مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 04 21 An Introduction to the Treatise al-Ḥātimiyya on Determining the Meridian Line and the Qibla Direction by Mullā Muẓaffar Gunābādī معرفی رسالۀ الحاتمیة در استخراج خط نصف‌النهار و سمت قبله اثر ملامظفر گنابادی 3 32 106751 10.22059/jihs.2026.412513.371896 FA حسین رمضانی اول گروه فیزیک، دانشکده علوم، مجتمع آموزش عالی گناباد، گناباد، ایران Journal Article 2026 04 09 This article introduces and examines the treatise al-Ḥātimiyya by Mullā Muẓaffar Gunābādī. The treatise consists of an introduction and five chapters. In the introduction, the author presents a set of definitions divided into two groups: geometrical definitions and astronomical definitions. In the first chapter, eight methods for determining the meridian line are described. In the subsequent chapters, four general methods for determining the direction of the qibla are presented. In these methods, the author considers differences in the geographical longitude and latitude of locations as well as various observational and measurement conditions, and provides a specific practical procedure for each case. The article also discusses some of the author’s scholarly characteristics on the basis of internal evidence from the treatise. در این مقاله، رسالۀ الحاتمیة، در استخراج خط نصف‌النهار و تعیین سمت قبله، اثر ملامظفر گنابادی معرفی و بررسی شده است. این رساله مشتمل بر یک مقدمه و پنج باب است. در مقدمه، مؤلف مجموعه‌ای از تعاریف را در دو دستۀ تعاریف هندسی و تعاریف هیئتی ارائه می‌کند. در باب نخست هشت روش برای تعیین خط نصف‌النهار بیان شده است. در باب‌های بعدی نیز چهار شیوۀ کلی برای تعیین سمت قبله مطرح می‌شود. مؤلف در این روش‌ها با توجه به اختلاف طول و عرض جغرافیایی شهرها و نیز شرایط مختلف رصد و اندازه‌گیری، برای هر حالت دستور عملی مشخصی ارائه کرده است. در این مقاله همچنین، برخی ویژگی‌های علمی مؤلف بر اساس شواهد درون‌متنیِ رساله بررسی شده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_106751_6681cc3715cce813fde12df05adfd0a1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 04 21 A Conceptual Shift in Historiography of Industrial Design: From History of Design to Design History گذار مفهومی در تاریخ‌نگاری طراحی صنعتی: از تاریخ طراحی به مطالعات تاریخ طراحی 35 64 106420 10.22059/jihs.2026.411280.371880 FA میثم خداشناس گروه آموزشی طراحی صنعتی، دانشکده طراحی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. Journal Article 2026 02 20 Problem Statement: Throughout the twentieth century, industrial design historiography was largely consolidated within the traditions of art and architectural history. Relying on a linear, style-oriented, and designer-centered narrative, this approach positioned European experiences as a dominant and universal account of design history. However, theoretical developments since the late twentieth century—particularly the expansion of globalization, advances in communication technologies, and the entry of cultural and postcolonial perspectives—have prompted critical reconsiderations of this dominant framework and underscored the need to reassess the foundations of design historiography. Research Objective: This article aims to explicate and analyze the conceptual transition from the “History of Design” approach to “Design History Studies” from a historiographical perspective, and to clarify the theoretical dimensions and implications of this paradigmatic shift for the contemporary understanding of industrial design history. Methodology: The study adopts a qualitative approach based on a comparative–analytical review of the theoretical literature. Key works by major design historians and theorists representing the two approaches were purposively selected and examined through conceptual and comparative analysis. Findings: The results indicate that contemporary design historiography has moved away from a descriptive, linear, and pedagogically oriented narrative toward an analytical, critical, and multi-vocal approach. Within this emerging framework, design is interpreted not merely as the outcome of individual genius but in relation to broader socio-cultural contexts and concepts such as culture, power, identity, and consumption. Conclusion: The conceptual shift toward Design History Studies opens new horizons for contextualized and non-Western readings of industrial design history. This transformation provides a theoretical foundation for reinterpreting local experiences and strengthening design sub-narratives, including those related to Iranian industrial design. تاریخ‌نگاری طراحی صنعتی در سده بیستم عمدتاً در امتداد سنت تاریخ هنر و معماری تثبیت شده و با اتکا بر روایتی خطی، سبک‌محور و طراح‌محور، تجربه‌های اروپایی را به‌مثابه روایت مسلط و جهان‌شمول بازنمایی کرده است. با این حال، تحولات نظری اواخر قرن بیستم، به‌ویژه گسترش جهانی‌شدن، توسعه فناوری‌های ارتباطی و ورود رویکردهای فرهنگی و پسااستعماری، زمینه بازاندیشی در این چارچوب مسلط را فراهم آورده و ضرورت بازخوانی مبانی تاریخ‌نگاری طراحی را برجسته کرده است. این مقاله با هدف تبیین و تحلیل گذار مفهومی از رویکرد «تاریخ طراحی» (History of Design) به «مطالعات تاریخ طراحی» (Design History) از منظر