مؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220The Compatibility of Epistemic Monism and Epistemic Relativismسازگاری مونیسم معرفتی و نسبی‌گرایی معرفتی33610480110.22059/jihs.2025.403206.371844FAجلالعبدالهیدانشجوی دکتری، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، تهران، ایران0000-0002-9907-2076Journal Article20250927The aim of the present article is to examine the relationship between monism and epistemic relativism. After explaining the standard model of relativism and pluralism, we point to one of the fundamental differences between pluralism and relativism, which concerns monism: while relativism may be compatible with monism, pluralism is incompatible with monism. Accepting the possibility of compatibility between monism and relativism requires attention to at least two conditions: dependency and contingency. Although the dependency condition is necessary, it is not by itself sufficient for understanding the possibility of compatibility between relativism and monism, and this highlights the necessity of considering the component of contingency. We demonstrate that if contingency is not considered, it becomes impossible to distinguish relativism from absolutism (under conditions where monism prevails). Finally, we explain that contingent monism-although it can be compatible with relativism-is neither in itself a reason for affirming relativism nor a reason for rejecting it.هدف مقاله حاضر، بررسی رابطه بین مونیسم و نسبی‌گرایی معرفتی است. پس از توضیح مدل استاندارد نسبی‌گرایی و کثرت‌گرایی، به یکی از تفاوت‌های اساسی بین کثرت‌گرایی و نسبی‌گرایی اشاره می‌کنیم که به مونیسم مربوط است: درحالی‌که نسبی‌گرایی ممکن است با مونیسم سازگار باشد ولی کثرت‌گرایی با مونیسم ناسازگار است. در پذیرش امکان سازگاری مونیسم با نسبی‌گرایی، باید حداقل به دو شرط توجه کرد: وابستگی و امکانی‌بودن (contingency). شرط وابستگی بااینکه لازم است اما به تنهایی برای فهم امکان سازگاری نسبی‌گرایی با مونیسم کافی نیست و این لزوم توجه به مؤلفۀ امکانی‌بودن را نشان می‌دهد. ما نشان می‌دهیم در صورت عدم توجه به امکانی‌بودن، امکان تمایز نسبی‌گرایی از مطلق‌گرایی (در شرایطی که مونیسم حاکم است) منتفی می‌گردد. در انتها، توضیح می‌دهیم که مونیسم امکانی - بااینکه می‌تواند با نسبی‌گرایی سازگار باشد - به خودی‌خود نه دلیلی بر تأیید نسبی‌گرایی است و نه دلیلی بر نفی آن. https://jihs.ut.ac.ir/article_104801_5414b58ced1d04d0957864bfe860f7ae.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220A Study of the Scientific Life of Mahmoud Behzad and the Textual History of His First Book (1944–1982) Based on a Newly Discovered Manuscriptپاسِ خدمت داروین : پژوهشی در زندگی علمی محمود بهزاد و نسخه‌شناسی نخستین کتابش میان سال‌های 1323 تا 1361 بر اساس دست‌نویس نویافته398810498910.22059/jihs.2025.405010.371859FAمحمدمعصومیپژوهشگر غیروابسته تاریخ علم0009-0001-6426-5070Journal Article20251027To date, no research based on primary sources has been conducted on the scientific and cultural life of Dr. Mahmoud Behzad, often regarded as the father of modern biology in Iran. Existing accounts are primarily limited to personal memoirs or interviews conducted during his lifetime. Occasioned by the discovery of the original manuscript of his first book, this article examines archival documents to investigate Behzad’s life from its beginnings until 1951 (1330 SH). It aims to uncover the contexts that provided the necessary foundations for the creation of such a work. Consequently, this paper presents both a narrative of Behzad’s scientific career and the evolutionary trajectory of his book, What Does Darwin Say?, based on the recovered manuscript. Divided into several sections, the study offers a sociological narrative of science, chronicling the dissemination of scientific theories and the historical spectrum of supportive and opposing reactions they elicited.تا کنون دربارۀ زندگی علمی و فرهنگی دکتر محمود بهزاد که برخی او را پدر زیست‌شناسی جدید می‌دانند، پژوهشی متکی بر کاوش اسناد دست‌اول صورت نگرفته است. هر چه هست یا نقل خاطرات است یا گفت‌وگویی که در زمان حیات ایشان صورت گرفته. من در این مقاله به مناسبت پیدا شدن نسخۀ دست‌نویس نخستین کتاب ایشان، سری به اسناد زده‌ام و زندگی او را از آغاز تا سال ۱۳۳۰ بررسی کرده‌ام و تا حد ممکن زمینه‌هایی را که می‌تواند بستر لازم را برای نوشتن چنین کتابی آماده سازد، آشکار ساخته‌ام. بنا بر این، مخاطب در این مقاله هم با روایتی از زندگی علمی بهزاد و هم سیر تحولی چاپ کتاب داروین چه می‌گوید؟ بر پایۀ دست‌نویس پیداشده روبه‌رو است. این نوشته به چند «پاره» تقسیم شده و در هر پاره بخشی از این روایت به دست داده شده است. در واقع، در اینجا با نوعی روایت جامعه‌شناختی از علم مواجهیم که از سویی روند ترویج و گسترش نظریه‌های علمی را، و از دیگر سو واکنش‌های موافق و مخالف با آن نظریه را در بستری تاریخی روایت می‌کند. https://jihs.ut.ac.ir/article_104989_7d4eb5c30fad497ba792c1c37825a19d.