مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 04 21 An Introduction to the Treatise al-Ḥātimiyya on Determining the Meridian Line and the Qibla Direction by Mullā Muẓaffar Gunābādī معرفی رسالۀ الحاتمیة در استخراج خط نصف‌النهار و سمت قبله اثر ملامظفر گنابادی 3 32 106751 10.22059/jihs.2026.412513.371896 FA حسین رمضانی اول گروه فیزیک، دانشکده علوم، مجتمع آموزش عالی گناباد، گناباد، ایران 0000-0002-7397-8398 Journal Article 2026 04 09 This article introduces and examines the treatise al-Ḥātimiyya by Mullā Muẓaffar Gunābādī. The treatise consists of an introduction and five chapters. In the introduction, the author presents a set of definitions divided into two groups: geometrical definitions and astronomical definitions. In the first chapter, eight methods for determining the meridian line are described. In the subsequent chapters, four general methods for determining the direction of the qibla are presented. In these methods, the author considers differences in the geographical longitude and latitude of locations as well as various observational and measurement conditions, and provides a specific practical procedure for each case. The article also discusses some of the author’s scholarly characteristics on the basis of internal evidence from the treatise. در این مقاله، رسالۀ الحاتمیة، در استخراج خط نصف‌النهار و تعیین سمت قبله، اثر ملامظفر گنابادی معرفی و بررسی شده است. این رساله مشتمل بر یک مقدمه و پنج باب است. در مقدمه، مؤلف مجموعه‌ای از تعاریف را در دو دستۀ تعاریف هندسی و تعاریف هیئتی ارائه می‌کند. در باب نخست هشت روش برای تعیین خط نصف‌النهار بیان شده است. در باب‌های بعدی نیز چهار شیوۀ کلی برای تعیین سمت قبله مطرح می‌شود. مؤلف در این روش‌ها با توجه به اختلاف طول و عرض جغرافیایی شهرها و نیز شرایط مختلف رصد و اندازه‌گیری، برای هر حالت دستور عملی مشخصی ارائه کرده است. در این مقاله همچنین، برخی ویژگی‌های علمی مؤلف بر اساس شواهد درون‌متنیِ رساله بررسی شده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_106751_04851359d83c573e1b9bd3c5b1633618.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 04 21 A Conceptual Shift in Historiography of Industrial Design: From History of Design to Design History گذار مفهومی در تاریخ‌نگاری طراحی صنعتی: از تاریخ طراحی به مطالعات تاریخ طراحی 35 64 106420 10.22059/jihs.2026.411280.371880 FA میثم خداشناس گروه آموزشی طراحی صنعتی، دانشکده طراحی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، ایران. 0000-0002-4540-9104 Journal Article 2026 02 20 Problem Statement: Throughout the twentieth century, industrial design historiography was largely consolidated within the traditions of art and architectural history. Relying on a linear, style-oriented, and designer-centered narrative, this approach positioned European experiences as a dominant and universal account of design history. However, theoretical developments since the late twentieth century—particularly the expansion of globalization, advances in communication technologies, and the entry of cultural and postcolonial perspectives—have prompted critical reconsiderations of this dominant framework and underscored the need to reassess the foundations of design historiography.Research Objective: This article aims to explicate and analyze the conceptual transition from the “History of Design” approach to “Design History Studies” from a historiographical perspective, and to clarify the theoretical dimensions and implications of this paradigmatic shift for the contemporary understanding of industrial design history.Methodology: The study adopts a qualitative approach based on a comparative–analytical review of the theoretical literature. Key works by major design historians and theorists representing the two approaches were purposively selected and examined through conceptual and comparative analysis.Findings: The results indicate that contemporary design historiography has moved away from a descriptive, linear, and pedagogically oriented narrative toward an analytical, critical, and multi-vocal approach. Within this emerging framework, design is interpreted not merely as the outcome of individual genius but in relation to broader socio-cultural contexts and concepts such as culture, power, identity, and consumption.Conclusion: The conceptual shift toward Design History Studies opens new horizons for contextualized and non-Western readings of industrial design history. This transformation provides a theoretical foundation for reinterpreting local experiences and strengthening design sub-narratives, including those related to Iranian industrial design. تاریخ‌نگاری طراحی صنعتی در سده