Journal for the History of Science

Journal for the History of Science

Miftāḥ al-Khazā’in by Ḥājjī Zayn al-ʿAṭṭār Shīrāzī: Identification of Sources, Manuscript Genealogy, and Its Relationship to Ikhtiyārāt-i Badīʿī

Document Type : Research/Original/Reqular Article

Author
Younes Karamati
استادیار
10.22059/jihs.2021.320446.371620
Abstract
Background & Objectives: Manuscript catalogers and contemporary scholars have generally regarded Miftāḥ al-Khazā’in as a preliminary version of Ikhtiyārāt-i Badīʿī, authored by ʿAlī ibn al-Ḥusayn al-Anṣārī, known as Ḥājjī Zayn al-ʿAṭṭār Shīrāzī, in 767 AH (1365–66 CE). According to this prevailing view, the author later revised the text in 770 AH (1368–69 CE) by omitting the second discourse (maqāla) and adding four chapters to the final discourse, dedicating the newly titled Ikhtiyārāt-i Badīʿī to Badīʿ al-Jamāl, the spouse of the Muzaffarid ruler Amīr Mubāriz al-Dīn. The assumed similarity between these two works is so pervasive that several scholars—treating them as virtually identical—have considered Ikhtiyārāt-i Badīʿī to be the author's only known work, largely neglecting or failing to cite the actual content of Miftāḥ al-Khazā’in. However, a textual analysis based on the manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in demonstrates the inaccuracy of this common assumption, as the discrepancies between the two works are far too substantial to overlook one in favor of the other. These differences extend beyond structural additions or omissions to the core content of numerous entries, revealing significant revisions that reflect a fundamental shift in the author's methodological approach across the two compositions.
Methodology & Findings: By examining three early manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in and over twenty manuscripts of Ikhtiyārāt-i Badīʿī, this study demonstrates a textual contamination between the two works across a considerable number of extant copies. Consequently, preparing a critical edition of either text proves impossible without consulting the earliest manuscripts of the other, particularly given that this intermixing is already prominent in the second-oldest surviving manuscript of each work. Furthermore, several manuscripts misidentified in manuscript catalogs as Miftāḥ al-Khazā’in have been identified and distinguished from authentic copies. Through a comparative analysis of entry titles and content—focusing on scribal errors, lacunae, and shared textual corruption—a stemma codicum (genealogical tree) for the manuscripts of Miftāḥ al-Khazā’in has been established.
Results & Conclusion: Statistical analysis of the entries reveals that Miftāḥ al-Khazā’in deviates from the standardized conventions of Islamic pharmacological treatises. Nevertheless, it holds exceptional linguistic significance due to its comprehensive inclusion of diverse drug names across multiple languages, dialects, and variant orthographies. Finally, a critical examination of the author's citations shows that among the 22 sources referenced in Miftāḥ, Zayn al-ʿAṭṭār consulted only Ibn Jazlah’s Minhāj al-Bayān and Ibn al-Bayṭār’s Al-Jāmiʿ directly, relying on these two works as intermediaries for the remaining citations. In addition, two unacknowledged sources utilized in the text—Rāzī’s Abdāl al-Adwiya and Bīrūnī’s Kitāb al-Ṣaydana—have been successfully identified.
Keywords
Abdāl al-ʾAdwiya
ʿAli ibn Ḥussayn Anṣārī
Ḥāj Zayn al-ʿAṭṭār Shīrāzī
al-Jāmiʿ al-Mufradāt
Miftāḥ al-Khazāʾin
Minhāj al-Bayān
al-Ṣaydana
آل داوود، سیدعلی، «آل مظفر»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج2: تهران، 1368
ابن بیطار، احمد، الجامع لمفردات الأدویة و الأغذیة، بولاق، 1291ق
ابن جزله، یحیى بن عیسى، منهاج البیان فی ما یستعمله الانسان، قاهره: جامعة الدول العربیة، 1431
ابن سمجون، ابوبکر حامد، جامع الاویة المفردة، چاپ تصویری به کوشش فواد سزگین، فرانکفورت،1412ق/1992م
ابن سینا، القانون، بولاق، 1294ق
اعلم، هوشنگ، «اختیارات بدیعی»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، ویراستۀ اسماعیل سعادت، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ج 1، 1384
تفلیسی، حبیش بن ابراهیم،کفایة الطب، ویراستۀ زهرا پارساپور، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی, 1390
