مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Water Sharing Management in Ancient Iran, with Special Reference to Pangān (cup) مدیریت تقسیم آب در ایران قدیم با تکیه بر ابزار پنگان 153 159 69801 10.22059/jihs.2019.235188.371398 FA ایرج سعادتمند مدیر آموزش و پرورش شهرستان کاشمر غلامحسین رحیمی دانشگاه تربیت مدرس، دکترای مکانیک Journal Article 2017 06 08 Historical evidences show that water sharing management has long been current in Iran. Water sharing systems in Iran are classified into three groups based on ground, volume and time units, the latter group itself is divided into solar clocks and water clocks (Pangān/cup). Pangān is a graded bowl, mainly of copper, in that middle which is a hole and it is placed on a water filled pot. This method has been used in Iran until less than a century ago and according to historical documents it was used for long time. This paper aims to provide a review of Iranians’ strategies in water sharing management and to introduce a part of their technologies relying on Pangān. شواهد تاریخی موجود نشان می‌دهند که مدیریت تقسیم آب از دیرباز در ایران مورد توجه بوده است. نظام‌های تقسیم آب در ایران در سه گروه واحدهای زمینی، حجمی و زمانی طبقه‌بندی می‌شوند که تقسیم زمانی آب خود براساس معیارهای شبانه‌روز، به استفاده از ساعت خورشیدی و ساعت آبی (پنگان/فنجان) قابل تقسیم است. پنگان یا فنجان، کاسه‌ای عمدتاً مسی، مدرّج و نشانه‌گذاری شده است که در وسط آن یک روزنه تعبیه شده است و بر روی یک دیگ پر آب قرار می‌گیرد. استفاده از این روش برای مدیریت زمان تا کمتر از صد سال پیش در ایران رایج بوده است و شواهد تاریخی نشان می‌دهند که در زمان‌های دور نیز استفاده می‌شده است. در این مقاله سعی برآن است تا با بازخوانی تدابیر ایرانیان در مدیریت تقسیم آب، بخشی از فناوری‌های آنها با تکیه بر ابزار پنگان معرفی شود.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69801_e14a6b2d0d61cd4df20e24ffd5b216a4.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Mathematical Geography in the First Astronomical Works of the Islamic Period جغرافیای ریاضی در نخستین آثار نجومی دورۀ اسلامی 161 174 69802 10.22059/jihs.2019.251817.371435 FA فرشاد کرم زاده دانشجوی دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران حنیف قلندری عضو هیأت علمی/پژوهشکده تاریخ علم/دانشگاه تهران 0000-0002-4307-5809 غلامحسین رحیمی دانشگاه تربیت مدرس، دکترای مکانیک Journal Article 2018 02 03 Mathematical geography is part of astronomical works in which is described the habited world, its division based on geographical latitudes and the way the sky appears in different latitudes. The last chapter of the Book I and the whole of the Book II of Almagest are devoted to mathematical geography based on mathematical computation and spherical geometry. In astronomical works of the Islamic period, in both Astronomical tables (Zījes) and cosmological works (Hayʾa books), one can find this subject in a separate part entitled “Hayʾa al-ʾArḍ”. The main difference between these two groups of texts is that Zījes are similar to Almagest whereas Hayʾa works are free from geometric demonstrations and examples. This paper investigates mathematical geography based on the first astronomical works in Islamic period written between 3rd to 5th centuries AH منظور از جغرافیای ریاضی بخشی از آثار نجومی است که موضوع آن تحدید و توصیف بخش آباد زمین، روش تقسیم آن براساس عرض جغرافیایی و چگونگی پدیداری آسمان در عرض‌های جغرافیایی مختلفِ آن است. این بخش در مجسطی در فصل پایانی مقالۀ اول و در مقالۀ دوم آمده است و مطالب آن در قالب محاسبات ریاضی و بر پایۀ هندسۀ کره، تدوین شده‌اند. در آثار نجومی دورۀ اسلامی، حسب تقسیم آنها به زیج‌ها و کتاب‌های هیئت، این بخش را ذیل عنوان کلی «هیئة الأرض» می‌توان جستجو کرد. تفاوت عمده میان این دو دسته در آن است که در زیج‌ها این مطالب مشابه مجسطی مدون شده‌اند اما در کتاب‌های هیئتْ این مطالب صورت توصیفی به خود گرفته است و از آوردن برهان‌های هندسی و حل مسائلِ نمونه عاری شده است. در این مقاله با تکیه بر نخستین آثار نجومی نوشته شده توسط دانشمندان اسلامی -منظور آثار نوشته شده در سده‌های سوم تا پنجم هجری است- تکوین موضوع جغرافیای ریاضی در این آثار بررسی شده است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69802_26d6cbb91cc1361a9242c03fbcb9c712.