بیستم عمدتاً در امتداد سنت تاریخ هنر و معماری تثبیت شده و با اتکا بر روایتی خطی، سبک‌محور و طراح‌محور، تجربه‌های اروپایی را به‌مثابه روایت مسلط و جهان‌شمول بازنمایی کرده است. با این حال، تحولات نظری اواخر قرن بیستم، به‌ویژه گسترش جهانی‌شدن، توسعه فناوری‌های ارتباطی و ورود رویکردهای فرهنگی و پسااستعماری، زمینه بازاندیشی در این چارچوب مسلط را فراهم آورده و ضرورت بازخوانی مبانی تاریخ‌نگاری طراحی را برجسته کرده است. این مقاله با هدف تبیین و تحلیل گذار مفهومی از رویکرد «تاریخ طراحی» (History of Design) به «مطالعات تاریخ طراحی» (Design History) از منظر تاریخ‌نگاری، می‌کوشد ابعاد نظری این جابه‌جایی پارادایمی و پیامدهای آن برای فهم معاصر تاریخ طراحی صنعتی را روشن سازد. پژوهش حاضر کیفی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی–تحلیلی ادبیات نظری است. بدین منظور، آثار شاخص مورخان و نظریه‌پردازان طراحی در دو رویکرد یادشده به‌صورت هدفمند انتخاب و از طریق تحلیل مفهومی و مقایسه‌ای بررسی شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد تاریخ‌نگاری معاصر طراحی از روایت توصیفی، خطی و آموزش‌محور فاصله گرفته و به سوی رویکردی تحلیلی، انتقادی و چندصدایی حرکت کرده است. در این چارچوب جدید، طراحی نه صرفاً به‌مثابه محصول نبوغ فردی، بلکه در پیوند با زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و مفاهیمی چون فرهنگ، قدرت، هویت و مصرف بازتفسیر می‌شود. گذار مفهومی به مطالعات تاریخ طراحی در همنوایی با رویکردهای متأخر تاریخ علم و فناوری، افق‌های تازه‌ای برای خوانش‌های زمینه‌مند و غیرغرب‌محور از تاریخ طراحی صنعتی فراهم می‌کند. این تحول می‌تواند مبنایی نظری برای بازخوانی تجربه‌های بومی و تقویت خرده‌روایت‌های طراحی، از جمله در زمینه طراحی صنعتی ایران، فراهم آورد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106420_07ad1bb3b7119e900719afb65ff483bd.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 Two Notes on History of Sciences in Ancient Iran Extracted from A Middle Persian Text دو نکته از تاریخ علم در ایران باستان به روایت متن پهلوی نامه‌های منوچهر 67 76 106470 10.22059/jihs.2026.411651.371879 FA عسکر بهرامی بنیاد دایرة المعارف اسلامی 0000-0002-4781-1981 Journal Article 2026 02 23 This article focuses on the Epistles of Manuščihr, a juridical text in Middle Persian (Pahlavi), one of the most complex specimens of Pahlavi prose and the only independently preserved example of epistolary literature in that language. It examines two lesser-known and largely overlooked points in the historiography of science in ancient Iran. The text was originally composed within the framework of a juridical dispute concerning ritual purification; nevertheless, the author employs analogies and incidental remarks in his argumentation that contain valuable evidence for the history of medicine and astronomy.First, in the course of an analogy, the juridical action of the addressee of the letter (namely Zādsparam) is compared to that of a physician who, instead of treating a toothache, recommends extracting the tooth. This passage, together with the use of the term tan-bizešk, “physician of the body,” which also appears in other Middle Persian texts, shows that at that time physicians were understood to possess methods for treating dental ailments beyond simple extraction. This point appears not to have been mentioned elsewhere.Second, through an analysis of relevant passages of the same text, the article discusses the use of three zijs, “astronomical tables,” known as Zīg ī Šahryārān / Zīj Šāh, “the Royal Tables” / “Tables of the King”, zīg ī Hindūg, “the Indian Tables”, and zīg ī Patlymūš, “the Tables of Ptolemy.” The author refers to a practice among astronomers according to which, in determining the positions of the planets, one of these zijs might be preferred over another depending on the case. This report, which counts among the earliest explicit references to these three sets of tables in the extant sources, indicates the circulation of a composite and critical approach within the astronomical tradition of the late Sasanian period and the early early Islamic centuries. The article thus demonstrates that a text essentially concerned with jurisprudence may preserve original and illuminating evidence for reconstructing aspects of medical and astronomical knowledge in ancient Iran and the early Islamic centuries. این مقاله با تمرکز بر نامه‌های منوچهر، متنی فقهی به زبان پهلوی (فارسی میانه) و از پیچیده‌ترین نمونه‌های نثر پهلوی و یگانه بازماندۀ مستقل از سنّت نامه‌نگاری در این زبان، به بررسی دو نکتۀ کمتر دیده‌شده و مغفول در پژوهش‌های تاریخ علم ایران باستان می‌پردازد. این متن در اصل در چارچوب منازعه‌ای فقهی دربارۀ آیین تطهیر نوشته شده است؛ با این همه، نویسنده در استدلال‌های خود از تمثیل‌ها و اشاراتی بهره برده که حاوی داده‌هایی ارزشمند برای تاریخ پزشکی و نجوم هستند. نخست، در ضمن تمثیلی، اقدام فقهیِ مخاطَب نامه (یعنی زادسپرم) به پزشکی تشبیه می‌شود که به جای درمان درد دندان، کشیدن آن را توصیه می‌کند. این عبارت، در کنار کاربرد اصطلاح «تن‌پزشک»، که در دیگر متن‌های پهلوی هم به کار رفته است، نشان می‌دهد که در آن روزگار، پزشکان، فراتر از دندان کشیدن، شیوه‌هایی هم برای درمان آن داشته‌اند؛ و این نکته‌ای است که گویا در جای دیگری اشاره نشده است.