دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 Ibn al-Haytham, Kamāl al-Dīn al-Fārsī and Wave Motion of Light ابن هیثم، کمال‌الدین فارسی و مسألۀ حرکت موجی نور 159 190 57486 FA سهیلا پازری دکتری تاریخ علم دورۀ اسلامی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2015 02 13 Apart expressing the cause of the reflection of light from the surface of polished objects, Ibn al-Haytham in his al-Manāẓir claims that the acceptance or rejection of light by these objects is only due to their polished surfaces and have nothing to do with their solidity, because the reflection of light from the surface of soft polished objects such as water is also possible. Kamāl al-Dīn al-Fārsī in the Tanqīḥ al-Manāzir criticizes this theory. He denies Ibn al-Haytham’s idea about simultaneous reflection and refraction from soft polished objects. In other words Fārsī thinks that Ibn al-Haytham’s explanation for reflection from solid surfaces cannot be used in the case of soft surfaces. He also believes that the propagation of light is similar to the propagation of sound and not to the motion of material objects. In 16th and 17th centuries Europe there is a similar discussion between those who believes in the particle theory and those who believing in the wave theory. This article proposes to study this challenge. ابن هیثم در کتاب المناظر ضمن بیان علت بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی، این نکته را ذکر می‌کند که دفع یا رانده شدن نور از سطوح تنها به دلیل صیقلی بودن آنهاست و ربطی به سختی اجسام ندارد، به این دلیل که بازتاب نور از سطح اجسام صیقلی نرم از قبیل آب نیز امکان پذیر است. کمال‌الدین فارسی در تنقیح المناظر ایرادی بر این نظر دارد و توجیه ابن هیثم از بازتاب و شکست هم‌زمان نور از سطح اجسام صیقلی نرم را نادرست دانسته و یا به عبارت دیگر توجیه او در بازتاب از سطوح صیقلی سخت را قابل اطلاق بر بازتاب از سطوح صیقلی نرم نمی‌داند. در واقع او در دیدگاهی کلی‌تر تشبیه حرکت نور به حرکت اجسام را اشتباه می‌داند و معتقد است حرکت نور مانند حرکت صوت است. مشابه چنین برخورد نظری، در قرون شانزده و هفده میلادی، در اروپا بین طرفداران نظریۀ ذره‌ای و موجی نور وجود داشته است. این نوشتار سعی دارد که این چالش نظری را بررسی کند.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 The Place of Oud and its Various Types in the Islamic Eras of Persian Music History جایگاه ساز عود و انواع مختلف آن در تاریخ موسیقی ایرانِ پس از اسلام 191 206 57487 FA نرگس ذاکر جعفری استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه گیلان، رشت Journal Article 2015 09 05 One of the chapters in the history of Iranian music is the place and significance of the musical instrument called Oud. This instrument, initially named “Barbat”, emerged during the Sassanid dynasty. Generally known under the name “Oud” in Islamic era, it became grepopular in Islamic countries. In Iran, this instrument enjoyed great importance until the fall of the Safavid dynasty. From the early treatises on music, dating back to the third or fourth century A.H. to the documents belonging to the Safavid era, Oud was considered the most preponderant instrument in comparison with other instruments. In this paper, we propsose to study the structural features and different types of this instrument. According to the old literature on music, Oud has had various sizes and different types of Oud used to be called by different names. Difference in the number of strings has been another distinctive feature of various types of Oud mentioned in the old literature. یکی از مباحث تاریخ موسیقی ایران در دورۀ اسلامی، جایگاه و اهمیت ساز عود است. این ساز با عنوان «بربت» در دورۀ ساسانی شکوفا شد و پس از اسلام با عنوان «عود» در سرزمین‌های مختلف اسلامی اشاعه یافت و در موسیقی ایران نیز تا اواخر عصر صفوی دارای اعتبار بود. موسیقی‌دانان قدیم ایران، از نخستین متون موسیقی پس از اسلام در قرون سوم و چهارم هجری تا رسالات موسیقی دورۀ صفوی در قرن یازدهم هجری، به برتری ساز عود نسبت به سازهای دیگر اذعان داشته‌اند. در مقالۀ حاضر قصد داریم به مطالعۀ ویژگی‌های ساختمان عود و انواع آن بپردازیم. با استناد به رسالات موسیقی قدیم، عود در اندازه‌های مختلف و حداقل در دو اندازۀ کاسه‌بزرگ و کاسه‌کوچک ساخته می‌شد و انواع مختلف عود گاهی با اسامی دیگر نیز نامیده می‌شدند. اختلاف در تعداد زه‌های ساز از دیگر وجوه تمایز انواع عود در رسالات موسیقی قدیم است.