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Explaining the Concepts of “Composition” and “De-composition” in Ṭughrāʾī’s Keys of Mercy and Secret of Wisdom شرحی بر دو مفهوم «حل و عقد» در رسالۀ مفاتیح ‏الرحمة و میزان ‏الحکمة مؤیدالدین طغرایی 175 199 69803 10.22059/jihs.2019.242633.371423 FA امین متولیان پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2017 09 27 The alchemist Muʾyid al-Dīn Ṭughrāʾī (Born in 1061), in two chapters of a treatise to him, entitled Keys of Mercy and Secret of Wisdom (Mafātīḥ al-Raḥma wa Asrār al-Ḥikma) explains the concepts of “composition” and “de-composition”. These concepts, alongside two other concepts of “compounding” and “de-compounding”, are the principle concepts of Ṭughrāʾī’s alchemy. Any process which transforms alchemical, physical or mechanical properties of Materials (Metals), needs decomposition and composition. Ṭughrāī’s account of these two is unique and more detailed than those found in earlier alchemical texts. Moreover, Ṭughrāʾī defines some empirical concepts that can be quantified and measured. This paper contains a review of Ṭughrāʾī’s definition, explanations and division of these concepts based on the treatise Keys of mercy and Secret of Wisdom and tries to underline his innovations in conceptualization. مؤیدالدین طُغرایی (متولد453ق) در دو باب از رسالۀ منسوب به او، مفاتیح ‏الرحمة و میزان‏ الحکمة، مفاهیمی اساسی در کیمیا یعنی، «حل و عقد» را شرح کرده است. حل ‏و عقد و دو مفهوم وابسته به آنها یعنی «ترکیب و تفصیل»، اصلی‏ترین مفاهیم در کیمیای طغرایی‏اند. هر تبدیلی که خواص کیمیایی، فیزیکی و مکانیکی مواد و اجساد (فلزات) را دگرگون می‏کند، نیازمند حل یک یا چند ماده سپس عقد آنهاست و ممکن است که این عمل، بسته به ماهیت مواد و هدف فرآیندهای کیمیایی، چندین‏بار تکرار شود. این دو مفهوم را در متون کیمیایی قبل از طغرایی کمتر می‏توان دید و ازاین رو شرح طغرایی، آن هم به تفصیل و تشریح، ممتاز است. علاوه بر آن طغرایی می‏کوشد تا در متن رساله، مفاهیم و متغیرهایی را طرح و تعریف کند که از لحاظ تجربی، محسوس‏اند و لذا قابلیت اندازه‌گیری شدن دارند. این مقاله ضمن مرور مفاهیم پایه در کیمیای طغرایی، تعریف، شرح و تفاسیر طغرایی از دو مفهوم حل و عقد و هم‏چنین انواع آن را بر اساس رساله مفاتیح صورت‏بندی و بیان کرده و سپس، مفاهیم مرتبط با آنها را به همراه ذکر نوآوری‏های طغرایی در مفهوم‏سازی ارائه می‏کند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69803_c17885a4260e8def3bc88041fde2f89b.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Status of Practicality and Experiment in Ḥassan ibn Zāhid Kirmānī’s Alchemical Thought جایگاه تجربه و آزمون در منظومۀ کیمیایی حسن بن زاهد کرمانی 201 219 69804 10.22059/jihs.2019.262135.371461 FA غلام حسین مقدم حیدری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی علی کاوسی رحیم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2018 07 16 Ḥassan ibn Zāhid Kirmānī is a Persian alchemist of 8th/14th century. Although In his thought, alchemy occupies a privileged place as the superior science and divine art and is linked to the esoteric context of mysticism, nevertheless, the reliance of alchemical principles upon experiment is not ignored. In this paper, we investigate the place of alchemical practice and importance of experiment in Kirmānī’s alchemical doctrine. For this purpose, first, the two concepts “Jawwānī” and “Barrānī”, which stand respectively for the theoretical and practical aspects of alchemy, are explained. Then, based on some examples from Kirmānī’s texts, the relationship between theory and experiment of alchemy is examined. We hope to show that, according to Kirmānī, the theoretical aspect of alchemy is prior to its practical aspect and determines the framework for all alchemical operations and practices. حسن بن زاهد کرمانی کیمیاگر ایرانی سدۀ هشتم هجری است. او در جهان‌بینی کیمیایی خود، کیمیا را علم الهی و علم برتر معرفی کرده و آن را به عرفان و سلوک پیوند زده است؛ در عین حال اتکای مفاهیم و اصول کیمیایی بر تجربه و آزمون در کیمیای او قابل پیگیری است. ما در این مقاله، جایگاه «تجربه» و «آزمون تجربی» را در منظومۀ کیمیایی وی بررسی می‌کنیم. بدین منظور ابتدا دو مفهوم «کیمیای جوّانی» و «کیمیای برّانی» که می‌توان آنها را به‌ترتیب شامل نظریه و بخش تجربی دانست، تشریح می‌کنیم و رابطۀ میان آن دو را نزد حسن بن زاهد بررسی می‌کنیم. سپس با ذکر مثال‌هایی از متون کیمیایی او رابطۀ میان نظریه و آزمون تجربی را در کیمیای وی ارزیابی می‌کنیم. چنان که در این مقاله نشان خواهیم داد، نظریۀ کیمیا مشرف و مقدم بر تجربه و آزمون است.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69804_7102d2d949613d3bf01e82e3d7a3d26e.