، در پرتو سنت‌های تصویری اروپای قرون وسطی می‌پردازد. هدف اصلی مطالعه، شناسایی خاستگاه‌های بصری، مجاری انتقال دانش و فرآیندهای اقتباس و بازتولید تصویر در دو سنت فرهنگی است. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تحلیل میدانی نسخه‌های مصور، داده‌های تصویری و متنی را گردآوری کرده و با رویکرد توصیفی-تحلیلی بررسی نموده­است. یافته ­های این پژوهش نشان می‌دهد که سنت تصویرسازی تشریحی در ایران اسلامی، مستقل از متون کالبدشکافی اروپایی شکل گرفته، با این حال، در سطح فرم و سامان­دهی پیکره تحت تأثیر الگوهای بصری اروپا در قرون میانه قرار داشته­ است. شایان ذکر است که این اقتباس، یک تقلید مستقیم نبوده؛ بلکه تصاویر در فرآیند انتقال، از فیلتر نظام زیبایی شناسی و سنت­های تصویرسازی بومی عبور کرده و ضمن حفظ ریشه ­ها، بازآفرینی شده ­اند. در نتیجه این تصاویر در عین بهره ­گیری از مبانی ساختاری الگوهای اروپایی، واجد ویژگی ­های متمایز و منحصربه­ فردی هستند. مطالعۀ تاریخی پیشینه پزشکی در ایران و اروپا نشان می‌دهد که خاستگاه آناتومی مدرن اروپا، به ویژه کالبدشکافی نظام‌مند و تصویرسازی پیشارنسانسی، مدیون انتقال متون و دانش پزشکی از یونان به واسطه جهان اسلام است. در ایران اسلامی، علیرغم محدودیت‌های مرتبط با کالبدشکافی عملی، تصویرسازی تشریح بدن نقشی محوری در تثبیت آموزش پزشکی ایفا کرده اند. این تصاویر با ترکیب سنت‌های هنری و علمی، راه را برای ایجاد یک زبان بصری میان­ رشته­ ای جهت انتقال دانش هموار ساخته ­اند. این مطالعه با فراتر رفتن از تحلیل صرف شباهت ­ها و تفاوت‌های ظاهری، مسیرهای انتقال و تعامل دانش میان فرهنگ­های اروپایی و اسلامی را آشکار می‌سازد که این امر به بازتعریف اهمیت تصویرگری به عنوان ابزاری مستقل برای انتقال دانش پزشکی کمک می‌کند. https://jihs.ut.ac.ir/article_106273_e4402822f5ce41421a9c0c719ae157e8.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 From Marvel to Automation: A Re-reading of Badīʿ al-Zamān al-Jazarī’s Ingenious Mechanisms and Their Conceptual Links to Contemporary Robotics از شگفتی تا اتوماسیون: بازخوانی سازوکارهای بدیع‌الزمان جَزَری و پیوندهای مفهومی با رباتیک معاصر 163 184 105525 10.22059/jihs.2026.404875.371858 FA هانیه هاشمی گروه ریاضی ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. 0000-0003-4618-6595 عبدالحسین هاشمی گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، واحد شهرری Journal Article 2025 10 23 Badīʿ al-Zamān al-Jazarī (6th century AH/12th century CE), in his seminal work titled ‘al-Jāmiʿ bayn al-ʿilm wa-l-ʿamal al-nāfiʿ fī ṣināʿat al-ḥiyal’ (A Compendium of Theory and Practical Useful Mechanical Devices), presents a collection of hydraulic and automated mechanisms, accompanied by precise workshop instructions. Relying on the Topkapı manuscript and a techno-codicological analysis of its illustrations, this article demonstrates that three fundamental functional ideas are systematically embedded within al-Jazarī's systems: 1) motion conversion via the crank-slider mechanism, 2) simple level/flow feedback through floats and valves, and 3) mechanical sequencing using cams and peg-drums. Our research methodology involves a close re-examination of the textual descriptions, the extraction of kinematic chains, and a comparative analysis with later historical specimens. Case studies of the double-acting piston pump, water clocks, and automated display devices reveal that al-Jazarī's text is not merely a catalog of "marvels" but rather a presentation of reproducible mechanical logic. Consequently, the relationship between his work and contemporary robotics and automation is more conceptual than genealogical. That is, some of the principles of conversion, feedback, and sequencing that are employed in contemporary systems were formulated in a preliminary and workshop-oriented manner in his work. This reading bridges the gap between narratives of "wondrous devices" (ḥiyal) and "functional engineering," providing a framework for a dialogue between the history of technology and contemporary engineering<strong>.