دوم، مقاله با تحلیل قطعاتی از همین متن، به کاربرد سه زیج موسوم به زیج شهریاران /  شاه، هندو و بطلمیوس می‌پردازد و نشان می‌دهد که نویسنده از شیوه‌ای در میان اخترشناسان سخن می‌گوید که بر اساس آن، در تعیین مواضع سیارات، برحسب مورد، یکی از این زیج‌ها را بر دیگری ترجیح می‌دادند. این گزارش که از کهن‌ترین اشارات صریح به این سه زیج در منابع موجود به‌شمار می‌آید، حاکی از رواج رویکردی تلفیقی و نقادانه در سنت نجومی اواخر دورۀ ساسانی و سده‌های نخستین اسلامی است. بدین‌سان، مقاله نشان می‌دهد که متنی اساساً فقهی می‌تواند حاوی داده‌هایی اصیل و راهگشا برای بازسازی جنبه‌هایی از تاریخ پزشکی و نجوم در ایران باستان و اوایل دورۀ اسلامی باشد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106470_56b4f9acfb8ae24568dbe11584956b66.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 The History of Psychology as a Science: From Necessity to Crisis تاریخ علم روان شناسی: از ضرورت تا بحران 79 113 106610 10.22059/jihs.2026.411157.371876 FA محمدحسین وفائیان گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکده مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران 0009-0005-5881-5258 Journal Article 2026 02 14 In the second half of the twentieth century, the history of psychology in the United States gradually acquired an institutional footing. At the same time, turns in the history and philosophy of science, especially Kuhnian formulations, opened a horizon in which psychological historiography could no longer function as a mere chronicle of the past. Rather, it became a mechanism of disciplinary self-reflexivity, elevating history from a marginal, ancillary domain to a non-negotiable requirement for theory and professional practice. This shift, however, was neither self-evident nor instantaneous. Indeed, at its point of maturation, it generated critiques directed at psychology itself and at its historiographical forms, thereby placing their very possibility under sustained scrutiny.The present essay articulates this trajectory by asking how history moves from an auxiliary role to a theoretical and professional necessity, and how that very necessity subsequently issues in crisis. Adopting a historical-analytic approach, it traces the transition from classical historiography of psychology to critical historiography and argues that this turn discloses the necessity of history along three interconnected horizons: first, the historicization of psychological concepts and subjectivities; second, the entanglement of language with psychological inquiry; and third, the linkage between psychology and power. Finally, the essay shows that while critical historiography enables a critique of naturalization and renders institutional presuppositions visible, it also proliferates accounts of the discipline’s origins and identity and intensifies disputes over standards of validity تاریخ روان‌شناسی در نیمۀ دوم قرن بیستم در آمریکا به تدریج جایگاه نهادی خود را پیدا کرد، اما هم‌زمان چرخش‌های تاریخ علم و فلسفۀ علم، به‌ویژه با صورت‌بندی‌های کوهنی، چشم‌اندازی فراهم کرد که در آن، تاریخ‌نگاری روان‌شناسی دیگر صرف گزارش گذشته نبود، بلکه به سازوکاری برای خودآگاهی علمی بدل شد و جایگاه تاریخ را از قلمروی فرعی و حاشیه‌ای، به ضرورتی غیرقابل چشم‌پوشی ارتقا داد. اما این چرخش، امری بدیهی نبود و یکباره به وقوع نپیوست؛ تا آنجا که در نقطۀ بلوغ و اوج خود، نقدهایی را حتی به خود علم روان‌شناسی و تاریخ‌نگاری آن وارد کرده و «امکان» آنها را با پرسشی جدی مواجه کرد. مسئلۀ جستار پیش رو، صورت‌بندی این گذار است: تاریخ چگونه از نقش فرعی به ضرورتی نظری و حرفه‌ای تبدیل می‌شود، سپس چگونه همین ضرورت به بحران می‌انجامد؟ این نوشتار با رویکردی تاریخی‌ـتحلیلی، مسیر حرکت از تاریخ‌نگاری کلاسیک روان‌شناسی به تاریخ‌نگاری انتقادی را پی می‌گیرد و مدعی است که این چرخش، «ضرورت» لحاظ تاریخ در علم روان‌شناسی را در سه افق آشکار می‌کند: نخست تاریخی‌شدن مفاهیم و سوژه‌های روان‌شناختی، دوم درهم‌تنیدگی زبان با روان‌شناسی و سوم پیوند قدرت با روان‌شناسی. در انتها مقاله نشان می‌دهد این چرخش انتقادی، در عین گشودن امکان نقد طبیعی‌سازی و آشکارکردن پیش‌فرض‌های نهادی، به تکثر روایت‌ها درباره خاستگاه و هویت رشته می‌انجامد و اختلاف بر سر معیارهای اعتبار را تشدید می‌کند. https://jihs.ut.ac.ir/article_106610_8beafd6a61d588adce08b0b0769d24d3.