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 A Short Review of the Contents and Sources of Manuscript No. 3447 in National Library of Tabriz نگاهی به محتویات و منابع و مآخذ دست‌نویس 3447 کتابخانۀ ملی تبریز 207 242 57488 FA یونس کرامتی استادیار، عضو هیأت علمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران 0000-0001-9587-3282 Journal Article 2015 09 01 Manuscript No. 3447 in National Library of Tabriz is a Persian treatise which covers arithmetic, geometry, algebra, hayʾa and the topic of “Masses and Distances. The redaction of the text has been finished in 670AH/1271AD but we don’t know anything about the author of the treatise. In the two first chapters of his treatise (on arithmetic) the unknown author draws upon ʿAbd al-Qāhir al-Baghdādī’s al-Takmila fī ʿ Ilm al-Ḥisāb and in the third chapter (on geometry) upon Abū al-Wafā Būzjānī’s al-Manāzil al-Sābʿ. The 4th chapter, which is on algebra, is an elementary work and despite the advanced works on algebra by the Muslim scholars at that time this work does not go beyond the quadratic equations. In the “Conclusion” of the treatise the author adds some probleems under the title “Rare problems pertaining to each chapter”. Althouth this work doesn’t contain anything knew in mathematics, it is important from a historical point of view, as far as it marks a step in redaction of scientific works in Persian language. دست‌نویس شمارۀ 3447 کتابخانۀ ملی تبریز، دربردارندۀ اثری فارسی در حساب، هندسه، جبر و نیز مطالبی پراکنده در هیئت و ابعاد و اجرام است که نگارش آن در 670 قمری به پایان رسیده، اما نام نویسنده و عنوان کتاب معلوم نیست. این نگارندۀ ناشناس در نگارش دو مقالۀ نخست از مقاله‌ها چهارگانۀ کتاب، از کتاب التکملة فی الحساب عبدالقاهر بغدادی(د 429ق) بهرۀ بسیار برده است و در مقالۀ سوم (هندسه) نیز توجهی خاص به کتاب المنازل السبع بوزجانی داشته است. مقالۀ چهارم اثری بسیار معمولی در جبر و مقابله است که به رغم پژوهش‌های انجام گرفته تا آن روزگار، از حل معادلات درجۀ دوم فراتر نمی‌رود. و «خاتمۀ» اثر نیز به برخی «نوادر فراخور هر مقاله» اختصاص دارد. این اثر اگرچه از لحاظ محتوا نکتۀ تازۀ چندانی ندارد، امّا از منظر تاریخ نگارش آثار علمی فارسی و با توجه به مفصل‌بودن و روزگار تألیف، اثری در خور توجه به شمار می‌آید.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 Diversity and Variety of Hayʾa Books in Islamic Civilization گستره و تنوع آثار هیئت در تمدن اسلامی 243 290 57489 FA امیرمحمد گمینی استادیار، عضو هیأت علمی پژوهشکدۀ تاریخ علم دانشگاه تهران 0000-0002-6919-4814 Journal Article 2015 10 14 Once the Greek astronomy's most worthy masterpiece, Ptolemy’s Almagest, was translated into Arabic, many scientific works were produced in Islamic civilization. The genre known as Hayʾa, which deals with the cosmological aspect of astronomy, gradually seperated itself from other astronomical branches. While these branches were in relation with each other, their goals were different. Computational astronomy, known as science of “Zijes”, was developed to produce arithmetical tables to forecast the position of the heavenly bodies in any given time. The science of astronomical instruments and science of timekeeping were two of the other branches of astronomy. Science of Hay'a uaully presents a non-technical descrpition of the large scale structure of the universe, i.e. the Earth and its position, configuration and size of the