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Introduction to Establishment of Pharmacy and Drug Sales Services in Islamic World درآمدی بر تشکیل داروخانه و دارو فروشی در سرزمین‌های اسلامی 221 237 69805 10.22059/jihs.2019.255559.371443 FA سید جمال موسوی گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه تهران 0000-0002-8648-0724 محمد تقوی دانشجوی دکتری تاریخ و تمدن ملل اسلامی – دانشگاه تهران Journal Article 2018 04 09 The pharmacy was used as a venue for the manufacture, prescription and sale of medicines in Islamic territories in different ways. Based on historical sources of medicine, this paper studies the history of drug sale in the Islamic world through a survey of selling practices, characteristics, structures and the way they were monitored, Khizāna al-Sharāb is the oldest word used for pharmacy. Apart from street vendors, the hospitals, ʿAttārīs and palaces of the kings were among the places where the prescription and sale of medicine took place. Pharmacies usually had their own organization, and the pharmacist, which was called Mihtar or Sharābdār, occupied a lower position than a physician. Some pharmacies in the Islamic world were also important for scientific and artistic reasons, because they were places where medical records and expensive utensils were kept. داروخانه به عنوان محلی برای فروش، ساخت و تجویز دارو در سرزمین‌های اسلامی به گونه‌های مختلف برقرار بود. مقالۀ حاضر با استناد به منابع و مآخذ تاریخی، سیر تاریخی داروفروشی در سرزمین‌های اسلامی را از لحاظ نام و عنوان، محل و شیوه‌های فروش، ساختار و چگونگی نظارت بر داروفروشی بررسی کرده است. «خزانة الشراب یا خزانة الادویة» در متون دورۀ اسلامی کهن‌ترین واژه‌ای است که برای داروخانه به‌کار رفته است. علاوه بر فروش سیّار، بیمارستان‌ها، عطاری‌ها و قصر خلفا و سلاطین از جمله محل‌هایی بود که تجویز و فروش دارو در آن انجام می‌شد. داروخانه‌ها معمولاً دارای تشکیلات مخصوص به خود بودند و داروساز که «مهتار» یا «شرابدار» نامیده می‌شد، جایگاه پایین‌تری نسبت به پزشک داشت. برخی از داروخانه‌های جهان اسلام نیز به سبب نگهداری اسناد پزشکی و نیز داشتن ظروف گران‌قیمت از نظر علمی و هنری اهمیت داشتند.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69805_604063374ab66ea57b7b8546fb3df841.pdf

مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 14 2 2017 01 20 Mutakallimūn and the Impact of Four Natures on the Dreams طبایع چهارگانه و تأثیرشان در رؤیا از نگاه متکلمان 239 255 69806 10.22059/jihs.2019.255586.371444 FA فاطمه مینایی بنیاد دایره‌المعارف اسلامی Journal Article 2018 04 09 According to an ancient theory, the four natures -Heat, Cold, Humidity, and Dryness- permeate everything in the physical world, including the human body. Dreaming as one of the bodily functions is assumed to be affected by the particular composition of these four. Muslim theologians, Mutakallimūn, were familiar with this theory and responded to it in various ways, from acceptance to downright opposition. The strongest disagreement came from al-Ashʿarī who denied any intrinsic faculties working from within the physical objects. Among Muslim theologians who accepted the theory and worked it out in a variety of theological systems were some of Muʿtazilites, also thinkers as diverse as the Imamite al-Mufīd, al-Māturīdī and Ibn al-Ḥazm. In the present essay, after giving an outline of the Mutakallimūn’s reception of the theory of natures, the main arguments for and against the concept of nature and the theory of four natures will be discussed, concluding with an examination of some theological debates on the impact of four natures on dreams. طبایع چهارگانه عبارت است از گرمی و سردی و تری و خشکی که به گمان معتقدان به آنْ همۀ اجسام عالم از جمله بدن انسان از آنها تشکیل شده است‌ و دگرگونی در ترکیب آنها بر وضع بدن و کارکردهایش اثر می‌گذارد. رؤیا دیدن یکی از این کارکردهاست که ماهیت آن با تغییر طبع بدن تفاوت می‌یابد. متکلمان مسلمان مواجهه‌های مختلفی با مفهوم طبایع چهارگانه داشته‌اند. شدیدترین مخالفت با مفهوم طبع و تأثیر طبایع چهارگانه در رؤیا را در کلام اشعری می‌یابیم. در مقابل، طیف گوناگونی از متکلمان (از جمله بعضی معتزله، شیخ مفید از شیعه، ماتریدی و ابن‌حزم) طبایع چهارگانه را پذیرفته‌ و بعضی به تأثیر طبایع در خواب‌ها تصریح کرده‌اند. در این مقاله، پس از طرح تصویری کلی از گفتار مخالفان و موافقان طبایع در میان متکلمان، دلایل اصلی مخالفت و موافقت اهل کلام با طبایع چهارگانه بررسی می‌شود و سپس در پیوند با این رویکردها گزارش و تحلیلی از بحثهای متکلمان در بارۀ تأثیر طبایع در رؤیا می‌آید.

https://jihs.ut.ac.ir/article_69806_95e3b3b04655499616484468bbebd97e.pdf