دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 Steel Locks with Combination Mechanisms in Iran Traditional Lock Making قفلهای فولادی با مکانیزم ترکیبی در قفلسازی سنتی ایران 1 16 36129 FA سمیه اربابی هنر اسلامی تبریز، کارشناسی ارشد مهدی محمدزاده دانشگاه هنر اسلامی تبریز،ریس دانشکده هنر اسلامی، دکترای هنر اسلامی Journal Article 2012 12 24 The use of locks with different forms, mechanisms and applications has been common for a long time in Iran. Among these locks we can point out the pendant combinated lock, in which two mechanisms are used simultaneously in a single body. Employing a descriptive – analytical method, this study searches the reasons of using two mechanisms in these locks. Problems such as: the use of these locks, the reasons of their simple form, the reason for which they are made of steel and are larger than single-mechanism locks, are among the problems discussed in this paper. استفاده از انواع قفل‌ها، با کارکردها، فرم‌ها ومکانیزم‌های متفاوت، سالیان دراز در ایران متداول بوده است. از جملۀ این قفل‌ها می‌توان به قفل‌آویزهای ترکیبی اشاره کرد که در آنها دو مکانیزم در یک بدنۀ واحد به‌کار رفته است. پژوهش حاضر که داده‌های اولیۀ آن با استفاده از منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده است، با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی در پی جستجوی دلایل به‌کار بستن هم‌زمان دو مکانیزم در این قفل‌هاست. جستجوی موارد استفاده از این قفل‌ها، دلایل سادگی فرم آنها، فولادی بودن جنس و بزرگ بودن ابعاد آنها نسبت به قفل‌های تک‌مکانیزم، از دیگر مسائلی هستند که در پژوهش حاضر تلاش شده است تا به آنها پاسخ داده شود.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 Arithmetic in Astronomy: A Treatise on Sexagesimal Arithmetic حساب نزد اهل نجوم: رساله‌ای در حساب شصت‌گانی 17 40 35966 FA مریم ربیعی دانشگاه الزهرا، دکترای ریاضی Journal Article 2013 05 10 The treatise entitled “Arithmetic in astronomy”, which is edited and commented upon in this paper, is part of an old manuscript collection preserved in the National Library of Bosnia and Herzegovina. At the end of this treatise there are some phrases in Arabic which show that the treatise was originally part of a Persian book written by ʿAlī al-Qūshchī. This manuscript is, in fact, an abridged form of the second chapter of Qūshchī’s Book prepared by Naṣrullāh al-Naṣīr bin Naṣīr nicknamed as Wāqif al-Khalkhālī and copied by Ḥājī Uthmān bin Ḥajī ʿUmar. Following the well-known practice of arithmetic books, the treatise contains a breaf discussion of topics such as addition, substraction, multiplication, division and extractactin of the second root in sexagesimal system. Some astronomical applications are also mentioned. نوشته‌ای که در اینجا ویرایش و به زبان امروزی شرح شده، رساله‌ای با عنوان «‎حساب اهل تنجیم» از یک مجموعۀ دست‌نویس قدیمی است که در کتابخانۀ ملّی کشور بوسنی و هرزگوین نگهداری می‌شود. در آخر این رساله عباراتی نوشته شده که با استناد به آنها می‌توان دریافت که اصل کتابی که این رساله بخشی از آن بوده است از آثار ملا علی قوشچی است و زبان اصل اثر‎ نیز فارسی است. این رساله در واقع خلاصه‌ای از مقالۀ دوم آن کتاب است که شخصی به نام نصراللّه النصیر بنصیر‎ (؟) ملقّب به ‎واقف الخلخالی‎ برگزیده و حاجی عثمان بن حاجی عمر آن را استنساخ کرده است. در این رساله که شامل شش باب به پیروی از رساله‌های مشهور حساب است به موضوعاتی نظیر روش نوشتن اعداد، تعیین مرتبۀ ارقام آنها، روش‌های جمع و تفریق، ضرب، تقسیم و جذر گرفتن در دستگاه شصتگانی پرداخته شده است و به کاربرد آنها در دانش نجوم نیز اشاره شده است.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 The Venus Transit and the Order of the Planets in Islamic Hayʾa Works گذر زهره و ترتیب سیارات نسبت به زمین در آثار هیئت دورۀ اسلامی 41 63 36133 FA امیرمحمد گمینی پژوهشکدۀ تاریخ علم 0000-0002-6919-4814 Journal Article 2013 11 06 In extant Islamic manuscripts we can find some observation reports of a black dot on the surface of the Sun. These reports add that this dot should be the planet Venus or Mercury, transiting over the Sun, showing that both of them are below the sphere of the Sun. The research made so far on Ibn Sina’s report shows that it might relate to a really observed Venus transit. Quṭb al-Dīn al-Shīrāzī (d. 1311 AD) in his astronomical books presents a list of some of these