مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 A Review of Quṭb al-Dīn Shīrāzī’s Persian Translation of Eclid’s Elements نگاهی به ترجمۀ فارسی قطب‌الدین شیرازی از اصول اقلیدس 5 30 31985 FA فاطمه دوست قرین دانش آموختۀ دورۀ دکتری تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران Journal Article 2012 01 21 The Elements of Euclid, sometimes knows as the “The Book of Euclid”, and in the mathematical texts of the Islamic period often referred to as “The Book of the Elements”, is one of the main sources of Islamic mathematics. This paper addresses the history of the translation of this book and its recension by Naṣīr al-Dīn Ṭūsī. Then, through a comparison of the first chapter of the fourth part of Quṭb al-Dīn Shīrāzī’s Durrat al-Tāj with the Arabic translation of Isḥāq ibn Ḥunayn and the recension of Ṭūsī, it is shown that the text of Shīrāzī is in fact a Persian translation of Ṭūsī’s Recension of the Elements, despite the existence of some differences between the two texts. One of these differences, which is analyzed in the last part of this paper, is a single figure produced by Shīrāzī and containing all the 48 propositions of the first book of the Elements. کتاب اصول اقلیدس، که گاهی آن را به نام مؤلفش «کتاب اقلیدس» نیز می‌نامند و در تألیفات ریاضی دورۀ اسلامی آن را به علت شهرت فراوانش کتاب اصول نیز خوانده‌اند، از منابع مهم ریاضیات دورۀ اسلامی بوده است. در این مقاله، پس از بررسی تاریخ ترجمۀ این اثر به زبان عربی و تحریر خواجه نصیرالدین طوسی از آن، برخی از ویژگی‌های این تحریر، از راه مقایسۀ آن با ترجمۀ اسحاق بن حنین، خواهد آمد. سپس با مقایسۀ بخش‌هایی از فن اول از جملۀ چهارم درة التاج قطب‌الدین شیرازی با ترجمۀ عربی اسحاق بن حنین و تحریر خواجه نصیرالدین طوسی، نشان داده می‌شود که اثر قطب‌الدین در واقع ترجمۀ فارسی تحریر اصول طوسی است، هرچند برخی تفاوت‌ها میان این دو اثر وجود دارد. در بخش پایانی مقاله یکی از این تفاوت‌ها بررسی می‌شود و آن شکلی واحد است که قطب‌الدین از تلفیق شکل‌های چهل و هشت قضیۀ مقالۀ اول اصول اقلیدس، ترسیم کرده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31985_ef58dfeeae3d9709fde6b3d7ae3594ca.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 Movement According to Ibn Sīnā and Abū al-Barakāt Baghdādī حرکت از نگاه ابن سینا و ابوالبرکات بغدادی 31 44 31986 FA عبدالرسول عمادی دانش‌آموختۀ دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی غلامحسین رحیمی شعرباف استاد دانشکدۀ فنی، دانشگاه تربیت مدرس Journal Article 2012 11 21 According to Abū al-Barakāt Baghdādī, time and place are a priori conditions of motion; moreover, against the peripatetic philosophers, for whom time is the measure of motion, he holds that time is the measure of existence. Nevertheless, he believes that we can define motion on the basis of our intuitive non-scientific concept of time and, by so doing, we can resolve the apparent circularity of the Aristotelian definition of motion. Concerning the mode of existence of motion, Avicenna presents two notions of motion: motion as an intermediary state (ḥarakat bi-maʿnā al-tawassuṭ) and motion as the transversal of a given distance (ḥarakat bi-maʿnā al-qaṭʿ). He believes that motion defined by the first notion is a mental construct, while motion defined by the second notion has a real existence. Against the objections to the second notion, Abū al-Barakāt believes that motion cannot be merely mental, even if its existence is momentary and unstable. Concerning the cause of motion, Abū al-Barakāt agrees with Avicenna that the cause of motion cannot be the moving body itself. In this article, the two philosophers’ views on the unity of motion and the contrariety of motions are also discussed. هرچند ابوالبرکات مکان و زمان را شروط مقدم بر حرکت و زمان را نه مقدار حرکت که مقدار وجود می‌داند، با این حال معتقد است که می‌توان حرکت را بر حسب مفهومی شهودی از زمان، که غیر از مفهوم نظری زمان است، تعریف کرد و به این وسیله دَوری را که در تعریف ارسطو از حرکت وجود دارد که خروج تدریجی (و در نتیجه، زمانی) از قوه به فعل است، حل می‌کند. در بحث از وجود یا عدم حرکت که ابن سینا با تقسیم حرکت به قطعیه و توسطیه برای نوع دوم وجود عینی و برای اولی وجود ذهنی قائل است، ابوالبرکات معتقد است حرکت نمی‌تواند مطلقاً عدمی باشد، حتی اگر دارای وجودی لحظه‌ای و ناپایدار باشد. در بحث از علت حرکت ابوالبرکات با دیدگاه‌های ابن سینا موافق است که محرک غیر از متحرک است. همچنین در این مقاله دیدگاه‌های ابن سینا و ابوالبرکات در بارۀ وحدت حرکت و تضاد و تقابل میان حرکات بررسی می‌شود.