</strong> بدیع‌الزمان جَزَرِی (سده ششم هجری/دوازدهم میلادی) در اثر برجسته خود با عنوان «الجامِعُ بَیْنَ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ النَّافِعِ فِی صِنَاعَةِ الْحِیَلِ»، مجموعه‌ای از سازوکارهای هیدرولیک و خودکار را ارائه کرده که همراه با دستورالعصل‌های دقیق کارگاهی است. این مقاله، با اتکا بر نسخه خطی توپکاپی و تحلیلی فنی-نسخه‌شناختی از تصاویر آن، نشان می‌دهد که سه ایده کارکردی بنیادین به صورتی نظام‌مند در سیستم‌های جَزَری جای گرفته‌اند: 1) تبدیل حرکت به‌واسطه میل‌لنگ–شاتون، 2) بازخورد ساده سطح/جریان از طریق شناور و ولو، 3) توالی‌سازی مکانیکی با بادامک و درامِ میخ‌دار، روش تحقیق ما شامل بازبینی دقیق توصیف‌های متنی، استخراج زنجیره‌های سینماتیکی و تحلیل تطبیقی با نمونه‌های تاریخی متأخر است. مطالعات موردی روی پمپ پیستونی دوطرفه، ساعت‌های آبی و دستگاه‌های نمایشی خودکار آشکار می‌سازد که متن جَزَری صرفاً فهرستی از «شگفتی‌ها» نیست، بلکه ارائه‌ای از منطق مکانیکی قابل تکثیر است. در نتیجه، رابطه بین اثر او و رباتیک و اتوماسیون معاصر، بیشتر مفهومی است تا اینکه تبارشناختی باشد. یعنی برخی اصول تبدیل، بازخورد و توالی‌سازی که در سامانه‌های معاصر نیز به‌کار می‌روند، در آثار او به‌نحوی مقدماتی و کارگاهی صورت‌بندی شده‌اند. این خوانش شکاف میان روایت‌های «حِیَلِ شگفت‌انگیز» و «مهندسی کارکردی» را پر می‌کند و چارچوبی برای گفت‌وگو میان تاریخ فناوری و مهندسی امروز فراهم می‌آورد. https://jihs.ut.ac.ir/article_105525_020d32f007d408330f3ca1ea38e60927.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 The Role of Rational and Empirical Sciences in Otherworldly Happiness in al-Ghazālī’s Thought نقش علوم عقلی و تجربی در سعادت ٱخروی از دیدگاه غزالی 187 210 105774 10.22059/jihs.2026.409831.371871 FA محسن قاسمی گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران. ایران Journal Article 2026 01 19 Among the philosophical heirs of Avicenna’s teachings who engaged in the classification of sciences and articulated the position of rational and empirical sciences within their own classificatory systems is Abū Hāmid al-Ghazālī. The central issue of this study is to elucidate the place of rational and empirical sciences in al-Ghazālī’s thought and to examine the impact of these two domains of knowledge on human otherworldly happiness from his perspective. Ghazali’s engagement with rational and empirical sciences, contrary to the common perception of him, is fundamentally affirmative. Although he opposed certain metaphysical doctrines of Aristotle and Aristotelian thinkers such as Avicenna, pure rationality and pure empirical experience occupy a significant position within his classification of the sciences. He regards the employment of these two—considered as domains distinct from the Sharia—as necessary for the attainment of worldly happiness within society. Accordingly, al-Ghazālī regards disciplines such as theology, jurisprudence, arithmetic, medicine, astronomy, and, more broadly, the natural sciences, rational sciences, and worldly technics as conditions for human flourishing in this world and as preliminaries for attaining otherworldly happiness. The present study adopts a descriptive–analytical method and is based on a step-by-step analysis and exposition of the classifications of the sciences presented in al-Ghazālī’s major works, namely <em>Maqāṣid al-Falāsifa</em>, <em>al-Mustaṣfā min ʿIlm al-Uṣūl</em>, <em>Jawāhir al-Qurʾān</em>, <em>Mīzān al-ʿAmal</em>, and <em>Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn</em>. از جمله وارثان آموزه‌های فلسفی ابن‌سینا که به طبقه‌بندی علوم پرداخته و جایگاه علوم عقلی و تجربی را در نظام طبقه‌بندی علوم خود مطرح کرده است، ابوحامد غزالی است. مسألة محوری در این پژوهش، تبیین جایگاه علوم عقلی و تجربی نزد غزالی و تأثیر این دو ساحت از علوم در سعادت اُخروی انسان از دیدگاه این متفکر است. مواجهة غزالی با علوم عقلی و تجربی، برخلاف تصور رایجی که از او وجود دارد، مثبت است. غزالی هرچند با برخی از آموزه‌های متافیزیکی ارسطو و ارسطوگرایانی مانند ابن‌سینا مخالف بود، اما عقلانیت و تجربة محض در چارچوب طبقه‌بندی علوم او، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و استفاده از این دو را به عنوان قلمرو‌هایی متمایز از شریعت، جهت رسیدن به سعادت دنیوی برای جامعه ضروری می‌داند. بر همین اساس، غزالی علومی مانند کلام، فقه، حساب، طب، نجوم و به طورکلی علوم طبیعی، عقلی و فنون دنیوی را شرط سعادتمندی در این دنیا و مقدمة سعادت اُخروی قلمداد می‌کند. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی و بر پایة تحلیل و توضیح گام به گام طبقه‌بندی‌های ارائه شده در آثار مهم غزالی است. این آثار عبارت‌اند از: مقاصد الفلاسفه، المستصفی من علم الاصول، جواهر القرآن، میزان العمل و احیاء علوم الدین. https://jihs.ut.ac.ir/article_105774_12c21e9b05039ebd630830c6e10c467c.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 23 2 2026 02 20 A Content Analysis of two Treatises on Fever and Diarrhea by Hakim Muhammad Saeed Qomi بررسی محتوایی دو رساله درباره تب و اسهال از حکیم محمد سعید قمی 213 243 106153 10.22059/jihs.2026.410037.371874 FA جواد علیپور سیلاب گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. Journal Article 2026 01 25 Throughout history, in accordance with the prevailing intellectual frameworks and scientific knowledge of each era, numerous works have been produced in various fields of science, particularly in medicine and healing. Many of these works have remained unknown and have survived only in the form of manuscripts. One important example is the work of Ḥakīm Moḥammad Saʿīd Qomī, one of the prominent physicians of the Safavid period in the eleventh century AH, which consists of two independent treatises on two widespread diseases of the time, namely fever and diarrhea.<br />The present study is an interdisciplinary investigation in the field of the history of medicine. Its data have been collected through library-based research and are presented using a descriptive–analytical approach. The findings indicate that these two treatises were composed in Persian, by order of Shah Abbas II, in response to the diagnostic and therapeutic needs of the time, and within the framework of humoral medicine. In these works, Ḥakīm Moḥammad Saʿīd, in addition to classifying different types of fever and diarrhea, examines their pathogenic causes, diagnostic methods, preventive measures, physical and dietary care, as well as therapeutic procedures such as phlebotomy, emesis, maturative remedies, and herbal medicines. The inclusion of clinical experiences and practical recommendations for patient treatment is among the most distinctive features of these two treatises.<br />This research aims to analyze the content and scientific structure of these treatises, examine the medical terminology and concepts employed in them, and clarify their position within the medical system of Safavid Iran. Given the continued prevalence of fever and diarrhea in the present day, the findings may also possess practical and educational value. در هر دوره تاریخی، متناسب با نظام فکری و دانش آن زمان، کتاب‌هایی در زمینه علوم مختلف، به‌ویژه طب و پزشکی، نگاشته شده‌اند. شماری از این آثار تاکنون ناشناخته و به‌صورت نسخه خطی باقی‌مانده‌اند. یکی از نمونه‌های مهم، اثر حکیم محمد سعید قمی، از طبیبان مشهور عصر صفوی در قرن یازدهم قمری، است که شامل دو رساله مستقل در باره دو بیماری شایع آن دوره، یعنی تب و اسهال، است. پژوهش حاضر مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای در حوزه تاریخ پزشکی است و اطلاعات آن با روش کتابخانه‌ای گردآوری و به شیوه توصیفی-تحلیلی ارائه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این دو رساله، به فرمان شاه‌عباس دوم و در پاسخ به نیازهای تشخیصی و درمانی آن زمان، به زبان فارسی و در چارچوب نظام طب اخلاطی نگارش یافته‌اند. حکیم محمد سعید در این رساله‌ها، ضمن تحلیل گونه‌های مختلف تب و اسهال، به بررسی علل بیماری‌زا، شیوه‌های تشخیص، تدابیر پیشگیری و مراقبت‌های جسمی و تغذیه‌ای، و نیز روش‌های درمانی شامل فصد، استفراغ، منضجات و داروهای گیاهی پرداخته است. طرح تجربه‌های بالینی و ارائه توصیه‌های عملی برای معالجۀ بیماران، از ویژگی‌های برجستۀ این دو رساله به شمار می‌رود. هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوایی و ساختار علمی این رساله‌ها، بررسی اصطلاحات و مفاهیم طبی به‌کاررفته، و تبیین جایگاه آن‌ها در چارچوب نظام طب ایران عصر صفوی است. یافته‌ها در باره دو بیماری تب و اسهال، باتوجه‌به استمرار آن‌ها در زمان حاضر، می‌تواند ارزش کاربردی و آموزشی نیز داشته باشد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106153_f032eeecfc3cc687d0c8f5bc93437a72.pdf