reports. But, being under the influence of numerical calculations of Muʾayyid al-Dīn al-ʿUrḍī (d. 1266 AD) on the distances and sizes of the planets, he believes that the sphere of Venus is above the sphere of the Sun. So he argues that it is impossible to observe a Venus transit even if it were below the Sun. Using the Ptolemaic rules of occultation and natural order, he criticizes the standard order of the planets. Finally he argues that what they have observed is nothing but a Sunspot. از خلال نسخ خطی به جامانده از دورۀ اسلامی گزارش‌هایی مبنی بر رؤیت نقطه‌ای سیاه بر روی قرص خورشید به دست ما رسیده است. این گزارش‌ها معمولاً با این ادعا همراه هستند که این نقطۀ سیاه، در واقع، سیارۀ زهره یا عطارد است که از مقابل قرص خورشید گذر می‌کند و وجود این پدیده نشان می‌دهد که زهره یا عُطارد نسبت به خورشید در فاصله‌ای نزدیک‌تر به زمین قرار دارند. در این میان شواهدی وجود دارد که احتمال رؤیت گذر زهره توسط ابن سینا را افزایش می‌دهد. ولی قطب‌الدین شیرازی، تحت تأثیر روش مؤیدالدین عرضی در محاسبۀ ابعاد و اجرام، معتقد بود که فلک زهره در بالای فلک خورشید قرار دارد و به همین دلیل امکان رؤیت گذر سیارۀ زهره وجود ندارد. وی فهرستی از کسانی که ادعا کرده‌اند این پدیده را رؤیت کرده‌اند، عرضه می‌کند و با دلایل مختلف نشان می‌دهد که حتی اگر فلک زهره در زیر خورشید قرار داشته باشد، باز امکان رؤیت این پدیده وجود ندارد. وی برای اثبات این موضوع از آثار بطلمیوس استفاده می‌کند و دلایلی را که بر اساس دو مفهوم قاعدۀ ستر و ترتیب طبیعی برای ترتیب سنتی سیارات ارائه شده بود، نقد می‌کند. او سرانجام نتیجه می‌گیرد که آنچه بعضی افراد به عنوان گذر زهره رؤیت کرده‌اند، یک لکۀ خورشیدی بوده است.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 Abū Saʿīd Sijzī and his Jāmiʿ al-Shāhī ابوسعید سجزی و جامع شاهی 65 94 36131 FA یونس مهدوی پژوهشگر Journal Article 2013 09 11 All that we know about the life and times of al-Sijzī, the 10th century Iranian Muslim mathematician and astronomer, is limited to the small pieces of information provided by other authors’ accounts and some of his own works. On the basis of al-Sijzī’s mathematical works and the extant maunscripts written in his hand, some modern scholars have estimated his date of birth in about 942 ad. Numerous works of al-Sijzī are extant in three areas: mathematics, astronomy and astrology. Although there is a considerable number of astrological compositions among al-Sijzī’s works, little research has been done about them. One of the most important astrological works of al-Sijzī is al-Jāmiʿal-Shāhī, in which the author mentions some historical and astronomical events of the 10th century. Nevertheless, there exist some other collections of al-Sijzī’s astrological works catalogued under the title “al-Jāmiʿ al-Shāhī” and often mistakenly considered as the same book as al-Jāmiʿ al-Shāhī. In this article we try to provide more accurate information about al-Sijzī’s life and period of activity and to show that these astrological collections are not a single work and are different from al-Jāmiʿ al-Shāhī. آآنچه در بارۀ زندگی و دورۀ فعالیت ابوسعید سجزی، ریاضی‌دان و منجم ایرانی و مسلمان سدۀ چهارم هجری، می‌دانیم اطلاعات اندکی است که از گزارش‌های دیگران و بعضی از آثار او به دست می‌آید. برخی از پژوهشگران با توجه به آثار ریاضی سجزی و بعضی از نسخه‌های ریاضی موجود به خط او، تاریخ تولدش را در حدود سال 330ق تخمین زده‌اند. از سجزی آثار متعددی در سه حوزۀ ریاضی، نجوم و احکام نجوم بر جای مانده است. با این که تعداد آثار احکامی سجزی در مقایسه با دیگر آثارش چشمگیر است، اما تا کنون تحقیقات کمی روی آنها صورت گرفته است. جامع شاهی یکی از مهم‌ترین این آثار است که سجزی در بخش‌هایی از آن گزارش‌هایی از وقایع تاریخی و نجومی سدۀ چهارم هجری ثبت کرده است. در خلال این گزارش‌ها اطلاعاتی در بارۀ فعالیت سجزی و شهر‌های محل اقامتش دیده می‌شود. از دیگر آثار احکامی سجزی مجموعه‌هایی در دست است که اغلب عنوان «جامع شاهی» برای آنها ثبت شده و با جامع شاهی خلط شده‌اند. این مقاله می‌کوشد تا به کمک اطلاعاتی که سجزی در آثار خود آورده است تخمین دقیق‌تری از زندگی و دورۀ فعالیت او به دست دهد و نشان می‌دهد که مجموعه‌های رسائل احکامی سجزی یک اثر واحد نیستند و با رسالۀ جامع شاهی تفاوت دارند.