جلال الدین بن امین طبیب کازرونی، [تتمیم] مقالۀ دوم اختیارات بدیعی، دست‌نویس شمارۀ 3217 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی
حاجی خلیفه، کشف الظنون، به کوشش گوستاو فلوگل، لایپزیک، 1831.
حاجی زین العطار شیرازی، علی بن حسین، اختیارات بدیعی، دست‌نویس شمارۀ 638 کتابخانۀ لالا اسماعیل، تاریخ کتابت 792ق (فقط مقالۀ نخست)
همان، دست‌نویس شمارۀ Or. 558 کتابخانۀ دانشگاه لایدن، تاریخ کتابت 819ق (مقالۀ نخست + مقالۀ دوم مرکبات با تلفیق مرکبات اختیارت بدیعی و مفتاح الخزائن)
همان، دست‌نویس شمارۀ 1999 کتابخانۀ شهید علی، تاریخ کتابت 846ق (تاریخ کتابت در فهرست به اشتباه 826ق آمده است)، در بر دارندۀ روایت گسترش‌یافته توسط فرزند مؤلف
همان، دست‌نویس شمارۀ 3499 دیوان هند، با تاریخ کتابت 850ق (؟)، در بر دارندۀ روایت گسترش‌یافته توسط فرزند مؤلف و ظاهراً به خط فرزند مؤلف (گویا درست نباشد)
همان، دست‌نویس شمارۀ 3547 کتابخانۀ آیاصوفیا، با تاریخ کتابت 884ق
همان، دست‌نویس شمارۀ 3550 کتابخانۀ آیاصوفیا، با تاریخ کتابت 884ق (در بردارندۀ شمار چشمگیری از مداخل مفتاح الخزائن)
همان، دست‌نویس شمارۀ 3546 کتابخانۀ آیاصوفیا، با تاریخ کتابت 885ق (فقط مقالۀ نخست)
همان، دست‌نویس شمارۀ 3551 کتابخانۀ آیاصوفیا، با تاریخ کتابت 887ق
همان، دست‌نویس شمارۀ 3549 کتابخانۀ آیاصوفیا، بی‌تاریخ (در بر دارندۀ جدولی از مؤلف برای یافتن معادل‌های عربی مدخل شدۀ نام‌های فارسی)
همان، دست‌نویس شمارۀ 1821کتابخانۀ مغنیسا، با تاریخ کتابت 940ق (فقط مقالۀ نخست)
همان، دست‌نویس شمارۀ 3553 کتابخانۀ آیاصوفیا، بی‌تاریخ (مقالۀ اول + مقالۀ دوم دارای 3 باب افزوده و در مجموع 19 باب)
همان، دست‌نویس شمارۀ 3552 کتابخانۀ آیاصوفیا، بی‌تاریخ (مقالۀ اول + مقالۀ دوم در دو مقاله! یک مقالۀ نظری افزوده و سپس 19 باب مرکبات)
همان، دست‌نویس شمارۀ 613 کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد
حاجی زین العطار شیرازی، علی بن حسین، مفتاح الخزائن، دست‌نویس شمارۀ Marsh 491 کتابخانۀ بادلیان آکسفورد، تاریخ کتابت 769ق
همان، دست‌نویس شمارۀ 1823کتابخانۀ مغنیسا، با تاریخ کتابت 923ق (دارای مدخل‌های افزوده از اختیارات بدیعی)
همان، دست‌نویس شمارۀ Marsh 454 کتابخانۀ بادلیان آکسفورد، کتابت سدۀ 12-13ق
همان، دست‌نویس شمارۀ 5265 کتابخانۀ شمارۀ 1 مجلس شورای اسلامی (=دست‌نویسی از اختیارات بدیعی)
همان، دست‌نویس 391 کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد (=دست‌نویسی از اختیارات بدیعی)
همان، دست‌نویس‌های شمارۀ 2/613 و 1/1347 کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد (فقط مقالۀ مرکبات و تلفیق مرکبات اختیارات و مفتاح)
رازی، محمد بن زکریا، الابدال الادویة، پژوهش و ویرایش یونس کرامتی بر اساس 5 دست‌نویس، ضمیمۀ جایگزینی داروهای ساده ... (نک کرامتی در همین مآخذ)
زارعی مهرورز، عباس، گنجینۀ همدان: فهرست تفصیلی نسخه‌های خطی دانشگاه بوعلی سینا، همدان: دانشگاه بوعلی سینا، 1396
ششن، رمضان، و همکاران، مخطوطات الطب الاسلامی باللغات العربیة والترکیة والفارسیة فی مکتبات الترکیا، استانبول: مرکز الأبحاث للتاریخ والفنون والثقافة الإسلامیة، 1984
فاضل، محمود، فهرست نسخ خطی کتابخانۀ دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی مشهد، مشهد: انتشارات دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی مشهد، 1355
کرامتی، یونس، «جایگاه رسالۀ ابدال الأدویۀ رازی در سنت داروشناسی و داروسازی دورۀ اسلامی»، تاریخ علم، ج 11، ش ۱ (پیاپی ۱۴)، 1392، صص 75–121
همو، جایگزینی داروهای ساده در سنت داروشناسی/داروسازی دورۀ اسلامی، پایان‌نامه برای دریافت درجۀ دکترای تاریخ علم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1392
میر، محمد تقی، بزرگان نامی پارس، شیراز: انتشارات دانشگاه شیراز، 1368ش
همو، محمد تقی، پزشکان نامی پارس، شیراز: انتشارات دانشگاه پهلوی، 1348ش
همو، مقدمه بر اختیارات بدیعی، تهران: شرکت دارویی پخش رازی، 1371
Ethé, Hermann, Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford Printed for the India Office by H. Hart, 1903
Fonahn, Adolf Mauritz, Zur Quellenkunde der persischen Medizin, Leipzig: Johann Ambrosius Barth, 1910
Rieu, Charles, Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London: British Museum, 1879
Sachau, Eduard, and Hermann Ethé, Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani and Pushtu Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford: Clarendon Press, 1889
Storey, C. A., Persian Literature: A Bio-Bibliographical Survey, Psychology Press, 1971
Journal for the History of Science
Volume 18, Issue 2 - Serial Number 29
December 2020
Pages 521-565