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220Double-Mirror Method for Rangefinding: A Scientific Development by al-Khāzinīفاصله سنجی با دو آینه: دستاوردی علمی از خازنی9110410498810.22059/jihs.2025.406070.371861FAرضاکیانی موحددانشجوی دکتری تاریخ علم، پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران0009-0004-6924-4609Journal Article20251117The use of mirrors for measuring distance and height has its origins in ancient Greek science. In his Optics, Euclid demonstrated how the reflection of light could be geometrically employed to determine an object’s altitude or range with remarkable precision. During the Islamic Golden Age, scholars adopted and further developed his methods. For example, ʿAbd al-Raḥmān al-Khāzinī (active ca. 1115–1130 CE), in his treatise On Marvelous Instruments, not only explained Euclid’s single-mirror method but also introduced an innovative Double-Mirror Method. This innovation enabled the simultaneous determination of both height and distance of an object through one observation. Al-Khāzinī’s contribution represents a significant step in linking theoretical geometry with practical applications in surveying and engineering within the scientific tradition of the medieval Islamic world. This article examines his methods in detail.به‌کارگیری آینه برای اندازه‌گیری فاصله و ارتفاع، ریشه در سنتهای علمی یونان باستان دارد. اقلیدس در کتاب المناظر با استفاده از روش هندسیِ بازتاب نور، نشان داد چگونه می‌توان با کمک آینه، ارتفاع یا فاصلهٔ اشیاء را تعیین کرد. در دوران تمدن اسلامی، دانشمندان مسلمان این روش را اقتباس و گسترش دادند. در میان آنان، عبدالرحمن خازنی (منجم و ریاضی‌دان معاصر با خیام در قرن پنجم قمری) در رسالهٔ خود با عنوان عنوان فی آلات العجیبة، افزون بر توضیح روش آینۀ اقلیدس، روشی جدید برای مساحی با دو آینه ابداع کرد. در این روش می‌توان هم‌زمان هم ارتفاع و هم فاصلهٔ جسم را به دست آورد. نوآوری خازنی گامی مهم در پیوند دادن هندسهٔ نظری با کاربردهای مهندسی و نقشه‌برداری در جهان اسلام به شمار می‌آید.https://jihs.ut.ac.ir/article_104988_76b62262645db67875ac78b7f1357468.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220Analysis of the Pattern of Combination and its Application in the Design and Manufacture of Niello Ornamentsتحلیل الگوی تلفیق و کاربست آن در طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‌قلم10712810595310.22059/jihs.2026.408087.371865FAسحرذکاوتدانشگاه شاهد، تهران، ایران0000-0001-7488-6527خشایارقاضیزادهدانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایرانشهریارشکرپوردانشکده هنرهای صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران0000-0002-5675-3365Journal Article20251213Niello is a decorative method in metalworking and a combination of silver sulfides including silver, sulfur, copper and lead. In the present research, the examined samples include a sample of a Qajar Niello ring, which is combined with the artistic methods of Filigree, Turquoise Inlaying and Isfahan style penmanship, and a final work has been created. The research questions are: 1- What are the indicators of the pattern of designing and making Iranian Niello ornaments based on the combined and integrated approach of art? 2- How can the Niello works of the past be improved and produced with a higher and more beautiful quality? The results show that innovative creativity in the design and manufacture Niello ornaments is achieved by a detailed and scientific study of the techniques and features of designing various motifs and identifying their capacities and in this way, it is possible to achieve a successful combination and integration model in the field of ornaments industry.سیاه‌قلم عنوان شیوهای تزئینی در فلزکاری و ترکیبی از سولفیدهای نقره شامل نقره، گوگرد، مس و سرب است. در پژوهش حاضر نمونه‌های مورد بررسی شامل یک نمونه انگشتر سیاه‌قلم قاجاری است که با شیوه‌های هنری ملیله‌کاری، فیروزه‌کوبی و قلمزنی سبک اصفهان تلفیق شده و اثری نهایی خلق شده است. پرسش‌های پژوهش عبارتند از: 1- شاخص‌های الگوی طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‌قلم ایرانی براساس رویکرد تلفیقی هنر کدامند؟ 2- چگونه می‌توان آثار سیاه‌قلم گذشته را ارتقاء داد و با کیفیتی بالاتر و زیباتر تولید کرد؟ نتایج نشان می‌دهد خلاقیت نوآورانه در طراحی و ساخت زیورآلات سیاه‌قلم با مطالعه دقیق و علمی فنون، تکنیک‌ها و ویژگی‌های طراحی نقوش مختلف و شناسایی ظرفیتهای آن‌ها حاصل می‌شود و به این ترتیب می‌توان به الگوی ترکیب و تلفیقی موفقی در حوزه صنعت دست یافت.https://jihs.ut.ac.ir/article_105953_eb1466ae1b2b6082e06f3e22b6fae71a.