مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - مقالة تاریخی لُبِگ در انتگرال 17415 FA ارسلان شادمان استاد دانشگاه تهران، دانشکده علوم، گروه ریاضی Journal Article 1970 01 01 In the present paper we concern Henri Lebesgue’s famous article on definite integral presented in April 1901 to the Academy of Science in Paris. It has played an important role in the history of real analysis during the 20th century. Recent comments on it include a 2001 commemoration note by Bony, Choquet and Lebeau, as well as a detailed article of Jean-Paul Pier. We translate the Lebesgue’s original article into Persian and discuss other analytical comments. هانری لبگ در 1901م مقالة کوتاهی در گزارش جلسات آکادمی پاریس به چاپ رساند که مبنای رسالة دکتری او قرار گرفت. این مقاله همراه با نوشته‌هایی از اِمیل بُرِل راجع به اندازه، نقطة عطف مهمی در تحول آنالیز حقیقی به شمار می‌آید. ترجمه و شرح این مقاله، موضوع نوشتة حاضر است. در این شرح به ویژه از چند منبع بهره می‌گیریم که یکی از آن‌ها حواشی سه نفر از اعضای آکادمی علوم بر چاپ جدید این مقاله در تاریخ 2001 م است با عنوان «گرامی‌داشت یکصدمین سال مقالة لبگ». https://jihs.ut.ac.ir/article_17415_cca6c6c83ec83ef20986a9cfe1e65fb1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - مدرسة ترجمة حنین بن اسحاق 17416 FA سید احمد هاشمی پژوهشگر بنیاد دائرة المعارف اسلامی Journal Article 1970 01 01 Researchers of intellectual history of Islamic period count truly H?unayn b. ’Ish??k? (died 260 A.H.) as the representative of Greek-Roman culture in the first Abbasid age. He was considered as a strong translator, a skilled physician and as one familiar with Christian philosophy and theology. Undoubtedly H?unayn can be counted as the greatest translator of the translation movement in the Abbasid age, as the old sources have also named him “Shaykh al-Mutardjim?n” (the master of translators). He had his own style and school of translation. In H?unayn’s opinion each translation depends on the ability of translator and the taste and knowledge of one orders it. Therefore in translating different texts, somewhere he attempts to give an extensive account, but elsewhere provides an intensive summary; despite there are certain characteristics in H?unayn and his followers’ style of translation. This research considers episodes of H?unayn’s scientific life, his style of translation, his students and also the relation between his circle and the scientists and statesmen of that time. پژوهشگران تاریخ اندیشه دورة اسلامی، حنین بن اسحاق (194-260ق) را به درستی، نماینده فرهنگ یونانی ـ رومی در عصر نخست عباسی دانسته‌اند. او مترجمی توانا و پزشکی حاذق به شمار می‌آمد و در فلسفه و کلام مسیحی دست داشت. بی‌تردید می‌توان حنین را بزرگ‌ترین مترجم نهضت ترجمه عصر عباسی خواند، چنان که منابع کهن نیز او را «شیخ المترجمین» نام داده‌اند. او در این عرصه شیوه‌گذار بود و مکتب‌دار. به اعتقاد حنین هر ترجمه بر حسب توانایی‌ مترجم و ذوق و دانش سفارش‌دهندة شکل می‌گیرد. از این رو، او گاه در ترجمة اثری به شرح و ایضاح کامل معانی می‌پردازد و گاه در تلخیص متن مبالغه می‌ورزد؛ با این همه ویژگی‌های ثابتی در سبک ترجمة وی و هم مکتبانش قابل تشخیص است. در این پژوهش، گوشه‌هایی از زندگی علمی حنین همچنین روش ترجمة او و شاگردانش و نیز نسبت حلقة ترجمه او با دانشوران و دولتمردان زمانه بررسی شده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_17416_ceb2680d45de05c8c50a25a3e6fa21a1.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - رنگین کمان آسمان: کمال الدین فارسی و دیتریش دو فرایبرگ 17417 FA برنارد مت استاد تاریخ علم و معرفت‌شناسی دانشگاه لیل1 پاریس Journal Article 1970 01 01 This article examines the views of Greek, Muslim and Latin scientists -from Aristotle to Dietrich de Freiberg and Kam?l al-D?n F?rs?