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 The development of Iranian calendar: historical and astronomical foundations تحول گاهشماری ایرانی: مبانی تاریخی و اخترشناختی 1 31 36132 FA موسی اکرمی مدیر گروه فلسفة علم، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران Journal Article 2013 10 05 The official Iranian calendar is a solar one that in both the length and the first day of its year is based not on convention, but on two natural (i.e. astronomical) factors: a) the moment of coincidence of the centre of the Sun and the vernal equinox during the Sun’s apparent revolution around the Earth; and b) the time length between two successive apparent passages of the Sun’s center across that point. These factors give this calendar the chance that 1) its beginning is the beginning of natural solar year, 2) its length is the length of solar year, and 3) the length of its months is very close to the time of the Sun’s passage across twelve signs of the Zodiac from Farvardin/Aries to Esfand/Pisces. In this paper it would be shown that a) discussions concerning these facts have their own historical backgrounds, and b) up-to-date computations, being based on choosing the tropical year (i.e. 365.24219879 days) as the length of the calendar year, give the best possible intercalation with its specific system of leap years. Thus, on the grounds of historical documents, astronomical data, and mathematical calculations, we establish the Iranian calendar with the highest possible accuracy, which gives it the unique exemplary place among all calendars. گاهشماری رسمی ایرانی یک گاهشماری خورشیدی است که هم از نظر طول سال و هم از نظر نخستین روز سال نه بر قرارداد بلکه بر دو عامل طبیعی مبتنی است: الف) لحظۀ عبور مرکز خورشید از نقطۀ اعتدال بهاری طی حرکت ظاهری خورشید به دور زمین؛ و ب) بازۀ زمانی میان دو عبور ظاهری متوالی مرکز خورشید از آن نقطه. این دو عامل باعث شده است که 1) آغاز گاهشماری ایرانی آغاز سال خورشیدی طبیعی باشد، 2) طول سال آن طول سال خورشیدی باشد، و 3)طول ماه آن بسیار نزدیک به زمان عبور خورشید از صورت‌های فلکی متناظر در منطقه‌البروج باشد. نویسنده در این مقاله نشان می‌هد که الف) مباحث مرتبط با این امور از پیشینۀ تاریخی برخورداراند، و ب) محاسبات روزآمد کامپیوتری، بر پایۀ انتخاب سال اعتدالی (یعنی 24219879/365 روز) به عنوان طول سال تقویمی، بهترین کبیسه‌بندی را به دست می‌دهد. بدین‌سان،بر مبنای اسناد تاریخی، داده‌های اخترشناختی، و محاسبات ریاضیاتی، گاهشماری ایرانی با بالاترین دقت ممکن استقرار می‌یابد، که این امر جایگاه برجستۀ منحصر به‌فردی به گاهشماری ایرانی در میان همۀ گاهشماری‌ها می‌بخشد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 10 1 2012 03 20 The Zoroastrian Persian Calendar in a Medieval Hebrew Treatise on The Jewish Calendar by Abraham bar Ḥiyya تقویم زردشتی ایرانی در یک متن عبری 31 53 36130 FA ایلانا وارتنبرگ Ph.D. (History of Science), M.Sc. (Applied Mathematics), M.A. (General Linguistics), B.Sc. (Pure Mathematics) , University College London Journal Article 2013 03 09 This article exposes an analysis of the Zoroastrian Persian calendar in a 12th century Hebrew book on the Jewish calendar (Sefer ha-‘Ibbūr). The Hebrew treatise was composed by the polymath Abraham bar Ḥiyya, probably in Northern France. Bar Ḥiyya depicts the structure of the Zoroastrian Persian calendar, its months and some of its festivals. He then expounds on calendrical algorithms which enable to convert between Persian and Jewish dates. Although one finds the names of some Persian months and festivals in earlier Jewish sources, Abraham bar Ḥiyya’s text not only elaborates in greater detail on these matters, but for the first time in Hebrew literature, one encounters conversion algorithms between the two calendars. موضوع این مقاله تحلیل بخشی از رساله‌ای به زبان عبری در بارۀ تقویم یهودی است که به تقویم زردشتی ایرانی اختصاص دارد. مؤلف این، که سفر ها عبّور نام دارد، مؤلف این رساله دانشمند جامع‌الاطراف عبری‌زبان آبراهام بارهیا است و این رساله را در قرن دوازدهم میلادی، احتمالاً در شمال فرانسه تألیف کرده است. بارهیا ساختار تقویم زردشتی ایرانی و ماه‌ها و برخی از اعیاد آن را شرح می‌دهد و سپس به بیان الگوریتم‌هایی برای تبدیل تاریخ‌های زردشتی ایرانی به تاریخ یهودی و بر عکس می‌پردازد. هر چند نام برخی از ماه‌ها و اعیاد ایرانی در آثار متقدم یهودی آمده است، آبراهام بارهیا نه تنها این مطالب را با تفصیل بیشتر بیان می‌کند بلکه برای نخستین بار الگوریتم‌های تبدیل این دو نوع تقویم را به یکدیگر به دست می‌دهد.