تاریخ‌نگاری، می‌کوشد ابعاد نظری این جابه‌جایی پارادایمی و پیامدهای آن برای فهم معاصر تاریخ طراحی صنعتی را روشن سازد. پژوهش حاضر کیفی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی–تحلیلی ادبیات نظری است. بدین منظور، آثار شاخص مورخان و نظریه‌پردازان طراحی در دو رویکرد یادشده به‌صورت هدفمند انتخاب و از طریق تحلیل مفهومی و مقایسه‌ای بررسی شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد تاریخ‌نگاری معاصر طراحی از روایت توصیفی، خطی و آموزش‌محور فاصله گرفته و به سوی رویکردی تحلیلی، انتقادی و چندصدایی حرکت کرده است. در این چارچوب جدید، طراحی نه صرفاً به‌مثابه محصول نبوغ فردی، بلکه در پیوند با زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و مفاهیمی چون فرهنگ، قدرت، هویت و مصرف بازتفسیر می‌شود. گذار مفهومی به مطالعات تاریخ طراحی در همنوایی با رویکردهای متأخر تاریخ علم و فناوری، افق‌های تازه‌ای برای خوانش‌های زمینه‌مند و غیرغرب‌محور از تاریخ طراحی صنعتی فراهم می‌کند. این تحول می‌تواند مبنایی نظری برای بازخوانی تجربه‌های بومی و تقویت خرده‌روایت‌های طراحی، از جمله در زمینه طراحی صنعتی ایران، فراهم آورد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_106420_bd3572a25f8bf9394053d35d4fc8a2ed.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 Two Notes on History of Sciences in Ancient Iran Extracted from A Middle Persian Text دو نکته از تاریخ علم در ایران باستان به روایت متن پهلوی نامه‌های منوچهر 67 76 106470 10.22059/jihs.2026.411651.371879 FA عسکر بهرامی بنیاد دایرة المعارف اسلامی Journal Article 2026 02 23 This article focuses on the Epistles of Manuščihr, a juridical text in Middle Persian (Pahlavi), one of the most complex specimens of Pahlavi prose and the only independently preserved example of epistolary literature in that language. It examines two lesser-known and largely overlooked points in the historiography of science in ancient Iran. The text was originally composed within the framework of a juridical dispute concerning ritual purification; nevertheless, the author employs analogies and incidental remarks in his argumentation that contain valuable evidence for the history of medicine and astronomy. First, in the course of an analogy, the juridical action of the addressee of the letter (namely Zādsparam) is compared to that of a physician who, instead of treating a toothache, recommends extracting the tooth. This passage, together with the use of the term tan-bizešk, “physician of the body,” which also appears in other Middle Persian texts, shows that at that time physicians were understood to possess methods for treating dental ailments beyond simple extraction. This point appears not to have been mentioned elsewhere. Second, through an analysis of relevant passages of the same text, the article discusses the use of three zijs, “astronomical tables,” known as Zīg ī Šahryārān / Zīj Šāh, “the Royal Tables” / “Tables of the King”, zīg ī Hindūg, “the Indian Tables”, and zīg ī Patlymūš, “the Tables of Ptolemy.” The author refers to a practice among astronomers according to which, in determining the positions of the planets, one of these zijs might be preferred over another depending on the case. This report, which counts among the earliest explicit references to these three sets of tables in the extant sources, indicates the circulation of a composite and critical approach within the astronomical tradition of the late Sasanian period and the early early Islamic centuries. The article thus demonstrates that a text essentially concerned with jurisprudence may preserve original and illuminating evidence for reconstructing aspects of medical and astronomical knowledge in ancient Iran and the early Islamic centuries. این مقاله با تمرکز بر نامه‌های منوچهر، متنی فقهی به زبان پهلوی (فارسی میانه) و از پیچیده‌ترین نمونه‌های نثر پهلوی و یگانه بازماندۀ مستقل از سنّت نامه‌نگاری در این زبان، به بررسی دو نکتۀ کمتر دیده‌شده و مغفول در پژوهش‌های تاریخ علم ایران باستان می‌پردازد. این متن در اصل در چارچوب منازعه‌ای فقهی دربارۀ آیین تطهیر نوشته شده است؛ با این همه، نویسنده در استدلال‌های خود از تمثیل‌ها و اشاراتی بهره برده که حاوی داده‌هایی ارزشمند برای تاریخ پزشکی و نجوم هستند. نخست، در ضمن تمثیلی، اقدام فقهیِ مخاطَب نامه (یعنی زادسپرم) به پزشکی تشبیه می‌شود که به جای درمان درد دندان، کشیدن آن را توصیه می‌کند. این عبارت، در کنار کاربرد اصطلاح «تن‌پزشک»، که در دیگر متن‌های پهلوی هم به کار رفته است، نشان می‌دهد که در آن روزگار، پزشکان، فراتر از دندان کشیدن، شیوه‌هایی هم برای درمان آن داشته‌اند؛ و این نکته‌ای است که گویا در جای دیگری اشاره نشده است. دوم، مقاله با تحلیل قطعاتی از همین متن، به کاربرد سه زیج موسوم به زیج شهریاران / شاه، هندو و بطلمیوس می‌پردازد و نشان می‌دهد که نویسنده از شیوه‌ای در میان اخترشناسان سخن می‌گوید که بر اساس آن، در تعیین مواضع سیارات، برحسب مورد، یکی از این زیج‌ها را بر دیگری ترجیح می‌دادند. این گزارش که از کهن‌ترین اشارات صریح به این سه زیج در منابع موجود به‌شمار می‌آید، حاکی از رواج رویکردی تلفیقی و نقادانه در سنت نجومی اواخر دورۀ ساسانی و سده‌های نخستین اسلامی است. بدین‌سان، مقاله نشان می‌دهد که متنی اساساً فقهی می‌تواند حاوی داده‌هایی اصیل و راهگشا برای بازسازی جنبه‌هایی از تاریخ پزشکی و نجوم در ایران باستان و اوایل دورۀ اسلامی باشد.

