A Content Analysis of two Treatises on Fever and Diarrhea by Hakim Muhammad Saeed Qomi

Document Type : -

Author

Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, Tabriz University, Tabriz, Iran.

10.22059/jihs.2026.410037.371874

Abstract

Throughout history, in accordance with the prevailing intellectual frameworks and scientific knowledge of each era, numerous works have been produced in various fields of science, particularly in medicine and healing. Many of these works have remained unknown and have survived only in the form of manuscripts. One important example is the work of Ḥakīm Moḥammad Saʿīd Qomī, one of the prominent physicians of the Safavid period in the eleventh century AH, which consists of two independent treatises on two widespread diseases of the time, namely fever and diarrhea.
The present study is an interdisciplinary investigation in the field of the history of medicine. Its data have been collected through library-based research and are presented using a descriptive–analytical approach. The findings indicate that these two treatises were composed in Persian, by order of Shah Abbas II, in response to the diagnostic and therapeutic needs of the time, and within the framework of humoral medicine. In these works, Ḥakīm Moḥammad Saʿīd, in addition to classifying different types of fever and diarrhea, examines their pathogenic causes, diagnostic methods, preventive measures, physical and dietary care, as well as therapeutic procedures such as phlebotomy, emesis, maturative remedies, and herbal medicines. The inclusion of clinical experiences and practical recommendations for patient treatment is among the most distinctive features of these two treatises.
This research aims to analyze the content and scientific structure of these treatises, examine the medical terminology and concepts employed in them, and clarify their position within the medical system of Safavid Iran. Given the continued prevalence of fever and diarrhea in the present day, the findings may also possess practical and educational value.

Keywords

References

اسکندر بن میرفیض طبیب(1076ق). شرح قانونچه، [نسخه خطی دیجیتال]، شماره مدرک 29355-10ir، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
بهاءالدوله، بهاءالدین بن میر قوام الدین(1387). خلاصة التجارب، تحقیق و تصحیح محمدرضا شمس اردکانی، عبد العلى محقق زاده، پویا فریدى، زهره ابوالحسن زاده، تهران، ‏دانشگاه علوم پزشکى تهران‏.
حسینی، محمد بن نوربخش (تاریخ تالیف 977ق). تاریخ کتابت1272ق، کاتب: علی بن محمد مفید اصفهانی، [نسخه خطی دیجیتال]، کتابخانه ملی، شناسه کد کتاب: 1721342.
ذوالفقاری، حسن(1386). «خورشید و مهپاره، سروده حکیم میرزامحمد سعید طبیب قمی (بررسی و تحلیل بن مایه های داستانی، به همراه گزارش)»، علوم ادبی، سال اول، تابستان 1386 شماره 4: 7-32.
شاردن، ژان(1372). سفرنامه شاردن، ج4، ترجمه اقبال یغمایی، تهران: توس.
شاه ارزانى، میرمحمد اکبر بن محمد(1380). میزان الطب، قم، مؤسسه فرهنگى سماء.
شاه ارزانى، میرمحمد اکبر بن محمد(1387). طب اکبرى، 2ج، قم، جلال الدین
شریف، محمدمهدی بن علینقى(1387). زاد المسافرین، بکوشش ‏مؤسسه احیاء طب طبیعى‏، قم، جلال الدین.
صالح شیرازی، محمدهادی بن محمد(تاریخ کتابت قرن12ق). چشمه زندگی، [نسخه خطی دیجیتال]، شماره مدرک 6083-10، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
طهرانی، محمد هاشم بن محمد طاهر(قرن12ق). درع الصحه، [نسخه خطی دیجیتال]، شماره مدرک 48091-10ir، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
علیپور سیلاب، جواد . (1403). «نقش گرما در شیوۀ زندگی مردم ایران عصر صفوی»، پژوهش های تاریخی، دوره 16 (3)، شماره پیاپی 63: 71-90. https://doi.org/10.22108/jhr.2025.143189.2718
قاطع قزوینی، حکیم علی افضل(تاریخ کتابت قرن12ق). منافع افضلیه، [نسخه خطی دیجیتال]. شماره مدرک۱۰-۴۶۹۷۴ir، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
قزوینى اصفهانى، محمد یوسف واله (1382). ایران در زمان شاه صفی و شاه‏عباس دوم، تصحیح، تحقیق و تحشیه محمدرضا نصیرى، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
کمال بن نوربن کمال طبیب(بیتا). [رساله حفظ الصحه]، [نسخه خطی دیجیتال]، شماره مدرک 18567-10ir، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
گیلانى، على(1387). مجربات حکیم على گیلانى، تهران، دانشگاه علوم پزشکى ایران.
محمد بن عبدالله(1383). تحفه خانی، تهران، دانشگاه علوم پزشکی تهران.
محمد سعید(قرن 11ق). رساله در تب، [نسخه خطی دیجیتال]، شماره مدرک کتابخانه مجلس شورای اسلامی: 21552IR.
محمدحسین طبیب، محمدباقر(قرن 11ق). حمیات، [نسخه خطی دیجیتال]، کاتب: محمد مومن بن محمد نصیر، شماره مدرک 7086-10، کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
معینی، ریحانه؛ خانوی، مهناز؛ فرهان، فرشید؛ گرجی، نرجس؛ رضایی‌زاده، حسین؛ (1391 پاییز). «سحج امعا (زخم روده)، مروری بر علل، علائم و درمان آن در طب سنتی ایران»، تاریخ پزشکی، سال 4، شماره 12: 77 - 104 .
نصرآبادی، میرزا محمدطاهر(1317). تذکره نصرآبادی (مشتمل بر شرح‌حال و آثار قریب هزار شاعر عصر صفوی)، طهران، چاپخانه ارمغان.
وحید قزوینى، میرزا محمدطاهر(1383). تاریخ جهان‏آراى عباسى، با مقدمه و تصحیح سید سعید میر محمدصادق، تهران: پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگى.

Files

Share

How to cite

Statistics