- on the rainbow and their explanations in this regard. In Aristotle’s view, the rainbow is produced by the reflection of sunlight on very fine water droplets which make the cloud. In Islamic world, Ibn Haytham, who made innovations in old optics, explained the rainbow by “empirical method”. Several centuries later, Kam?l al-D?n F?rs? endeavored to interpret Ibn Haytham’s works and made a model in order to simulate the rainbow. In Latin world, after translating Islamic scientific heritage in optics, Robert Grossetête and Albert le Grand were the first who study the rainbow; but in fact the Latin world owes the discovery of the rainbow’s reason to Dietrich de Freiberg. He presented his explanation in about 1305 AD/605 AH while F?rs? had also published the results of his studies separately. در این نوشتار آراء و تعلیلات دانشمندان یونانی، اسلامی و لاتینی دربارة رنگین‌کمان، از ارسطو تا دیتریش دو فرایبرگ و کمال‌الدین فارسی بررسی شده است. از نظر ارسطو، رنگین‌کمان حاصل تابیدن نور بر ذرّات آب در ابر است. در جهان اسلام ابن هیثم که نخستین بار تحوّلی جدید در شناخت نور یا اپتیک قدیم پدید آورد، با «روش تجربی» به توضیح رنگین‌کمان پرداخت. چند قرن بعد کمال الدین فارسی به تفسیر نوشته‌های ابن هیثم همت گماشت و با ساخت مُدلی، عوامل و زمینه‌های تشکیل رنگین‌کمان را بازسازی کرد. در جهان لاتینی نیز پس از ترجمة میراث نورشناختی اسلامی، روبرت گروستت و آلبرت لوگراند از جملة نخستین کسانی بودند که به مطالعة این پدیده پرداختند؛ اما در واقع کشف علت پدیدة رنگین‌کمان در جهان لاتینی مدیون دیتریش دو فرایبرگ است. توضیحات دیتریش حدود سال‌های 1305م/605 ق، یعنی همان سالی که فارسی نتایج تحقیقاتش را منتشر کرده بود، ارائه شد. https://jihs.ut.ac.ir/article_17417_53ea3e0236beb31f330e78ce0f00375e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - بررسی یک ساعت خورشیدی استوانه‌ای عربی اسلامی 17418 FA دنی ساووا رئیس گروه اخترشناسی و اختر فیزیک کاخ اکتشافات پاریس و رئیس کمیسیون ساعت‌های خورشیدی Journal Article 1970 01 01 In Cairo citadel, in front of Muhammad-Ali mosque, on a tower wall, there is a sundial which works very well. This sundial is certainly an exceptional one because of its furnitures, signs and also complexity of calculations which used for its design and structure (a cylindrical, with south-western inclination and four polar gnomons) and can be counted as an excellent evidence for Muslims extraordinary technical progress in making gnomons and sundials in 18th century. This article, for the first time, provides a consideration on this sundial relying on the bases of modern mathematics در ارگ قاهره، مقابل مسجد محمد علی، تجهیزات یک ساعت خورشیدی بر بدنة یک برج قرار گرفته است که بسیار خوب کار می‌کند. این ساعت خورشیدی به خاطر شمار نوشته‌ها و علائم و نیز به خاطر پیچیدگی محاسباتی که برای طراحی و ساخت آن به کار رفته (استوانه‌ای مایل به جنوب غربی با [چهار] شاخص کج)، یقیناً ساعتی استثنایی است و شاهد بسیار خوبی برای پیشرفت فوق‌العاده فنی مسلمانان در ساخت شاخص‌ها و ساعت‌های خورشیدی در قرن هجدهم میلادی به شمار می‌آید. نخستین بار در این مقاله به بررسی این ساعت خورشیدی و بیان مبانی ریاضیات جدید آن می‌پردازیم https://jihs.ut.ac.ir/article_17418_ccff8bbde333388f18cc2033c115e9de.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - نقدی بر استدلال رزنفلددر باب انتساب یک رسالة ریاضی به الغ‌بیگ (د. 853 ق) 17419 FA فاطمه سوادی دانشجوی کارشناسی ارشد فرهنگ و تمدن اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران Journal Article 1970 01 01 Al-K?sh?’s novel method for the determination of the sine of one degree is one of the most significant contributions to the Islamic mathematics. He explained this method in Ris?la al-Watar wa al-Djayb (treatise on the chord and the sine) which no manuscript of it have yet been found; and therefore the attention of the history of sciences researchers has been attracted to Ris?la fi Istikhr?dj Djayb Daradja W?h?ida (treatise on the determination of the sine of one degree). This treatise is written by K??d?iz?da al-R?m?, al-K?sh?’s friend and colleague, and provides a detailed commentary on al-K?sh?’s method. Presenting valid documents and evidences, this article aims to prove K??d?iz?da’s authorship of the aforementioned treatise. روش بدیع غیاث‌الدین جمشید کاشانی (د. 832 ق) در محاسبة جیب یک درجه، از برجسته‌ترین آثار ریاضیات دورة اسلامی به شمار می‌آید. وی در اثری موسوم به رسالة الوتر و الجیب به تبیین این روش پرداخته، اما متأسفانه تا کنون نسخه‌ای از آن به دست نیامده است. همین مسأله توجه پژوهشگران تاریخ علم را به رسالة فی استخراج جیب درجة واحدة تألیف قاضی‌زادة رومی (د. حدود 840 ق) ، دوست و همکار کاشانی جلب نموده است. قاضی‌زاده در این رساله به شرح و بررسی روش کاشانی می‌پردازد. این مقاله با ارائة اسناد و مدارک معتبر در پی اثبات صحت انتساب این رساله به قاضی‌زاده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_17419_6cf85f66ce8b47e696c68f42b7222e5c.