دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 Teaching Physics in the First Iranian Physics Textbooks: Nāẓim al-ʿUlūm’s Usūl ʿIlm Fīzīk and Krziž’s Jarr al-Thaqīl آموزش فیزیک در نخستین کتاب‌های درسی فیزیک در ایران: اصول علم فیزیکِ ناظم العلوم و جرالثقیلِ کریشیش 1 19 72549 10.22059/jihs.2019.288191.371512 FA فاطمه اربابی فر گروه فیزیک، پردیس نسیبه، دانشگاه فرهنگیان Journal Article 2019 08 31 Modern physics for the first time was introduced to Iran in the 19th century. August Karl Krziž’s Jarr al-Thaqīl as the first modern physics textbook in Iran was a translation of Krziž’s oral teachings in Dār al-Funūn by his assistance, Mīrzā Zakī Māzandarānī, published in 1857. Following this translation, among other similar translations of western textbooks, some of the west educated Iranian students came back to Iran and started teaching in Dār al-Funūn and writing textbooks. Nāẓim al-ʿUlūm’s Ḥikmat Tabīʿī Usūl ʿIlm Fīzīk (1876) is the first physics textbook written by an Iranian. Although this textbook was not without errors and was in fact a compilation of western textbooks, it was a turning point in pedagogy of physics in Iran. A comparison between Krziž’s and Nāẓim al-ʿUlūm’s books shows two forms of physics textbooks with two approaches. The first one is a textbook concentrating on mathematical formulas of physics and their solutions, while the second teaches physics through examples of experiments and industrial instruments, deepening the understanding of the physical concepts in simple words. Nāẓim al-ʿUlūm applies four French sources which will be compared with some phrases of the text. فیزیک جدید اولین بار در قرن 13ق (19م) به ایران وارد شد. کتاب جرالثقیل و علم حکمت طبیعی از آگوست کریشیش اولین کتاب درسی فیزیک در ایران بود. این کتاب ترجمه‌ای از تدریس‌های شفاهی کریشیش در مدرسۀ دارالفنون است که توسط دستیار ایرانی وی میرزا زکی مازندرانی در سال 1274ق گردآوری شد. پس از این قبیل ترجمه‌ها تحصیل کردگان ایرانی در غرب پس از بازگشت به ایران مشغول به تدریس در دارالفنون شدند و کتاب‌های درسی فیزیک جدیدی تألیف کردند. کتاب حکمت طبیعی اصول علم فیزیک تألیف علی‌خان ناظم العلوم (1293ق) نمونه‌ای از این دست است. علی رغم اینکه کتاب‌های درسی فیزیک در آن دوره دارای اشتباهات اندکی هم بود، نقطۀ عطفی برای تغییر آموزش علوم قدیم به علوم جدید در قرن 19 میلادی در ایران بودند. مقایسۀ کتاب کرشیش و ناظم‌العلوم نشان دهندۀ دو نوع کتاب درسی در ایران است که به دو جنبه از آموزش فیزیک در ایران می‌پرداختند. اولی یک کتاب درسی بود که روابط ریاضی کاربردی در فیزیک و روش حل مسائل را آموزش می‌داد، ولی دومی به آموزش عمیق مفاهیم فیزیکی از طریق ذکر مثال‌هایی از کاربرد در صنعت و تاریخ فیزیک به زبان ساده توجه داشت. ناظم العلوم از چهار منبع فرانسوی استفاده کرده است که بخش‌هایی از متن فارسی او با بخش‌هایی از آن منابع فرانسوی مقایسه می‌شود.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 The End of the Descriptive Tradition of the Letters Concerning Property Limits (Ḥadnāma) and the Role of Bughāyirī in Modern Mapping of Iran پایان سنت حدنامه‌نویسی توصیفی و سهم مهندس بُغایری در نقشه‌برداری مدرن ایران 21 36 72550 10.22059/jihs.2019.285939.371501 FA امید رَضائی کارشناس پژوهشی، تهران/ سازمان اوقاف و امور خیریه Journal Article 2019 07 24 During the Qajar period, there were events in Iran that were new for the society, one of them was the beginning of a scientific and modern mapping by Iranians themselves. Prior to this event in the Iranian community, a descriptive text was set up in the form of document named the letter concerning property limits (ḥadnāma). This text was compiled by a number of trusted experts familiar with the property limit and its local geographic environment. Although the modern mapping in Iran began later than France, in a short time some surveyors, including Mīrza ‘Abd al-Razzāq, Brigadier Bughāyirī, succeeded in drawing