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31986_e75c31ec3d832a43a71140dd2e6afc66.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 A Survey of the Arguments for the Immobility and Centricity of the Earth in the Hayʾa Books بررسی دلایل مرکزیت و سکون زمین در آثار هیئت دورۀ اسلامی 45 80 31987 FA امیرمحمد گمینی دانشجوی دکتری تاریخ و فلسفۀ علم در مؤسسۀ حکمت و فلسفۀ ایران مرکز تحقیقات نجوم و اخترفیزیک مراغه، ایران Journal Article 2011 07 23 The arguments for the immobility and centricity of the Earth in the Islamic astronomical literature are mostly found in the Hayʾa books. The reason is that these books treat of mathematical cosmology on the basis of solid spheres and the Earth's position with respect to them. These arguments, which are rooted in Ptolemy's Almagest, are based on observation and some pre-suppositions. In this article, we examine these arguments one by one and try to find their pre-supposition by way of their analysis. This analysis reaveals two major pre-suppositions: 1) for the motion to continue, the cause of the motion has to accompany the moving object; 2) the speed of a falling object is related to its wright. دلایل مرکزیت و سکون زمین را، در میان آثار نجومی دورۀ اسلامی، باید در کتب هیئت یافت. زیرا در این آثار، به کیهان‌شناسی ریاضی بر اساس هیئتِ مجسم افلاک و موقعیت زمین در میان آنها پرداخته شده است. این دلایل که در کتاب مجسطی بطلمیوس ریشه دارند، بر مشاهدات و پیش‌فرض‌هایی بنا شده‌اند. در این مقاله تک تک این دلایل مطرح و شرح داده می‌شوند و با روشی تحلیلی سعی می‌شود که پیش‌فرض‌های این دلایل روشن شوند. این تحلیل دو پیش‌فرض حرکت‌شناختی را نشان می‌دهد: 1) اگر متحرک از محرک جدا شود، دیگر به حرکت خود ادامه نخواهد داد؛ و 2) سرعت سقوط اجسام متناسب با وزنشان است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31987_3e37146ab952e1c1e34e341bbb0140d6.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī’s Appendix to Book I of his Persian Translation of Euclid: Text, Context, Influence ضمیمۀ قطب‌الدین شیرازی به ترجمۀ فارسی خود از مقالۀ اول اصول اقلیدس: متن، محتوا، تأثیر 1 21 31990 FA گرگ دِیونگ دانشگاه آمریکایی قاهره Journal Article 2011 06 22 The first part of the paper describes the Persian translation of Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s Taḥrīr Kitāb Uqlīdis by Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī, with a primary focus on his appendix to book i. Part of a larger encyclopedic collection, al-Shīrāzī’s translation continued to be read for centuries. As evidence of the work’s influence, al-Shīrāzī’s appendix to book i was included in a nineteenth century printed edition of Muḥammad Barakat’s commentary on book i of al-Ṭūsī’s treatise. I discuss this later use of al-Shīrāzī’s appendix in the second part of the paper. بخش نخست مقاله به ترجمۀ فارسی قطب‌الدین شیرازی از تحریر اصول اقلیدس، نوشتۀ نصیرالدین طوسی اختصاص دارد و در آن به ضمیمه‌ای که شیرازی به متن افزوده توجه بیشتری شده است. ترجمۀ شیرازی به عنوان بخشی از اثر بزرگ دائرةالمعارف گونۀ او در سده‌های بعد بسیار مورد توجه قرار گرفته و خوانده شده است. نمونه‌ای از تأثیر ضمیمۀ شیرازی بر مقالۀ نخست را می‌توان در شرحی که محمد برکت در قرن نوزدهم بر رسالۀ طوسی نوشته است، دید. من در بارۀ این تأثیر اثر شیرازی در دورۀ متأخر در بخش دوم مقاله سخن خواهم گفت.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31990_97a16432f0978dd291f0dff7e1dba070.