https://jihs.ut.ac.ir/article_106470_659bea4845d2ca2f31a7d380092d1ece.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 The History of Psychology as a Science: From Necessity to Crisis تاریخ علم روان شناسی: از ضرورت تا بحران 79 113 106610 10.22059/jihs.2026.411157.371876 FA محمدحسین وفائیان گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران Journal Article 2026 02 14 In the second half of the twentieth century, the history of psychology in the United States gradually acquired an institutional footing. At the same time, turns in the history and philosophy of science, especially Kuhnian formulations, opened a horizon in which psychological historiography could no longer function as a mere chronicle of the past. Rather, it became a mechanism of disciplinary self-reflexivity, elevating history from a marginal, ancillary domain to a non-negotiable requirement for theory and professional practice. This shift, however, was neither self-evident nor instantaneous. Indeed, at its point of maturation, it generated critiques directed at psychology itself and at its historiographical forms, thereby placing their very possibility under sustained scrutiny. The present essay articulates this trajectory by asking how history moves from an auxiliary role to a theoretical and professional necessity, and how that very necessity subsequently issues in crisis. Adopting a historical-analytic approach, it traces the transition from classical historiography of psychology to critical historiography and argues that this turn discloses the necessity of history along three interconnected horizons: first, the historicization of psychological concepts and subjectivities; second, the entanglement of language with psychological inquiry; and third, the linkage between psychology and power. Finally, the essay shows that while critical historiography enables a critique of naturalization and renders institutional presuppositions visible, it also proliferates accounts of the discipline’s origins and identity and intensifies disputes over standards of validity تاریخ روان‌شناسی در نیمۀ دوم قرن بیستم در آمریکا به تدریج جایگاه نهادی خود را پیدا کرد، اما هم‌زمان چرخش‌های تاریخ علم و فلسفۀ علم، به‌ویژه با صورت‌بندی‌های کوهنی، چشم‌اندازی فراهم کرد که در آن، تاریخ‌نگاری روان‌شناسی دیگر صرف گزارش گذشته نبود، بلکه به سازوکاری برای خودآگاهی علمی بدل شد و جایگاه تاریخ را از قلمروی فرعی و حاشیه‌ای، به ضرورتی غیرقابل چشم‌پوشی ارتقا داد. اما این چرخش، امری بدیهی نبود و یکباره به وقوع نپیوست؛ تا آنجا که در نقطۀ بلوغ و اوج خود، نقدهایی را حتی به خود علم روان‌شناسی و تاریخ‌نگاری آن وارد کرده و «امکان» آنها را با پرسشی جدی مواجه کرد. مسئلۀ جستار پیش رو، صورت‌بندی این گذار است: تاریخ چگونه از نقش فرعی به ضرورتی نظری و حرفه‌ای تبدیل می‌شود، سپس چگونه همین ضرورت به بحران می‌انجامد؟ این نوشتار با رویکردی تاریخی‌ـتحلیلی، مسیر حرکت از تاریخ‌نگاری کلاسیک روان‌شناسی به تاریخ‌نگاری انتقادی را پی می‌گیرد و مدعی است که این چرخش، «ضرورت» لحاظ تاریخ در علم روان‌شناسی را در سه افق آشکار می‌کند: نخست تاریخی‌شدن مفاهیم و سوژه‌های روان‌شناختی، دوم درهم‌تنیدگی زبان با روان‌شناسی و سوم پیوند قدرت با روان‌شناسی. در انتها مقاله نشان می‌دهد این چرخش انتقادی، در عین گشودن امکان نقد طبیعی‌سازی و آشکارکردن پیش‌فرض‌های نهادی، به تکثر روایت‌ها درباره خاستگاه و هویت رشته می‌انجامد و اختلاف بر سر معیارهای اعتبار را تشدید می‌کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_106610_f584f6d8e05e296d52dad98b1fbd3dcd.pdf