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220The Visual Origin of Human Anatomical Illustration in Islamic Iran: A Study of the Transition and Transformation of Anatomical Imagery from Europe to Iranخاستگاه بصری شیوۀ تصویرگری تشریح بدن انسان در ایران اسلامی: مطالعۀ سیر انتقال و دگرگونی تصویرگری تشریح بدن انسان از اروپا به ایران13116110627310.22059/jihs.2026.409080.371867FAعلیرضاطاهریگروه تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران0000-0001-5798-4037مژدهشرفخواهدانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران0000-0002-0569-035Xداودرنجبرانگروه تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران0000-0002-7575-4777Journal Article20251229The present study aims to investigate the anatomical illustrations of the human body found in drawings remaining from the era following the Muslim conquest of Iran covering the 9th through 11th centuries in the lunar calendar. The study is primarily focused on the illustrated treatise written by Manṣūr ibn Muḥammad ibn Aḥmad ibn Yūsuf ibn Ilyās, a physician from Shiraz, in light of the iconographic traditions of the medieval Europe. The main objective of this study is to identify the visual origins, channels of knowledge transfer, and processes of adaptation and recreation of illustrations in the interactions between the two cultures. This library research employs field study techniques and a descriptive-analytic approach to collect visual and textual data for the analysis of anatomical illustrations. Findings indicate that the convention of anatomical illustrations in the Islamized Iran has been established independently of the European texts on dissection. However, in terms of the form and figure organization, it has been affected by the European visual patterns of the middle ages. It is noteworthy, though, that this adaptation has not been a direct imitative one. In fact, during the transfer process, the images have passed through the filter of aestheticism and ethnic drawing conventions and, while been kept untouched in the roots, have been recreated. Consequently, these images enjoy distinct peculiarities while still benefitting from the structural fundaments of the European patterns. A comparative study of the history of medicine in Iran and Europe indicates that the origins of the modern anatomy in Europe, particularly the systematic dissection and pre-renaissance illustrations, are owing to the transfer of medical texts and knowledge from Greece via the medium of Islam. In the Islamized Iran, despite limitations associated with practical dissection, the illustrations of human anatomy and dissection have played a pivotal role in the establishment of the principles of medical training. These illustrations apply a combination of artistic and scientific norms to pave the way for the creation of an interdisciplinary visual language for the transfer of knowledge. The current study surpasses the mere analysis of apparent similarities and differences to reveal the channels for the transfer of knowledge between the European and Islamic cultures and the interaction of the two traditions. This helps to redefine the significance of illustrations as an independent means for the transfer of medical knowledge.پژوهش حاضر به بررسی تصویرسازی تشریح بدن انسان در نسخه‌های مصور ایران اسلامی قرون ۹ تا ۱۱ق، به ویژه آثار منسوب به منصور بن محمد شیرازی، در پرتو سنتهای تصویری اروپای قرون وسطی می‌پردازد. هدف اصلی مطالعه، شناسایی خاستگاه‌های بصری، مجاری انتقال دانش و فرآیندهای اقتباس و بازتولید تصویر در دو سنت فرهنگی است. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تحلیل میدانی نسخه‌های مصور، داده‌های تصویری و متنی را گردآوری کرده و با رویکرد توصیفی-تحلیلی بررسی نمودهاست. یافته های این پژوهش نشان می‌دهد که سنت تصویرسازی تشریحی در ایران اسلامی، مستقل از متون کالبدشکافی اروپایی شکل گرفته، با این حال، در سطح فرم و ساماندهی پیکره تحت تأثیر الگوهای بصری اروپا در قرون میانه قرار داشته است. شایان ذکر است که این اقتباس، یک تقلید مستقیم نبوده؛ بلکه تصاویر در فرآیند انتقال، از فیلتر نظام زیبایی شناسی و سنتهای تصویرسازی بومی عبور کرده و ضمن حفظ ریشه ها، بازآفرینی شده اند. در نتیجه این تصاویر در عین بهره گیری از مبانی ساختاری الگوهای اروپایی، واجد ویژگی های متمایز و منحصربه فردی هستند. مطالعۀ تاریخی پیشینه پزشکی در ایران و اروپا نشان می‌دهد که خاستگاه آناتومی مدرن اروپا، به ویژه کالبدشکافی نظام‌مند و تصویرسازی پیشارنسانسی، مدیون انتقال متون و دانش پزشکی از یونان به واسطه جهان اسلام است. در ایران اسلامی، علیرغم محدودیت‌های مرتبط با کالبدشکافی عملی، تصویرسازی تشریح بدن نقشی محوری در تثبیت آموزش پزشکی ایفا کرده اند. این تصاویر با ترکیب سنتهای هنری و علمی، راه را برای ایجاد یک زبان بصری میان رشته ای جهت انتقال دانش هموار ساخته اند. این مطالعه با فراتر رفتن از تحلیل صرف شباهت ها و تفاوت‌های ظاهری، مسیرهای انتقال و تعامل دانش میان فرهنگهای اروپایی و اسلامی را آشکار می‌سازد که این امر به بازتعریف اهمیت تصویرگری به عنوان ابزاری مستقل برای انتقال دانش پزشکی کمک می‌کند.https://jihs.ut.ac.ir/article_106273_7dac876a3d6e8c596ac61b4309a57dd5.