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 Quṭb al-Dīn Shīrāzī as Depicted in Early Historical Sources توصیف قطب‌الدین شیرازی در منابع تاریخی متقدم 23 39 31988 FA کاوه نیازی دانشگاه کلمبیا Journal Article 2011 06 22 Starting his intellectual life as a precociously young medical practitioner, Quṭb al-Dīn Shīrāzī (634-710 A.H.) was compelled to wander far and wide in his quest for knowledge. Recognized and admired as a savant, and enjoying the patronage of key political figures of his era, Shīrāzī's activities as a scholar continued even during his appointment as judge in Rūm, and while serving as ambassador on behalf of his Ilkhan patrons. This paper examines a number of early chronicles in order to shed more light on Shīrāzī's itinerant life as a well-known intellectual luminary of the period. قطب‌الدین شیرازی (634-710ق) که زندگی علمی خود را به عنوان یک پزشک جوان آغاز کرد، ناگزیر شد در جستجوی دانش سفرهای دورودرازی بکند. وی که مقامش در علم شناخته شده و از ستایش و حمایت شخصیت‌های بزرگ زمان خود برخوردار بود، حتی در دورانی که در روم منصب قضا داشت و یا از سوی حامیان ایلخانی خود به سفارت می‌رفت، به فعالیت‌های علمی خود ادامه می‌داد. این مقاله با بررسی برخی از کتاب‌های تاریخی کهن می‌کوشد تا زندگی و سفرهای این متفکر بزرگ را روشن‌تر کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31988_d147d544e40d3f6670bdd9fed385a95e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 9 2 2012 08 22 Shīrāzī’s Nihāyat al-Idrāk: Introduction and Conclusion مقدمه و مؤخرۀ نهایة الإدارک شیرازی 41 57 31989 FA جمیل رجب دانشگاه مک‌گیل Journal Article 2011 06 22 Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī (634H/1236CE-710H/1311CE) wrote four major works on astronomy: Nihāyat al‐idrāk fī dirāyat al‐aflāk (“The utmost attainment in comprehending the orbs), in Arabic, first edition completed mid-Shaʿbān 680/November 1281); the Ikhtiyārāt‐i Muẓaffarī (“Selections for Muẓaffar al-Dīn Arslan” [a minor ruler in Qasṭamūnī (modern Kastamonu, Turkey)], in Persian, completed sometime between 680/1281 and 684/1285); al‐Tuḥfa al‐shāhiyya (“The imperial gift” dedicated to the Vizier Amīr Shāh ibn Tāj al‐Dīn Muʿtazz ibn Ṭāhir in Siwās, in Arabic, first edition completed last part of Jumādā I 684/ July or August 1285); and Faʿalta fa‐lā talum (“You’ve done it so don't blame [me]”), a supercommentary on the Tadhkira fī ʿilm al‐hayʾa by Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, in Arabic, completed sometime after the Tuḥfa, which, Shīrāzī claims in Faʿalta, was plagiarized by a certain al-Ḥimādhī, whence the need for this rather vituperative work). None of these works has been edited or translated, which is rather surprising given the importance of all these texts for an understanding of Islamic astronomy. As a small contribution toward the goal of giving Shīrāzī’s works the editions they deserve, an edition and translation of the introduction and conclusion of the Nihāya are presented below. قطب‌الدین شیرازی (634-710ق) چهار کتاب مهم در نجوم نوشته است: نهایة الإدراک فی درایة الأفلاک، به عربی، که نخستین تحریر آن در اواسط شعبان 680ق به پایان رسیده است؛ اختیارات مظفری، به فارسی، که به مظفرالدین ارسلان حاکم قسطمونی در ترکیۀ کنونی تقدیم شده و تاریخ تألیف آن بین سال‌های 680 تا 684ق است؛ التحفة الشاهیة، به عربی، که به وزیر امیرشاه بن تاج‌الدین معتزّ بن طاهر در سیواس تقدیم شده و تاریخ تحریر آن اواخر جمادی الاول 684ق است؛ و فعلت فلا تلم، که شرحی است بر التذکرة فی علم الهیئة نصیرالدین طوسی. این اثر پس از تحفه تألیف شده، که بنا به ادعای شیرازی در فعلت فلا تلم، شخصی به نام حماذی مطالب آن را انتحال کرده بود و از این رو شیرازی در این اثر گزنده به او پاسخ گفته است. هیچ یک از این آثار ویرایش یا ترجمه نشده است، و این امر، با توجه به اهمیت این آثار در شناخت نجوم دوران اسلامی، مایۀ شگفتی است. در این مقاله مقدمه و خاتمۀ نهایة الإدراک ویرایش و به انگلیسی ترجمه شده است، تا شاید گام کوچکی باشد در راه ویرایش آثار شیرازی.

https://jihs.ut.ac.ir/article_31989_39dce3c0c01a40f6075bba67868693ba.pdf