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 Recipes for the preparation and use of red dyes in old Persian treatises دستورالعمل‌های کهن استفاده از رنگینه‌های قرمز در متون تاریخی ایران 115 140 106611 10.22059/jihs.2026.409163.371868 FA پرویز هلاکوئی گروه مرمت اشیاء فرهنگی-تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0002-7613-6081 جنان پرهیزکار آزمایشگاه مرکزی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0002-1999-3861 Journal Article 2025 12 31 An examination of the recipes in over twenty old treatises from the fifth to the twelfth centuries AH (the 11th to the 18th century AD) shows red dyes including amaranth, sappanwood, dragon’s blood, madder, black mulberry, anemone, scale insects (kermes, lac and Armenian cochineal), pomegranate flower, and safflower were extracted using various alkaline and acidic substances such as vinegar, lime, and alum, through different methods. This article demonstrates that the use of red dyes in old recipes was primarily recommended for dyeing paper and for making coloured inks. Apart from these uses, other limited applications including dyeing stone, leather, glass and crystal, as well as making paint for painting, and the use of red dyes in textile dyeing can also be inferred from these historical texts. Notably, among the old Persian instructions examined, no method was found for making lake pigments from dyes. This article also discusses the terminology of red dyes in old treatises and the difficulties of understanding the dyes nomenclature in old Persian recipes. مداقه در دستورالعمل‌های بیش از بیست متن کهن از قرن پنجم تا قرن دوزادهم هجری نشان می‌دهد مواد حاوی رنگزاهای قرمز شامل گل بستان‌افروز (گل تاج خروس)، بَقَّم، خون سیاوشان، روناس، شاه‌توت، شقایق نعمانی، حشرات حاوی رنگینه قرمز (قرمزدانه، لاک و قرمز)، گل انار (گلنار) و گلرنگ توسط مواد مختلف قلیایی و اسیدی مانند شخار، سرکه، آهک و زاج با روش‌های گوناگون استخراج می‌شده است. این مقاله نشان می‌دهد استفاده از رنگینه‌های قرمز در دستورالعمل‌های کهن عمدتا برای رنگ‌آمیزی کاغذ و برای ساخت مرکب‌های رنگی توصیه شده است. به‌جز این موارد، استفاده‌های محدود دیگری شامل رنگ کردن سنگ، چرم، شیشه و بلور و همین‌طور ساخت رنگ برای نقاشی و استفاده از رنگینه‌های قرمز برای رنگرزی نیز برای این رنگزاها از طریق مطالعه متون کهن قابل احصا است. نکته قابل توجه آن که در بین دستورالعمل‌های فارسی کهن مورد بررسی، هیچ روشی برای ساخت لِیْک (lake) قرمز از رنگینه‌ها یافت نشد. در این مقاله همچنین واژه‌شناسی رنگینه‌های قرمز در متون کهن و پیچیدگی‌ درک واژگان در درک مقصود دستورالعمل‌ها مورد بحث قرار گرفته است.  https://jihs.ut.ac.ir/article_106611_db98f7185599d870fd2233c765d88f8c.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 Content Analysis of the Treatise Ma ͑ ānī kitāb Īrun al-mīkhānīqī fī raf ͑ al-ashyāʾal-thaqīla bi-al-quwwat al-yasīra by Abū Ḥātim Muẓaffar al-Isfizārī بررسی محتوای رساله معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة اثر ابوحاتم مظفر اسفزاری 143 181 107127 10.22059/jihs.2026.414041.371900 FA محمد صالح زاده پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران 0009-0003-4527-1365 ایرج نیک سرشت پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0003-3256-4399 Journal Article 2026 05 10 This research aims to analyze the Persian manuscript of Ma ͑ ānī kitāb Īrun al-mīḫānīqī fī raf ͑ al-aṧyāʾal-thaqīla bi-al-quwwa al-yasīra (manuscript No. 197 of the Imam Jom‘eh Collection, Central Library of the Faculty of Literature, University of Tehran) and to determine its position among the treatises on Jarrathqāl (the science of lifting heavy weights) in the Islamic period. This qualitative study employs a historical‑analytical and codicological approach. The text was edited using the comparative (critical) method and compared with two Arabic copies of al-Isfizārī’s work (the libraries of ‘Uthmāniyya, Hyderabad, and John Rylands, Manchester) as well as with the Arabic translation of Hero of Alexandria’s (10–70 AD) Mechanics by Qusṭā ibn Lūqā (208–300 AH). This treatise, redacted by Abū Ḥātim Muẓaffar al-Isfizārī (a Seljuk‑era scholar, d. ca. 510 AH/1116 CE), includes both the first and second articles of Hero’s Mechanics. Unlike other Persian treatises on Jarrathqāl, which mostly cover only the second article (simple and compound machines), the Tehran manuscript contains the first article (theoretical foundations of motion, equilibrium, centre of gravity, pantograph, etc.) as well as a complete description of the Barulkos lifting device. Al-Isfizārī introduced three types of modifications: a fluent paraphrase, addition of analytical explanations (especially on