up maps of the border areas as well as urban and rural areas. In addition, by request of the state and some property owners, he provided maps on different scale. This event can be interpreted as the transformation of the Iranian mind and a forward movement. در دورۀ قاجار اتفاقاتی در ایران رخ داد که برای جامعۀ آن روز تازگی داشت؛ یکی از آنها شروع نقشه‌برداری علمی و مدرن توسط خود ایرانیان بود. تا قبل از این اتفاق در جامعۀ ایرانی متنی توصیفی در قالب مدرکی به نام «حدنامه» تنظیم می‌شد که ماحصل تلاش جمعی چند خبرۀ موثق آشنا با موضوع و محیط و جغرافیای محلی بود. با آنکه نقشه‌برداری جدید در ایران نسبت به فرانسه دیر شروع شد. اما در زمان کوتاهی تنی چند از نقشه‌برداران از جمله میرزا عبدالرزاق مهندس بغایری موفق شدند علاوه بر تهیه نقشه‌های مناطق مرزی از شهرها و مناطق روستایی حسب نیاز دولت و مالکان، نقشه‌هایی نیز در مقیاس‌های مختلف تهیه نمایند، این اتفاق در راستای نوسازی جامعۀ ایرانی اقدامی سرنوشت‌ساز بود که در ابتدای دورۀ پهلوی با ندیده گرفتن نیروی داخلی این توان بالقوّه به حاشیه رانده شد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 Najm al-Dawla and the First Modern Philosophical Textbook in Iran نجم‌الدوله و اولین کتاب درسی فلسفۀ جدید در ایران 37 48 72551 10.22059/jihs.2019.286082.371503 FA رضا رنجبر فرانسه Journal Article 2019 07 25 Despite the first impression, there are not many modern philosophical texts written or translated by Iranians in the Qajar era. Among these texts, the only known philosophical textbook is entitled Dawri-yi Usūl-i Ḥikmat-i Falsafi, translated from French by Najm al-Dawla, graduated from Dār al-Funūn. The French book is a relatively voluminous philosophical textbook for the last year of high school, including an introduction and five chapters. Najm al-Dawla translated the first two chapters. We present in this article the translation by Najm al-Dawla and briefly study his point of view by referring to the Persian manuscript and comparing it to the original French text به‌رغم تصور اولیه، نوشته‌هایی که در دورۀ قاجار به فلسفه‌های جدید پرداخته‌اند اندک‌اند. از میان این نوشته‌ها، تنها کتابی که به‌قصد آموزش فراهم‌آمده دورۀ اصول حکمت فلسفه نام دارد که نسخۀ خطی آن به‌دست ما رسیده است. این متن در اصل ترجمه‌ای است به قلم میرزاعبدالغفار نجم‌الدوله به فارسی از یک کتاب درسی فرانسوی. احتمالاً او کتاب را به‌طور خاص برای تدریس در مدرسۀ دارالفنون ترجمه‌ کرده‌باشد؛ هرچند اطلاعی در این‌باره در دست نیست. اما نسخۀ فرانسوی کتابی است مفصل که برای دانش‌آموان سال آخر دبیرستان نوشته شده ‌بود و مترجم فقط بخش‌های ابتدایی آن را ترجمه کرده‌است. نجم‌الدوله ــ هم‌چون اغلب مترجمان آثار فلسفی در دورۀ قاجارــ آشنایی چندانی با فلسفه نداشته‌است؛ چنان‌که خود نیز بدان تصریح دارد. این مقاله در نظر دارد ضمن معرفی این ترجمه، با رجوع به متن موجود و مطابقت آن با کتاب فرانسوی به‌اجمال به دیدگاه‌ مترجمِ آن بپردازد

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 Some Solutions for Some of Najm al-Dawla’s Propositions in his Usūl Awāʾil Hindisa wa ʿAmalīyāt Ān, Drawing of Regular Polygons and their Application in Tile and Architecture حل چند قضیه از کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن نوشتۀ نجم الدوله در ترسیم چند ضلعی‌های منتظم و کاربرد آنها در کاشی‌کاری و معماری 49 62 72552 10.22059/jihs.2019.286103.371502 FA اکبر زمانی پژوهشگر Journal Article 2019 07 24 Najm al-Dawla in his Usūl Awāʾil Hindisa wa ʿAmalīyāt Ān (Principles of Elementary Geometry and its Operation), Chapter Three, has divided a circle into a number of unproven issues and has come up with simple and innovative ways to draw them. In this paper, the problems are proven and their application in tile and architecture was explained. 