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220An Observational History up to the 10th Century AD as Reflected in the Great Hakimi Zij and and Its Parallel Textsتاریخ رصدگری تا سدۀ 4 قمری به روایت زیج حاکمی کبیر و متون موازی آن16319810665510.22059/jihs.2026.410032.371873FAیونسکرامتیدانشگاه تهران، پژوهشکدۀ تاریخ علم0000-0001-9587-3282Journal Article20260125Background & Objectives: Manuscript catalogers and contemporary scholars have generally regarded Miftāḥ al-Khazā’in as a preliminary version of Ikhtiyārāt-i Badīʿī, authored by ʿAlī ibn al-Ḥusayn al-Anṣārī, known as Ḥājjī Zayn al-ʿAṭṭār Shīrāzī, in 767 AH (1365–66 CE). According to this prevailing view, the author later revised the text in 770 AH (1368–69 CE) by omitting the second discourse (maqāla) and adding four chapters to the final discourse, dedicating the newly titled Ikhtiyārāt-i Badīʿī to Badīʿ al-Jamāl, the spouse of the Muzaffarid ruler Amīr Mubāriz al-Dīn. The assumed similarity between these two works is so pervasive that several scholars—treating them as virtually identical—have considered Ikhtiyārāt-i Badīʿī to be the author's only known work, largely neglecting or failing to cite the actual content of Miftāḥ al-Khazā’in. However, a textual analysis based on the manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in demonstrates the inaccuracy of this common assumption, as the discrepancies between the two works are far too substantial to overlook one in favor of the other. These differences extend beyond structural additions or omissions to the core content of numerous entries, revealing significant revisions that reflect a fundamental shift in the author's methodological approach across the two compositions.Methodology & Findings: By examining three early manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in and over twenty manuscripts of Ikhtiyārāt-i Badīʿī, this study demonstrates a textual contamination between the two works across a considerable number of extant copies. Consequently, preparing a critical edition of either text proves impossible without consulting the earliest manuscripts of the other, particularly given that this intermixing is already prominent in the second-oldest surviving manuscript of each work. Furthermore, several manuscripts misidentified in manuscript catalogs as Miftāḥ al-Khazā’in have been identified and distinguished from authentic copies. Through a comparative analysis of entry titles and content—focusing on scribal errors, lacunae, and shared textual corruption—a stemma codicum (genealogical tree) for the manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in has been established.Results & Conclusion: Statistical analysis of the entries reveals that Miftāḥ al-Khazā’in deviates from the standardized conventions of Islamic pharmacological treatises. Nevertheless, it holds exceptional linguistic significance due to its comprehensive inclusion of diverse drug names across multiple languages, dialects, and variant orthographies. Finally, a critical examination of the author's citations shows that among the 22 sources referenced in Miftāḥ, Zayn al-ʿAṭṭār consulted only Ibn Jazlah’s Minhāj al-Bayān and Ibn al-Bayṭār’s Al-Jāmiʿ directly, relying on these two works as intermediaries for the remaining citations. In addition, two unacknowledged sources utilized in the text—Rāzī’s Abdāl al-Adwiya and Bīrūnī’s Kitāb al-Ṣaydana—have been successfully identifiedدر 398-399 ق / 1008-1009 م، ابن یونس مصری، زیج حاکمی کبیر را بر پایۀ رصدهای درازدامن خود و رصدهایی پرشمار از پیشینیان فراهم آورد. او در واکنش به نقدهای معاصران بر رصدهای یک‌تنۀ خود، جزئیاتی بسیار از رصدهای خود و دیگران را در اثبات اشکالات پرشمار زیج ممتحن مأمونی گواه آورد و همین یادکرد جزئیات، زیج او را از دیگر زیج‌های دورۀ اسلامی متمایز ساخت. شماری از این داده‌ها، به‌ویژه دربارۀ ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی، یگانه منبع ما دربارۀ رصدهای این رصدگران به شمار می‌آید. از گزارش‌های ابن یونس می‌توان به نادرستی داستان‌هایی دربارۀ بهره‌مندی او از رصدخانه‌ای مجهز و دولتی بی‌گمان شد. گزارش وی دربارۀ زمین‌سنجی با دیگر گزارش‌های بازمانده در این باره تفاوت‌هایی شایان درنگ دارد. رصدهای دقیق ابن یونس از سیارات، تنظیم جدول‌هایی بسیار دقیق برای کواکب را در پی داشت. او گزارش‌هایی گاه یگانه دربارۀ مقادیر به دست آمده توسط خود و دیگر اخترشناسان برای وسط الشمس، سرعت حرکت ثانیۀ فلک ثوابت و جابه‌جایی اوج کواکب آورده‌است. ابن یونس برپایۀ همین داده‌ها به اشتباه چشم‌گیر بطلمیوس در رصد هنگام اعتدال‌ها پی برد. گزارش ابن یونس از رصدگران میل اعظم / کلّی (=میل دایرةالبروج) را می‌توان کهن‌ترین سیاهۀ شایان درنگ از این دست دانست. گزارش دقیق او از رصد 30 گرفت (به‌ویژه رصدهای خود ابن یونس) از میانۀ سدۀ 18 م در محاسبۀ شتاب سدگانی ماه سخت به کار آمد.