centre of gravity), and correction of errors in the Arabic copies (e.g., adding a turning handle and correcting gear ratios). The Tehran manuscript is the only known Persian manuscript that deals with theoretical and analytical aspects of Jarrathqāl. It is of exceptional historical and scientific value for studying the connection between Greek and Islamic mechanical traditions. هدف این پژوهش، بررسی محتوای نسخۀ خطی فارسیِ معانی کتاب إیرن المخانیقی فی رفع الاشیاء الثقیلة بالقوّة الیسیرة  (دست‌نویس شماره ۱۹۷ مجموعه امام جمعه، کتابخانۀ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران) و تعیین جایگاه آن در میان رسالات جرّاثقال دورۀ اسلامی است. روش پژوهش، کیفی و مبتنی بر نسخه‌پژوهی با رویکرد تاریخی-تحلیلی است. تصحیح نسخه بر پایۀ روش قیاسی (انتقادی) انجام شده و محتوای آن با دو نسخۀ عربی اسفزاری (کتابخانۀ عثمانیه حیدرآباد و جان رایلندز منچستر) و نیز با ترجمۀ عربی رسالۀ مکانیک هرون اسکندرانی (10-70م) - که توسط قسطا بن لوقا (208-300 ه.ق) انجام شده است - مقایسه تطبیقی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که این رساله که توسط ابوحاتم مظفر اسفزاری (دانشمند عصر سلجوقی، متوفی حدود ۵۱۰ ه.ق) تحریر شده، برخلاف سایر رسالات فارسی جرّاثقال که عمدتاً فقط به مقالۀ دوم (ماشین‌های ساده و مرکب) پرداخته‌اند، شامل مقالۀ اول (مبانی نظری حرکت، تعادل، مرکز ثقل، پنتوگراف و...) و همچنین توصیف کامل دستگاه بارولکوز نیز می‌شود. اسفزاری در تحریر خود، ضمن وفاداری به ساختار اصلی هرون، سه نوع تغییر اعمال کرده است: بازنویسی شیوا، افزودن توضیحات تحلیلی (به ویژه در مباحث مرکز ثقل)، و تصحیح اشکالات نسخ عربی در دستگاه بارولکوز (مانند افزودن دستۀ گرداننده و اصلاح نسبت قطر چرخ‌دنده‌ها). نتیجه آن که این نسخه، تنها نسخۀ فارسی شناخته‌شده تاکنون است که به مباحث نظری و تحلیلی جرّاثقال پرداخته و از این‌رو از ارزش علمی و تاریخی ویژه‌ای برای مطالعۀ پیوند سنت مکانیک یونانی و اسلامی برخوردار است. https://jihs.ut.ac.ir/article_107127_62ea9c6180599aa10c3dca7104601ad1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 A Hypothetical Account of the Way Copernicus Arrived at his Theory: a Review of Hans Blumenberg’s Thesis گزارشی فرضی از چگونگی دستیابی کوپرنیک به نظریه‌اش: مروری بر تز هانس بلومنبرگ 183 190 106469 10.22059/jihs.2026.411751.371883 FA متین یوسفی گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران 0009-0008-0963-8947 Journal Article 2026 02 24 The Copernican revolution is one of the pivotal moments in the history of modern science and thought. In a section of his work The Genesis of the Copernican World, the German philosopher and historian of science Hans Blumenberg attempts to reconstruct Copernicus's intellectual journey as a logical process, citing evidence from De revolutionibus orbium coelestium. This article examines Blumenberg's reconstruction of Copernicus's thought process, specifically as it pertains to the order of the planets. According to this interpretation, the ambiguity in the placement of Mercury and Venus within the Ptolemaic system served as Copernicus's starting point. His progression from a semi-heliocentric model to a fully heliocentric system is shown to be comprehensible within the framework of traditional principles of cosmic order and astronomical realism. This study employs a hermeneutic analysis of primary and secondary sources. The primary source is Nicolaus Copernicus's De revolutionibus orbium coelestium. The secondary source is Hans Blumenberg's interpretation in The Genesis of the Copernican World. This study concludes that Blumenberg's interpretation successfully reconstructs Copernicus's intellectual development not as a radical break from, but as a transformative extension of, the medieval and Ptolemaic tradition. The Copernican revolution, in this view, was driven by an "ultra-Ptolemaic" commitment to resolving internal inconsistencies in the reigning system, guided by traditional principles of order, realism, and the plenitude of the cosmos. انقلاب کوپرنیکی یکی از لحظات محوری در تاریخ علم و اندیشه مدرن است. هانس بلومنبرگ، فیلسوف و مورخ علم آلمانی، در بخشی از اثر خود با عنوان پیدایش جهان کوپرنیکی، تلاش می‌کند تا سفر فکری کوپرنیک را به عنوان فرآیندی منطقی بازسازی کند و در این راستا به شواهدی از کتاب در باب چرخش افلاک آسمانی اشاره می‌کند. این مقاله به بررسی بازسازی بلومنبرگ از فرآیند فکری کوپرنیک، به ویژه در مورد ترتیب سیارات، می‌پردازد. بر اساس این تفسیر، ابهام در قرارگیری عطارد و زهره در منظومه بطلمیوسی، نقطه شروع کوپرنیک بوده است. پیشرفت او از یک مدل نیمه خورشیدمرکزی به یک نظام کاملاً خورشیدمرکزی، در چارچوب اصول سنتی نظم کیهانی و واقع‌گرایی نجومی قابل درک است. این مطالعه از تحلیل هرمنوتیکی منابع اولیه و ثانویه استفاده می‌کند. منبع اولیه، کتاب در باب چرخش افلاک آسمانی اثر نیکولاس کوپرنیک است. منبع ثانویه، تفسیر هانس بلومنبرگ در کتاب پیدایش جهان کوپرنیکی است. این مطالعه نتیجه می‌گیرد که تفسیر بلومنبرگ با موفقیت، توسعه فکری کوپرنیک را نه به عنوان یک گسست ریشه‌ای از سنت قرون وسطایی و بطلمیوسی، بلکه به عنوان امتدادی دگرگون‌کننده از آن بازسازی می‌کند. از این دیدگاه، انقلاب کوپرنیکی توسط یک تعهد «فرا بطلمیوسی» به حل ناسازگاری‌های درونی در نظام حاکم، با هدایت اصول سنتی نظم، واقع‌گرایی و فراوانی کیهان، هدایت می‌شد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106469_e6e537c236dde4f9aa4c4252c4b86c07.