celestial spheres and the planets. In this article almost all of the Hayʾa books of Islamic civilization are listed and classified. Based on their manuscripts we mention their scientific specifications and compare them with each other. The golden age of these works in 12th century is studied in more details. ستاره‌شناسی یونانی از طریق کتاب مجسطی بطلمیوس به زبان عربی وارد شد و توانست منشأ آثار گوناگون علمی در عالم اسلام شود. هیئت که نمایندۀ وجه کیهان‌شناسانۀ نجوم در تمدن اسلامی است، آهسته آهسته از دیگر رشته‌های نجوم مجزا شد و تبدیل به یک رشتۀ خاص و مستقل از دانش نجوم گردید. در این مقاله تلاش شده، بیشتر آثار شناخته شده که در زمینۀ علم هیئت در تمدن اسلامی نوشته شده‌اند معرفی گردیده و طبقه‌بندی شوند. ویژگی‌های هر کدام از این آثار با مراجعه به نسخ خطی به جا مانده از این آثار ذکر می‌شود و خصوصیات علمی مهم‌ترینِ آنها با یکدیگر مقایسه می‌شود. در انتها جامع‌ترین آثار هیئت را که بیشتر آنها در قرن هفتم هجری نوشته شدند، با تفصیل بیشتری بررسی خواهیم کرد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 Iterative Ratios in the Fractal Geometry of Urchīn Domes نسبت‌های تکرارشونده در هندسه برخالی(فراکتالی) گنبدهای اُرچین 291 310 57490 FA محمد مشایخی کارشناس ارشد معماری، مدرس دانشگاه علم و فرهنگ تهران فرهاد تهرانی دانشگاه شهید بهشتی تهران Journal Article 2015 03 09 In the classification of traditional domes, they are divided into two main categories: “roc” (cone-shaped) and “nār” (hemisphere-like) domes. Urchīn domes are a sub-category of cone-shaped domes which were common in the past in the region of Mesopotamia and southwest of Iran. The fractal geometry is the best way to describe the geometrical structure of these domes, because the existence of self-similar figuresm and the relations between the parts of the dome, such as the height and span, create some fractal relations. In this paper we try to make a detailed study of urchīn domes and to discover their geometric structures using some numeric sequences in relation with fractal geometry. در طبقه‌بندی گنبدهای سنتی، گنبد به دودسته گنبدهای رُک (مخروطی) و گنبدهای نار (شبه نیم‌کره) تقسیم می‌شود. گنبدهای اُرچین گونه‌ای از گنبدهای رُک هستند که در منطقۀ میانرودان (بین‎النهرین) و جنوب غربی ایران درگذشته رواج داشته‌اند. گنبدهای اُرچین شکلی مخروطی دارند و از توالی و تکرار پلکان‌هایی تشکیل‌شده‌اند که در هر ردیف به‌صورت حلقه درآمده‌اند و این حلقه‌ها از پایین به بالا به‌تدریج کوچک می‌شوند. بنا بر این هندسه برخالی بهترین راه برای تبیین هندسۀ آنهاست. زیرا روابط عددی در تناسبات شکل‌های خودمتشابه در طبقات، و تناسبات اجزاء گنبد اعم از ارتفاع طبقات، دهانه و سایر اجزاء هر یک با رابطه‌ای خاص الگویی برخالی ایجاد می‌کند. این پژوهش با بررسی دقیق گنبدهای اُرچین در این حوزه تلاش دریافتن ساختارهای مختلف هندسۀ گنبدهای اُرچین با استفاده از دنباله‌های عددی و رابطۀ آنها با هندسۀ برخالی دارد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 11 2 2013 09 23 Kamāl al-Dīn al-Fārsī’s additions to Book XIII of al-Ṭūsī’s Taḥrīr افزوده‌های کمال‌الدین فارسی بر مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول طوسی 1 19 57491 FA محمد مهدی عبدالجواد انجمن علوم تونس Journal Article 2015 07 04 This article is devoted to Kamāl al-Dīn al-Fārsī’s (d. 1319) additions to some remarks contained in Book XIII of al-Ṭūsī’s Taḥrīr uṣūl al-handasa, concerning the construction of a semi-regular polyhedron inscribed into a sphere using the movement as a way for the construction. This treatise is one treatise among ten found in a codex preserved at the Bibliothèque nationale de Tunis. این مقاله به بررسی یکی از آثار ناشناختۀ کمال‌الدین فارسی (درگذشته در 718ق) و افزوده‌های او به برخی از مطالب مقالۀ سیزدهم از تحریر اصول و به طور ویژه به مسألۀ رسم یک چندضلعی نیمه منتظم محاط در کره با استفاده از هندسۀ متحرک می‌پردازد. این رساله یکی از ده رساله‌ای است که در مجموعه‌ای در کتابخانۀ ملی تونس فهرست شده‌اند.