در سراسر این جستار، برای تکمیل یا تصحیح گزارش‌های زیج حاکمی، گزارش‌های رصدی دانشوران دیگر، به‌ویژه ابوریحان بیرونی، به عنوان متون موازی، به‌کار رفته‌اند.https://jihs.ut.ac.ir/article_106655_25420d1f995b4897f263c907e7ad3f66.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220From Marvel to Automation: A Re-reading of Badīʿ al-Zamān al-Jazarī’s Ingenious Mechanisms and Their Conceptual Links to Contemporary Roboticsاز شگفتی تا اتوماسیون: بازخوانی سازوکارهای بدیع‌الزمان جَزَری و پیوندهای مفهومی با رباتیک معاصر20122210552510.22059/jihs.2026.404875.371858FAهانیههاشمیگروه ریاضی ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.0000-0003-4618-6595عبدالحسینهاشمیگروه حقوق، دانشگاه پیام نور، واحد شهرری0009-0009-9191-8071Journal Article20251023Badīʿ al-Zamān al-Jazarī (6th century AH/12th century CE), in his seminal work titled ‘al-Jāmiʿ bayn al-ʿilm wa-l-ʿamal al-nāfiʿ fī ṣināʿat al-ḥiyal’ (A Compendium of Theory and Practical Useful Mechanical Devices), presents a collection of hydraulic and automated mechanisms, accompanied by precise workshop instructions. Relying on the Topkapı manuscript and a techno-codicological analysis of its illustrations, this article demonstrates that three fundamental functional ideas are systematically embedded within al-Jazarī's systems: 1) motion conversion via the crank-slider mechanism, 2) simple level/flow feedback through floats and valves, and 3) mechanical sequencing using cams and peg-drums. Our research methodology involves a close re-examination of the textual descriptions, the extraction of kinematic chains, and a comparative analysis with later historical specimens. Case studies of the double-acting piston pump, water clocks, and automated display devices reveal that al-Jazarī's text is not merely a catalog of "marvels" but rather a presentation of reproducible mechanical logic. Consequently, the relationship between his work and contemporary robotics and automation is more conceptual than genealogical. That is, some of the principles of conversion, feedback, and sequencing that are employed in contemporary systems were formulated in a preliminary and workshop-oriented manner in his work. This reading bridges the gap between narratives of "wondrous devices" (ḥiyal) and "functional engineering," providing a framework for a dialogue between the history of technology and contemporary engineering.بدیع‌الزمان جَزَرِی (سده ششم هجری/دوازدهم میلادی) در اثر برجسته خود با عنوان «الجامِعُ بَیْنَ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ النَّافِعِ فِی صِنَاعَةِ الْحِیَلِ»، مجموعه‌ای از سازوکارهای هیدرولیک و خودکار را ارائه کرده که همراه با دستورالعصل‌های دقیق کارگاهی است. این مقاله، با اتکا بر نسخه خطی توپکاپی و تحلیلی فنی-نسخه‌شناختی از تصاویر آن، نشان می‌دهد که سه ایده کارکردی بنیادین به صورتی نظام‌مند در سیستم‌های جَزَری جای گرفته‌اند: 1) تبدیل حرکت به‌واسطه میل‌لنگ–شاتون، 2) بازخورد ساده سطح/جریان از طریق شناور و ولو، 3) توالی‌سازی مکانیکی با بادامک و درامِ میخ‌دار، روش تحقیق ما شامل بازبینی دقیق توصیف‌های متنی، استخراج زنجیره‌های سینماتیکی و تحلیل تطبیقی با نمونه‌های تاریخی متأخر است. مطالعات موردی روی پمپ پیستونی دوطرفه، ساعت‌های آبی و دستگاه‌های نمایشی خودکار آشکار می‌سازد که متن جَزَری صرفاً فهرستی از «شگفتی‌ها» نیست، بلکه ارائه‌ای از منطق مکانیکی قابل تکثیر است. در نتیجه، رابطه بین اثر او و رباتیک و اتوماسیون معاصر، بیشتر مفهومی است تا اینکه تبارشناختی باشد. یعنی برخی اصول تبدیل، بازخورد و توالی‌سازی که در سامانه‌های معاصر نیز به‌کار می‌روند، در آثار او به‌نحوی مقدماتی و کارگاهی صورت‌بندی شده‌اند. این خوانش شکاف میان روایت‌های «حِیَلِ شگفت‌انگیز» و «مهندسی کارکردی» را پر می‌کند و چارچوبی برای گفت‌وگو میان تاریخ فناوری و مهندسی امروز فراهم می‌آورد.https://jihs.ut.ac.ir/article_105525_d6884fdc0d5cfe021c177ead2ed13260.