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 An Epistemological Comparison of Astrological Beliefs in Pliny’s Natural History and Persian ʿAjāʾib Literature تطبیق معرفت‌شناسانۀ باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و عجایب‌نامه‌های فارسی 193 218 106695 10.22059/jihs.2026.411120.371877 FA علی واعظی مقدم بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0009-0000-6246-3535 علی جهانشاهی افشار بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0000-0001-7376-9441 نجمه حسینی سروری بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران 0000-0002-3866-8036 Journal Article 2026 02 14 This article, drawing on Ernst Cassirer’s philosophy of symbolic forms, examines astrological beliefs in Pliny’s Natural History and three Persian ʿajāʾib works: Hamadānī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt, Qazwīnī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt, and Dunaysarī’s Nawādir al-tabādur. It asks whether these texts reveal a shared mythic mode of understanding the heavens and their influence on the material world as expressed in judicial astrology. Using a descriptive-analytical and comparative approach grounded in the American school of comparative literature, the study analyzes their cosmological structures and astronomical classifications through Cassirer’s theory of mythic cognition. The findings show that in both traditions the heavens are understood as an “ordering totality,” whose spheres and stars are active forces shaping material life, human destiny, temperaments, climates, and even moral qualities. In the ʿajāʾib texts, this logic appears in the form of astrological tables based on the influence of the seven planets and the zodiacal signs on climates, human organs, professions, animals, and moral traits. Pliny, although he criticizes individual horoscopy and certain astronomical superstitions, nevertheless acknowledges the general influence of the heavenly spheres and of the moon and the sun in the form of astrological rulings concerning the human body, plants, animals, and terrestrial life as a whole. According to Cassirer’s perspective, it can be concluded that, at a deeper level, both traditions embody a shared mode of mythic cognition in which the heavens function as a sacred space that orders and structures the material world. این مقاله با تکیه بر نظریۀ فلسفۀ صورت‌های سمبلیک ارنست کاسیرر به بررسی باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و سه عجایب‌نامۀ فارسی، یعنی عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات همدانی، عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات قزوینی و نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر دنیسری می‌پردازد. پرسش اصلی این است که آیا می‌توان با مقایسۀ این آثار در سطح شناخت اسطوره‌ای نوعی صورت مشترک از فهم آسمان و تأثیر افلاک بر عالم ماده  که در احکام تنجیمی نمود یافته شناسایی کرد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی متن‌ها طبق اصول مکتب ادبیات تطبیقی آمریکایی است؛ بدین‌معنا که نخست ساختار کیهان‌شناختی و طبقه‌بندی‌های نجومی در هر متن استخراج شده، سپس با استفاده از نظریۀ صورت‌های سمبلیک، جایگاه افلاک و نسبت آسمان با قلمرو حیات مادی تفسیر و در نهایت با  هم مقایسه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در هر دو گروه آثار، آسمان به‌مثابۀ یک «کل سامان‌دهنده» درک می‌شود که افلاک و کواکب آن نیروهای فعال و مؤثر بر حیات مادی، سرنوشت انسان، طبایع، اقلیم‌ها و حتی اوصاف اخلاقی به‌شمار می‌آیند. در عجایب‌نامه‌ها این منطق در قالب جدول‌های تنجیمی مبتنی بر تأثیر افلاک هفتگانه و بروج بر اقلیم‌ها، اندام انسان، مشاغل، حیوانات و صفات اخلاقی ظهور یافته است. همچنین مواردی از احکام تنجیمی در قالب تأثیر کواکب بر موجودات نیز وجود دارد. در حالی‌که پلینی، هرچند در مقام نقد طالع‌بینی فردی و خرافات نجومی برمی‌آید، اما همچنان تأثیر کلی افلاک و ماه و خورشید را در قالب احکام تنجیمی در مورد بدن انسان، گیاهان، جانوران و به طور کلی حیات مادی می‌پذیرد. بر اساس دیدگاه کاسیرر، می‌توان نتیجه گرفت که هر دو سنت در سطحی عمیق‌تر حامل نوعی شناخت اسطوره‌ای مشترک‌اند که در آن آسمان به عنوان فضایی مقدس سامان‌دهندۀ جهان مادی است. https://jihs.ut.ac.ir/article_106695_1c2081e55797c80a0b0b3327bda5e063.