1. Divide circle environment into 7, 14 and 15 equal parts; 2. Divide the circle into 5, 8, 10, 11 and 16 equal parts; 3. Divide circle environment into 9, 13 and 19 equal parts; 4. Divide circle environment into 17 equal parts; 5. Divide the circle into n equal parts; 6. Calculate the area of a lagoon, which there is no accessible to its inside; 7. Drawing an egg در این مقاله به شرح چند راه حل برای مسائلی از فصل سوم کتاب اصول اوائل هندسه و عملیات آن در بارۀ ترسیمات چند ضلعی‌های محاط در دایره می‌پردازیم که بدون اثبات آورده است. این مسائل عبارتند از 1. تقسیم دایره به 7، 14 و 15 قسمت مساوی؛ 2. تقسیم دایره به 5، 8، 10، 11، و 16 قسمت مساوی؛ 3. تقسیم دایره به 9، 13، و 19 قسمت مساوی؛ 4. تقسیم دایره به 17 قسمت مساوی؛ 5. تقسیم دایره به n قسمت مساوی؛ 6. محاسبۀ مساحت مرداب چند ضلعی بدون امکان تقسیم بنده داخل آن؛ 7. رسم مرغانه یا تخم مرغ. درستی آن ها اثبات می‌شود و کاربرد آن‌ها در کاشی‌کاری و معماری بیان می‌گردد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 A Survey of the Introduction of Western Philosophy to Qajar Iran تأملی در باب ورود فلسفۀ غرب به ایرانِ دورۀ قاجار 63 80 72553 10.22059/jihs.2019.285540.371495 FA امین شاه‌وردی دکترای فلسفه از دانشگاه اصفهان Journal Article 2019 07 17 Regarding the interactions of philosophical society and important political and cultural changes which occurred in Qajar period, two points about the neglecting to the translation of philosophical books are implied. First, there was no feeling of necessity in the traditional philosophical society of Qajar period to introduction of the doctrines of western philosophers and so they did not try to translate western philosophical books. Second, Iranian political men and intellectuals, except Jamāl Al-Dīn al-Afghānī, did not realize the importance of the learning and teaching of the western philosophy; neither in form of sending students to European countries, nor in form of establishing the philosophy field in new colleges, especially in Dār-al Funūn. In the second half of this paper, it is demonstrated that Iranians were introduced with Descartes’s Discours de la méthode before the period of Nāṣir al-Dīn Shāh and Arthur de Gobineau’s travelto Iran. Finally, a list of western philosophical books is presented which were translated to Persian in Qajar period and then it is confirmed that Foroughi’s translation titled Socrates’s Wisdom established a new path for acquaintanceship with western philosophy در این مقاله، با توجه به بر‌هم‌کنش‌های میان جامعۀ فلسفی و تحولات سیاسی و فرهنگی مهمِ دورۀ قاجار، به دو نکتۀ اصلی در بی‌توجهی به فلسفۀ غرب اشاره می‌شود: نخست اینکه جامعۀ فلسفی سنتی دورۀ قاجار نیازی عمیق و اساسی برای آگاهی از آموزه‌های فلسفی غرب احساس نمی‌کرد و بدین ترتیب تلاشی برای اخذ نظرات فیلسوفان غربی انجام نداد. دودیگر اینکه دولت‌مردان و روشنفکران ایران، جز جمال‌الدین اسدآبادی، به فراگیری و آموزش فلسفۀ غرب چه در قالب اعزام دانشجو برای تحصیل در این رشته و چه در قالب تأسیس رشتۀ فلسفه در مدارس جدید از جمله دارالفنون، توجه چندانی نداشتند. در بخش پسین مقاله، استدلال می‌شود که بر خلاف نظر اغلب پژوهشگران، آشنایی ایرانیان با دکارت و کتاب گفتار در روش به پیش از دورۀ ناصری و حضور کنت گوبینوی فرانسوی در ایران باز می‌گردد. در پایان، فهرستی از کتاب‌هایی به دست داده می‌شود که در حوزۀ فلسفۀ غرب و در دورۀ قاجار به پارسی ترجمه شدند و به این نکته اشاره می‌شود که ترجمۀ محمدعلی فروغی از دو رسالۀ افلاطون با عنوان حکمت سقراط، راهی نو در آشنایی با فلسفۀ غرب را پدید آورد.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 A Survey of a Document Predicting the Date of the End of the First World War by ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tabrīzī and Identifying him بررسی سند پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول نوشتۀ عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی و معرفی او 81 106 72554 10.22059/jihs.2019.280661.371509 FA مهرداد فردیار کارشناس 0000-0001-8309-0651 Journal Article 2019 08 10 Although manuscripts and lithographs of calendars are rare today and astronomical announces published and distributed