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220The Role of Rational and Empirical Sciences in Otherworldly Happiness in al-Ghazālī’s Thoughtنقش علوم عقلی و تجربی در سعادت ٱخروی از دیدگاه غزالی22524810577410.22059/jihs.2026.409831.371871FAمحسنقاسمیگروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران. ایران0009-0002-3025-3917Journal Article20260119Among the philosophical heirs of Avicenna’s teachings who engaged in the classification of sciences and articulated the position of rational and empirical sciences within their own classificatory systems is Abū Hāmid al-Ghazālī. The central issue of this study is to elucidate the place of rational and empirical sciences in al-Ghazālī’s thought and to examine the impact of these two domains of knowledge on human otherworldly happiness from his perspective. Ghazali’s engagement with rational and empirical sciences, contrary to the common perception of him, is fundamentally affirmative. Although he opposed certain metaphysical doctrines of Aristotle and Aristotelian thinkers such as Avicenna, pure rationality and pure empirical experience occupy a significant position within his classification of the sciences. He regards the employment of these two—considered as domains distinct from the Sharia—as necessary for the attainment of worldly happiness within society. Accordingly, al-Ghazālī regards disciplines such as theology, jurisprudence, arithmetic, medicine, astronomy, and, more broadly, the natural sciences, rational sciences, and worldly technics as conditions for human flourishing in this world and as preliminaries for attaining otherworldly happiness. The present study adopts a descriptive–analytical method and is based on a step-by-step analysis and exposition of the classifications of the sciences presented in al-Ghazālī’s major works, namely Maqāṣid al-Falāsifa, al-Mustaṣfā min ʿIlm al-Uṣūl, Jawāhir al-Qurʾān, Mīzān al-ʿAmal, and Iḥyāʾ ʿUlūm al-Dīn.از جمله وارثان آموزه‌های فلسفی ابن‌سینا که به طبقه‌بندی علوم پرداخته و جایگاه علوم عقلی و تجربی را در نظام طبقه‌بندی علوم خود مطرح کرده است، ابوحامد غزالی است. مسألة محوری در این پژوهش، تبیین جایگاه علوم عقلی و تجربی نزد غزالی و تأثیر این دو ساحت از علوم در سعادت اُخروی انسان از دیدگاه این متفکر است. مواجهة غزالی با علوم عقلی و تجربی، برخلاف تصور رایجی که از او وجود دارد، مثبت است. غزالی هرچند با برخی از آموزه‌های متافیزیکی ارسطو و ارسطوگرایانی مانند ابن‌سینا مخالف بود، اما عقلانیت و تجربة محض در چارچوب طبقه‌بندی علوم او، از اهمیت زیادی برخوردار بوده و استفاده از این دو را به عنوان قلمرو‌هایی متمایز از شریعت، جهت رسیدن به سعادت دنیوی برای جامعه ضروری می‌داند. بر همین اساس، غزالی علومی مانند کلام، فقه، حساب، طب، نجوم و به طورکلی علوم طبیعی، عقلی و فنون دنیوی را شرط سعادتمندی در این دنیا و مقدمة سعادت اُخروی قلمداد می‌کند. روش تحقیق حاضر، توصیفی-تحلیلی و بر پایة تحلیل و توضیح گام به گام طبقه‌بندی‌های ارائه شده در آثار مهم غزالی است. این آثار عبارت‌اند از: مقاصد الفلاسفه، المستصفی من علم الاصول، جواهر القرآن، میزان العمل و احیاء علوم الدین.https://jihs.ut.ac.ir/article_105774_9647ecb04bb9024c237af63c7d1a77ea.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220A Content Analysis of two Treatises on Fever and Diarrhea by Hakim Muhammad Saeed Qomiبررسی محتوایی دو رساله درباره تب و اسهال از حکیم محمد سعید قمی25128110615310.22059/jihs.2026.410037.371874FAجوادعلیپور سیلابگروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.0000-0002-7942-8952Journal Article20260125Throughout history, in accordance with the prevailing intellectual frameworks and scientific knowledge of each era, numerous works have been produced in various fields of science, particularly in medicine and healing. Many of these works have remained unknown and have survived only in the form of manuscripts. One important example is the work of Ḥakīm Moḥammad Saʿīd Qomī, one of the prominent physicians of the Safavid period in the eleventh century AH, which consists of two independent treatises on two widespread diseases of the time, namely fever and diarrhea.The present study is an interdisciplinary investigation in the field of the history of medicine. Its data have been collected through library-based research and are presented using a descriptive–analytical approach. The findings indicate that these two treatises were composed in Persian, by order of Shah Abbas II, in response to the diagnostic and therapeutic needs of the time, and within the framework of humoral medicine. In these works, Ḥakīm Moḥammad Saʿīd, in addition to classifying different types of fever and diarrhea, examines their pathogenic causes, diagnostic methods, preventive measures, physical and dietary care, as well as therapeutic procedures such as phlebotomy, emesis, maturative remedies, and herbal medicines. The inclusion of clinical experiences and practical recommendations for patient treatment is among the most distinctive features of these two treatises.This research aims to analyze the content and scientific structure of these treatises, examine the medical terminology and concepts employed in them, and clarify their position within the medical system of Safavid Iran. Given the continued prevalence of fever and diarrhea in the present day, the findings may also possess practical and educational value.