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 08 23 From Humors to Microbes: An Introduction to the History of Disease از اخلاط تا میکروب؛ درآمدی بر تاریخ بیماری 221 233 106471 10.22059/jihs.2026.411805.371886 FA محمدصادق مهدوی شیخ احمدلو گروه فلسفه علم، دانشگاه صنعتی شرف، تهران، ایران 0009-0008-2148-2965 Journal Article 2026 02 23 From ancient times, humanity has been concerned with fundamental questions such as the definition of disease, its causes, and its treatment. Initially, beliefs about the origin and treatment of disease were influenced by and intertwined with supernatural and religious matters. With the emergence of Greek scholars, particularly figures such as Hippocrates, disease was for the first time explained as a natural phenomenon resulting from an imbalance of the four humors. Furthermore, the miasma theory, with its emphasis on the role of corrupt air and environmental conditions in the onset of diseases, especially epidemic diseases, gained widespread acceptance and had a profound impact on public health. Finally, in the late nineteenth century, through the research of Pasteur, Lister, and Robert Koch, germ theory was empirically established, ushering medicine into the modern era. This transformation led to a remarkable reduction in mortality. Examining this historical trajectory fosters awareness of the roots of certain beliefs and behaviors, as well as an understanding of the evolution of various theories and how they have explained disease. از گذشته، توجه به کلان‌مسائلی همچون تعریف بیماری، عوامل بیماری و راه درمان آن مورد توجه انسان بوده است. ابتدا باورها درباره منشأ و همچنین درمان بیماری متأثر از امور ماورایی و دینی بود. با ظهور دانشمندان یونانی، به‌ویژه افرادی نظیر بقراط، برای نخستین بار بیماری به عنوان پدیده‌ای طبیعی و ناشی از عدم تعادل اخلاط چهارگانه تبیین شد. همچنین نظریه میاسما با تأکید بر نقش هوای فاسد و شرایط محیطی در بروز بیماری‌ها، به‌ویژه بیماری‌های همه‌گیر، مقبولیت یافت و تأثیر عمیقی بر بهداشت عمومی گذاشت. سرانجام در اواخر قرن نوزدهم، با پژوهش‌های پاستور، لیستر و رابرت کخ، نظریه میکروب به‌طور تجربی تثبیت شد و پزشکی را وارد عصر مدرن کرد. این تحول سبب کاهش چشم‌گیر مرگ‌ومیر شد. بررسی این سیر تاریخی موجب آگاهی از ریشه برخی باورها و رفتارها و همچنین شناخت نظریه‌های مختلف و چگونگی تبیین آنها از بیماری می‌شود. https://jihs.ut.ac.ir/article_106471_db1a118290543eba3f3170fd42f2b8f5.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 07 17 A Study of Lagrange's Life and Works, with an Emphasis on His Book: Analytical Mechanics بررسی زندگی و آثار لاگرانژ، با تاکید بر کتاب «مکانیک تحلیلی» 235 245 107002 10.22059/jihs.2026.411268.371878 FA امیر جراحی دربان کارشناسی ارشد دانشگاه صنعتی شریف 0000-0003-1138-468X Journal Article 2026 02 23 In this article, we will first present a biography of Joseph-Louis Lagrange and an account of his scientific activities, and then introduce his most important work, the book Analytical Mechanics. In addition to examining Lagrange's main work, some of his other works will also be briefly mentioned. Furthermore, we will address some of the scientific activities of scholars who preceded him or were his contemporaries, such as Newton, Wolff, Euler, d'Alembert, the Bernoulli brothers, Clairaut, Fontaine, Condorcet, and others. در این مقاله، ابتدا تاریخچه ‏ی زندگی و فعالیت ‏های علمی ژوزف لویی لاگرانژ را بیان کرده و سپس به معرفی مهم‏ ترین اثر او یعنی کتاب «مکانیک تحلیلی» خواهیم پرداخت. علاوه بر بررسی اثر اصلی لاگرانژ، برخی آثار دیگر او نیز به اختصار مورد اشاره قرار خواهند گرفت. همچنین، به برخی فعالیت های علمی دانشمندان ماقبل و یا هم اثر او مانند نیوتن، ولف، اویلر، دالامبر، برادران برنولی، کلوروت، فونتن، کندورسه و دیگران نیز پرداخته می شود. از آنجا که کتاب «مکانیک تحلیلی» و نامه های لاگرانژ به زبان فرانسوی نوشته شده اند و نویسنده ی مقاله با این زبان آشنایی ندارد، برای گردآوری مطالب مربوطه، به مقالات و کتب انگلیسی زبان معتبر و دست اول، از جمله ترجمه ی انگلیسی کتاب فوق مراجعه شده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_107002_d9c9a056f6052ffbfa3526be3478d45e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 07 17 Representation and Rethinking of Phenomena in the Fifteenth Century: From Alberti Perspective to the Copernican Cosmological Revolution بازنمایی و بازاندیشی پدیدارها در قرن پانزدهم: از پرسپکتیو آلبرتی تا انقلاب کیهان‌شناختی کوپرنیک 253 258 106838 10.22059/jihs.2026.411858.371892 FA محمد علی زمانی فر گروه فلسفۀ علم، دانشگاه صنعتی شریف، رتهران، ایران 0009-0004-4482-2820 Journal Article 2026 04 26 The fifteenth century