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - تاریخ شناخت دستگاه گردش خون و بیماری‌های آن در دورة اسلامی 17420 FA محمد دانش‌پژوه پزشک متخصص قلب و عروق، بیمارستان دی تهران Journal Article 1970 01 01 During the 13 centuries from Galen’s death to the beginning of the 16th century, the world faced a drastic political change which resulted in changing the medical sciences status, therefore medical science papers were written in diverse languages such as Greek, Latin, Arabic and Persian. The Talmudic physicians, while accepting the Galen’s sphygmology could differentiate artery and vein and perhaps recognize the heart hypertrophy and failure. R?z? writing his monographs in Arabic, described a patient with aortic insufficiency (not under this name) and perhaps to be claimed that he, before Ibn Naf?s, somehow had been familiar with pulmonary circulation and diseases with signs of myocardial infarction and Madj?s? Ahw?z? was also familiar with this condition. Ibn S?n? talking about the continuation of heart beat after animal’s death describes pericarditis. Gurg?n? had similar ideas, and then Ibn Naf?s clearly disputed Galen’s ideas about the holes in the heart septum and correctly described the coronary and pulmonary circulations. از مرگ جالینوس تا آغاز قرن 16، جایگاه دانش پزشکی بسیار ارتقاء یافت و زبان‌های گوناگونی از جمله یونانی، لاتینی، عربی و فارسی زبان گفتگو و نوشتاری علم پزشکی شد. پزشکان تلمودی در عین پذیرش نبض شناسی جالینوسی، شریان و ورید را از یکدیگر تمیز می‌دادند و احتمالاً هیپرتروفی قلب و نارسائی آن را می‌شناختند. رازی شرحی از نارسائی آئورت (نه بدین نام) می‌دهد و می‌توان حدس زد که وی پیش از ابن النفیس به گونه‌ای با گردش خون ریوی آشنا بوده است و از بیماری‌هایی با نشانه‌های انفارکتوس یاد می‌کند. مجوسی اهوازی نیز با مقولة اخیر آشنایی داشته است. در همان روزگار، ابن سینا از ادامة ضربان قلب پس از مرگ در حیوان یاد کرده و به شرح پریکاردیت پرداخته است. پس از نظرات همانندی از جرجانی، ابن النفیس آشکارا سخنان جالینوس درباره سوراخ‌های عبور خون از سپتوم را مردود دانسته و جریان خون کرونر و ریوی را به درستی شرح داده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_17420_6f61f9d20b68c8b7185fe915a7b8ec8a.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - علم فراست در منابع اسلامی 17421 FA هادی عالم‌زاده استاد دانشگاه تهران ـ گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی مریم معینی‌نیا پژوهشگر و دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی Journal Article 1970 01 01 Exploring inner character of a person through his appearance is the subject of physiognomy which has been discussed by a group of scholars since past times up to now; for example Hippocrates -several centuries before Christ- paid attention to it. But physiognomy has not been counted as a known and independent science till Aristotle. Islamic sources mentioned Polemon of Greece as an expert in physiognomy. It was introduced to Islamic world through translation of Greek sources, especially medical books. Scholars like R?z?, Ibn S?n?, Ibn Rushd and others discussed in this field and some of them wrote independent treatises and books in this regard. Fakhr al-D?n R?z?’s treatise entitled Ris?la fi al-Fir?sat is an example of these works. This treatise has been translated into Persian by Lut?full?h ‘Az?z Hiraw? (7th century A.H.). پی‌ بردن به اخلاق و شخصیت آدمی از طریق مشاهدة‌ ظواهر جسمانی او، موضوع علم فراست یا دانش قیافه‌شناسی است که گروهی از متقدّمان و متأخّران دربارة آن سخن گفته‌اند، از جمله بقراط سده‌ها قبل از میلاد به این موضوع توجه کرده است؛ امّا تا پیش از ارسطو فراست علمی مستقل و شناخته شده نبود. در منابع اسلامی از افلیمون یونانی به عنوان صاحب‌نظر در «علم فراست» نام برده‌اند. علم فراست از طریق ترجمة منابع یونانی، به ویژه کتب طبّی، وارد جهان اسلام گردید و دانشمندانی چون رازی، ابن‌سینا، ابن رشد و جز اینان در این باب به بحث پرداختند و برخی از آنان نیز رساله‌ها و کتاب‌هایی مستقل در این موضوع تألیف کردند. رسالة فی الفراسة فخر الدین رازی یکی از این آثار است که لطف الله عزیز هروی (سدة هفتم ق) آن را به فارسی ترجمه کرده است. https://jihs.ut.ac.ir/article_17421_611e844a485e76b228bb51fbda8bb106.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 3 2 2005 11 22 - ترجمه‌ای کهن از رسالة فراست فخر رازی (اثر لطف الله عزیز الهروی) 17422 FA سید حسین رضوی برقعی پژوهشگر تاریخ پزشکی در دورة اسلامی هادی عالم‌زاده استاد دانشگاه تهران ـ گروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی Journal Article 1970 01 01 - https://jihs.ut.ac.ir/article_17422_ade9706071fc051fb4a684d14b84c310.pdf