در هر دوره تاریخی، متناسب با نظام فکری و دانش آن زمان، کتاب‌هایی در زمینه علوم مختلف، به‌ویژه طب و پزشکی، نگاشته شده‌اند. شماری از این آثار تاکنون ناشناخته و به‌صورت نسخه خطی باقی‌مانده‌اند. یکی از نمونه‌های مهم، اثر حکیم محمد سعید قمی، از طبیبان مشهور عصر صفوی در قرن یازدهم قمری، است که شامل دو رساله مستقل در باره دو بیماری شایع آن دوره، یعنی تب و اسهال، است. پژوهش حاضر مطالعه‌ای میان‌رشته‌ای در حوزه تاریخ پزشکی است و اطلاعات آن با روش کتابخانه‌ای گردآوری و به شیوه توصیفی-تحلیلی ارائه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این دو رساله، به فرمان شاه‌عباس دوم و در پاسخ به نیازهای تشخیصی و درمانی آن زمان، به زبان فارسی و در چارچوب نظام طب اخلاطی نگارش یافته‌اند. حکیم محمد سعید در این رساله‌ها، ضمن تحلیل گونه‌های مختلف تب و اسهال، به بررسی علل بیماری‌زا، شیوه‌های تشخیص، تدابیر پیشگیری و مراقبت‌های جسمی و تغذیه‌ای، و نیز روش‌های درمانی شامل فصد، استفراغ، منضجات و داروهای گیاهی پرداخته است. طرح تجربه‌های بالینی و ارائه توصیه‌های عملی برای معالجۀ بیماران، از ویژگی‌های برجستۀ این دو رساله به شمار می‌رود. هدف پژوهش حاضر، تحلیل محتوایی و ساختار علمی این رساله‌ها، بررسی اصطلاحات و مفاهیم طبی به‌کاررفته، و تبیین جایگاه آن‌ها در چارچوب نظام طب ایران عصر صفوی است. یافته‌ها در باره دو بیماری تب و اسهال، باتوجه‌به استمرار آن‌ها در زمان حاضر، می‌تواند ارزش کاربردی و آموزشی نیز داشته باشد.https://jihs.ut.ac.ir/article_106153_0d36cf2447579f6c22fbe93a8e764344.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220A Review of the Ideologies of the Scientific Revolution: The Rise and Fall of a Historiographical Concept, by Pietro Daniel Omodeoمروری بر ایدئولوژی‌های انقلاب علمی: ظهور و افول مفهومی تاریخ نگارانه، نوشتۀ پیترو دنیل اومودئو28329010641910.22059/jihs.2026.411817.371890FAمحمد مهدیشهبازی گهروئیگروه فلسفه علم، دانشکده فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران0009-0005-6308-439XJournal Article20260223The scientific revolution became one of the central themes of twentieth‑century history of science, widely regarded as a decisive turning point in the development of modern knowledge. According to the classic narrative, a fundamental rupture occurred in the late sixteenth and early seventeenth centuries that transformed science into a new enterprise with distinct methodological and metaphysical foundations. This view held that modern science emerged in sharp contrast to earlier traditions. Two major historiographical approaches shaped this interpretation. Intellectual historians such as Alexandre Koyré emphasized conceptual and spiritual transformations. In contrast, materialist historians like Boris Hessen and Edgar Zilsel highlighted the social and economic forces—especially those linked to early capitalism—that shaped scientific change. With the rise of postmodern critiques, historians began questioning assumptions embedded in the modernist narrative, including linear progress, anachronistic judgments of past science, and the belief in a single universal trajectory of development. These critiques also exposed the Eurocentrism of the traditional account, which located scientific transformation exclusively in Western and Northern Europe while marginalizing other intellectual traditions. Although this critical turn opened new possibilities for understanding scientific change, it also introduced risks such as relativism, which can undermine explanations of scientific success. For this reason, many scholars advocate a middle‑ground approach that preserves the analytical value of the scientific revolution concept while integrating postmodern insights about plurality, context, and the limitations of grand narratives. This balanced perspective allows for a more nuanced understanding of both continuity and transformation in the history of science.انقلاب علمی مهم ترین مبحث تاریخ علم در قرن بیستم بود که مورخان و فیلسوفان بسیاری را به خود علاقه مند کرد و ایدۀ اصلی آن این بود که جایی در اواخر قرن شانزده و اوایل قرن هفده در روند علم گسستی ایجاد شد که مسیر علم را تغییر داد و گویا علم پس از آن به چیز دیگری بدل شد یا علمی جدید متولد شد که در بنیان‌های روش شناختی و متافیزیکی خود با علم پیشین در اختلافی جدی قرار دارد. مورخانی چون الکساندر کویره به جنبه‌های درونی و ذهنی تاریخ علم می‌پرداختند در حالی که مورخان ماتریالیست مانند بوریس هسن و ادگار زیلسل با تاکید بر ابعاد اجتماعی و اقتصادی این تحول را مورد بررسی قرار داده اند. با ظهور جریان‌های پست مدرن فضا برای نقد باورهای شکل گرفته تحت تاثیر مدرنیته نیز باز شد و مورخان متاخر کلان روایت مدرنیسم از تاریخ علم را زیر سوال بردند. دگم‌هایی مانند تاریخ پیشرفت‌گرا و