in the history of Western thought is not merely a period of astronomical transition, but represents a fundamental epistemological rupture in understanding the relationship between “phenomenon” and “truth.” This article examines the premise that the shift from a geocentric to a heliocentric system was rooted in the transformation of the concept of the “visible” and the redefinition of the observer’s position, rather than merely being the product of an accumulation of new observational data. This research demonstrates how the geometrization of sensory perception in the art of perspective (by Alberti) converged with theological critiques regarding the reliability of the senses and the concept of the coincidence of opposites (by Nicholas of Cusa). Furthermore, the critical and methodological roles of Regiomontanus and Toscanelli in fostering a network of intellectual exchange are explored—a network that intertwined the autonomy of mathematics with technical experience. Finally, it explains how Copernicus, drawing upon this intellectual tradition, was able to demonstrate that the phenomenon of a “stationary Earth” was an optical illusion caused by the observer’s location. The article argues that the Scientific Revolution was the direct product of a fifteenth-century conceptual network that elevated mathematics from a computational tool to an ontological language. چکیدهسده پانزدهم میلادی در تاریخ اندیشه غرب، صرفاً یک دوره گذار نجومی نیست، بلکه نمایانگر یک گسست معرفت‌شناختی بنیادین در فهم رابطه میان «پدیدار» (Phenomenon) و «حقیقت» (Truth) است. این مقاله به بررسی این فرض می‌پردازد که گذار از نظام زمین‌مرکزی به نظام خورشیدمرکزی، پیش و بیش از آنکه محصول انباشت داده‌های رصدی جدید باشد، ریشه در دگرگونی مفهوم «امر مرئی» و بازتعریف جایگاه «ناظر» داشت. این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه هندسی‌سازیِ ادراک حسی در هنر پرسپکتیو (توسط آلبرتی)، با نقدهای الهیاتی بر اعتبار حواس و طرح وحدت اضداد (توسط نیکلاس کوزا) پیوند خورد. در ادامه، نقش انتقادی و روش‌شناختی رگیومونتانوس و توسکانلی در ایجاد شبکه‌ای از تبادلات فکری واکاوی می‌شود؛ شبکه‌ای که خودمختاری ریاضیات را با تجربه فنی درهم آمیخت. سرانجام، تبیین می‌شود که کوپرنیک چگونه با وام‌گیری از این سنت فکری، توانست پدیدارِ «سکون زمین» را به مثابه یک خطای دیدِ ناشی از موقعیت ناظر اثبات کند. این مقاله استدلال می‌کند که انقلاب علمی، محصول مستقیم شبکه‌ای مفهومی در سده پانزدهم بود که ریاضیات را از ابزاری محاسباتی به زبانی هستی‌شناختی ارتقا داد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106838_5d876655a5bfe33ff0cc8e0cafb26785.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 24 1 2026 06 22 The Books of Secrets Tradition and the Formation of Experimental Method in Medieval and Early Modern Europe سنت کتب اسرار و تکوین روش تجربی در اروپای قرون میانه و اوایل دوران مدرن 259 263 106418 10.22059/jihs.2026.411839.371889 FA عرفان ولدخانی کارشناسی ارشد، دانشگاه صنعتی شریف، تهران، ایران 0009-0000-6767-3013 Journal Article 2026 02 23 The tradition of the Books of Secrets was one of the most enduring and continuous literary traditions in Europe, persisting from the early Middle Ages through the seventeenth century. These works, typically consisting of collections of instructions, recipes, formulae, and “experiments,” functioned as a bridge between the technical knowledge of artisans and the Aristotelian natural philosophy of scholars. Often positioned at the margins of scholastic science, they nonetheless sustained a practical and experience-based approach to nature. William Eamon’s study examines how this tradition evolved from a marginal and largely hidden body of knowledge into an increasingly systematized experimental methodology during the Renaissance, and ultimately analyzes its significant role in the formation of modern science and the emergence of scientific academies. سنت کتب اسرار یکی از پایدارترین و مستمرترین سنت‌های نوشتاری در اروپا بود که از اوایل قرون میانه تا قرن هفدهم تداوم یافت. این نوشته‌ها که مشتمل بر مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها، نسخه‌ها، فرمول‌ها و «تجارب» بودند، نقشی پلی میان دانش فنی صنعتگران و فلسفه طبیعی ارسطویی عالمان را ایفا می‌کردند. هرچند این متون غالباً در حاشیه‌ی علوم مدرسی قرار می‌گرفتند، با این حال رویکردی عملی و مبتنی بر تجربه نسبت به طبیعت را تداوم بخشیدند. ویلیام ایمون در پژوهش خود نشان می‌دهد که این سنت چگونه از دانشی حاشیه‌ای و عمدتاً پنهان به روشی تجربی و ‌کم‌وبیش نظام‌مند در دوران رنسانس تحول یافت و در نهایت به بررسی نقش پررنگ آن در شکل‌گیری علم مدرن و پیدایش آکادمی‌های علمی می‌پردازد. https://jihs.ut.ac.ir/article_106418_dd2222f98176e859d3a271d0a9de92e6.pdf