during the Qajar period and remained safe and received by the researchers, are very rare, nevertheless fortunately an example of a prediction of the end of the First World War In 1296 AS/June 1917 AD is available to us. This undated announcement was published in the style of lithography and on brown paper with the fonts of Nastaliq and Nasakh scripts, and was foretold by a person named ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tihrānī in late autumn 1295 AS/December 1916 AD (About two years before the end of the WWI). Although this prediction is not correct, but this document leads to identify one of the most important families of astronomers, in the Qajar period, as well as ʿAbd al-ʿAlī Najm al-Dawla Tabrīzī (formerly: Najm al-Mamālik). هرچند امروزه تقویم‌های خطی و چاپ سنگی کمیاب‌اند و نمونۀ اعلان‌‌های نجومی که در دورۀ قاجار منتشر و توزیع شده‌اند و از گزند حوادث در امان بوده و به دست پژوهشگران رسیده است، بسیار نایاب‌اند، اما خوشبختانه نمونه‌ای از آنها شامل پیشگویی تاریخ پایان جنگ جهانی اول در تیر ماه سال 1296ش. در دسترس نگارنده قرار گرفت. این سند یک آگهی بدون تاریخ است. این آگهی به شیوۀ چاپ سنگی و بر روی کاغذ کاهی با خطوط نستعلیق و نسخ به چاپ رسیده است. این پیشگویی توسط شخصی به نام عبدالعلی نجم‌الدوله طهرانی [تبریزی] در اواخر آذر ماه سال 1295ش (حدود دو سال قبل از پایان جنگ جهانی اول) انجام شده است. اگر چه این پیشگویی به حقیقت نپیوسته، اما این سند مقدمۀ شناسایی و معرفی عبدالعلی نجم‌الدوله تبریزی (پیشتر نجم‌الممالک) و خاندان وی به عنوان یکی از مهم‌ترین خاندان‌های منجمین درباری در دورۀ قاجار است.

دانشگاه تهران تاریخ علم 1735-0573 15 1 2017 07 23 ʿAbd al-Ghaffār Najm al-Dawla; From Traditional to Modern Geography in Qajar Period عبدالغفار نجم‌الدوله؛ گذر از جغرافیای سنتی به نوین در دورۀ قاجاریه 107 130 72555 10.22059/jihs.2019.283625.371490 FA فرشاد کرم زاده دانشجوی دکتری پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تهران Journal Article 2019 06 16 Geography is one of the sciences that was considered by the intellectuals and the scholars of the Iranian society during the reign of Qajar, and as one of the sub-courses in some of the schools of this period, such as Dār al-Funūn, by teachers of modern mathematics and engineering. It was taught through an applied approach. The work of Najm al-Dawlah in this science played a very influential role in the transition from the traditional to its modern form, which is one of the main features of the science of this period. Before him, of course, several books in India and Iran in this field have been published mainly in the form of translations from other languages into Persian and in lithographic printing. It could develope the modern science in Iran. But Najm al-Dawla’s writings brought more attention to this science in its modern form. The purpose of this study is to study the science of geography during the Qajar period and the role of Najm al-Dawla’s geographical compilations in establishing a modern geography in Iran during the Qajar period. جغرافیا از جمله علومی است که در دورۀ حکومت قاجاریه مورد توجه طبقۀ روشنفکر و نخبۀ جامعۀ آن روز ایران قرار گرفت و به عنوان یکی از دروس فرعی در برخی از مدارس این دوره هم‌چون دارالفنون و توسط معلمان دروس ریاضیات و مهندسی به شکل نوینی و با رویکردی کاربردی تدریس می‌شد. تألیفات نجم‌الدوله در این علم نقشی بسیار تأثیرگذار در گذار از شکل سنتی به نوین آن، که یکی از ویژگی‌های اصلی علم این دوره است، ایفا کرد. البته قبل از وی کتبی چند در هند و ایران در این علم اساساً به شکل ترجمه از زبان‌های دیگر به فارسی و به صورت چاپ سنگی منتشر شده است که در توجه و گسترش این علم به شکل نوین بی‌تأثیر نبوده‌اند. اما تألیفات نجم‌الدوله باعث رونق و توجه بیشتر به این علم در شکل نوین آن شد. هدف این پژوهش بررسی علم جغرافیا در دورۀ قاجار و نقش تألیفات جغرافیایی نجم‌الدوله در پایه‌گذاری جغرافیای نوین در ایران دورۀ حکومت قاجاریه است