ارزش‌گزاری تاریخ با معیار‌های مدرن (زمان پریشی) از جمله مشکلاتی بود که دامن گیر مورخان عصر مدرن بود و اجازه پژوهش‌های علمی بی‌طرفانه را نمی‌داد. با پی بردن به این دست از نواقص تاریخ‌نگاری و تلاش برای رهایی از ایدئولوژی‌گرایی، مفهوم انقلاب علمی نیز بازنگری شده و مورد نقد قرار گرفت. تصور وجود گسستی تاریخی در نقطه‌ای از زمان که منجر به تقسیم بنیادین علم شده و بدون وابستگی به میراث علمی گذشتگان زمینه پیشرفت علم را فراهم کرده از انگاره‌هایی است که به شدت مورد نقد قرار گرفت. اروپامرکزگرایی (eurocentrism) نیز از جمله مشکلاتی بود که منتقدین به آن توجه کردند. کلان روایت انقلاب علمی متعلق به زمان و مکانی خاص بود. مرکز این تحول اروپای غربی و شمالی قلمداد می‌شد و باقی جهان در حاشیه قرار داشت. نقد کلان روایت انقلاب علمی اگر چه امکاناتی جدید برای مورخان فراهم کرد، خطراتی از جمله نسبیت در پی داشت؛ در نتیجه ارائۀ الگویی میانه برای حفظ نکات مثبت مفهوم انقلاب علمی و بهره‌مندی از امکانات رویکرد‌های پست مدرن امری ضروری است.https://jihs.ut.ac.ir/article_106419_1d8631a24b83913a5a44a46899d04599.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220The Role of Evolutionary Logic in the Modern Approach to the Philosophy of Historyتبیین نقش منطق تکاملی در رویکرد مدرن به فلسفه تاریخ29330310591610.22059/jihs.2026.408595.371866FAبنیامینعارفیگروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران0009-0003-3268-9893Journal Article20260117Karl Löwith, in his book Meaning in History (1949), argues that in Christian theology the meaning of history is tied to viewing our world as a realm of sin and death. He believes that the change in the meaning of history starting in the eighteenth century was the result of the Industrial Revolution and the French Revolution. This article examines the role of Darwinism, alongside these two factors, in changing the meaning of history. It also offers a critique of Löwith’s view and, more broadly, of similar beliefs about the idea of progress and modern eschatology. The article argues that Darwinian evolution and evolutionary thinking are inseparable from the modern worldview, and that they help resolve the ambiguities in this worldview that concerned philosophers like Löwithکارل لویت در کتاب معنا در تاریخ ضمن هم ارز دانستن معنای تاریخ در الهیات مسیحی با عرصۀ گناه و مرگ بودن جهان مادی، تغییر معنای تاریخ از قرن هجدهم را نتیجۀ انقلاب صنعتی و انقلاب فرانسه به شمار می‌آورد. در این مقاله به دنبال واکاوی نقش داروینیسم همگام با دو علت پیشین بر تغییر معنای تاریخ و نقدی بر دیدگاه لویت و به طور عام‌تر باورهای مشابه در خصوص اندیشه پیشرفت و فرجام شناسی دورۀ مدرن بوده و استدلال خواهم‌کرد چگونه تکامل داروینی و منطق تکاملی جزوی انفکاک‌ناپذیر از رویکرد مدرن است که ابهامات این رویکرد که مدنظر فیلسوفانی مانند لویت بوده‌است را برطرف خواهدکرد.https://jihs.ut.ac.ir/article_105916_a54d08826dd68015aceea50a514c66ed.pdfمؤسسه انتشارات دانشگاه تهرانتاریخ علم1735-057323220260220ʿAlīkhān Nāẓim al-ʿUlūm: A Narcotic Counter-History of a Deathحساب علیخان و مخدر بی حساب: روایتی دیگر از حیات و ممات علیخان ناظم العلوم30531210611810.22059/jihs.2026.410806.371875FAحسنامینیپژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران0000-0003-4849-8269Journal Article20260210In his article “The Historical Death of ʿAlīkhān Nāẓim al-ʿUlūm and His Mathematics” (published in the journal Mathematical Culture and Thought, 2025), Amir Hossein Asghari portrays the Qajar-era scholar as a tragic figure driven to a “self-chosen death” by the social pressures of his time. Asghari suggests that the fate of ʿAlīkhān’s textbooks is perhaps even more tragic than the man's own demise. This note challenges that narrative, offering a starkly different perspective. Rather than a victim of his time, I present ʿAlīkhān as an individual who possessed immense familial advantages but ultimately succumbed to narcotic addiction. By reframing his death as a result of Opium abuse, I propose a counter-history that strips away the romanticism of his "historical death."امیرحسین اصغری در مقاله‌ی «مرگ تاریخی علیخان ناظم‌العلوم و ریاضیات او» (شمارۀ ۲ سال ۴۴ (پاییز و زمستان ۱۴۰۴) مجلۀ فرهنگ و اندیشۀ ریاضی)، این چهرۀ علمی دورۀ قاجار را قربانی شرایط زمانه می‌داند که در نهایت به «مرگی خودخواسته» تن داده است. او حتی سرنوشت کتاب‌های درسی علیخان را غم‌بارتر از فرجام خود او می‌داند. یادداشت حاضر با به چالش کشیدن این روایت، دیدگاهی کاملاً متفاوت ارائه می‌دهد که علیخان ناظم‌العلوم را نباید صرفاً قربانی ساختار دانست؛ بلکه او فردی بود که علیرغم بهره‌مندی از فرصت‌های استثنایی به سبب موقعیت خانوادگی، عمر خود را بر سر سوء مصرف مواد مخدر گذاشت. با بازتعریف مرگ او بر اثر سوءمصرف مخدر، این نوشتار تلاشی است برای مواجهه غیر احساسی با مرگ او.https://jihs.ut.ac.ir/article_106118_800be2cbed3e8180e305b4837cacdf52.pdf