تطبیق معرفت‌شناسانۀ باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و عجایب‌نامه‌های فارسی

نوع مقاله : ترویجی

نویسندگان

بخش زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، کرمان، ایران

10.22059/jihs.2026.411120.371877

چکیده

این مقاله با تکیه بر نظریۀ فلسفۀ صورت‌های سمبلیک ارنست کاسیرر به بررسی باورهای تنجیمی در تاریخ طبیعی پلینی و سه عجایب‌نامۀ فارسی، یعنی عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات همدانی، عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات قزوینی و نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر دنیسری می‌پردازد. پرسش اصلی این است که آیا می‌توان با مقایسۀ این آثار در سطح شناخت اسطوره‌ای نوعی صورت مشترک از فهم آسمان و تأثیر افلاک بر عالم ماده  که در احکام تنجیمی نمود یافته شناسایی کرد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر خوانش تطبیقی متن‌ها طبق اصول مکتب ادبیات تطبیقی آمریکایی است؛ بدین‌معنا که نخست ساختار کیهان‌شناختی و طبقه‌بندی‌های نجومی در هر متن استخراج شده، سپس با استفاده از نظریۀ صورت‌های سمبلیک، جایگاه افلاک و نسبت آسمان با قلمرو حیات مادی تفسیر و در نهایت با  هم مقایسه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در هر دو گروه آثار، آسمان به‌مثابۀ یک «کل سامان‌دهنده» درک می‌شود که افلاک و کواکب آن نیروهای فعال و مؤثر بر حیات مادی، سرنوشت انسان، طبایع، اقلیم‌ها و حتی اوصاف اخلاقی به‌شمار می‌آیند. در عجایب‌نامه‌ها این منطق در قالب جدول‌های تنجیمی مبتنی بر تأثیر افلاک هفتگانه و بروج بر اقلیم‌ها، اندام انسان، مشاغل، حیوانات و صفات اخلاقی ظهور یافته است. همچنین مواردی از احکام تنجیمی در قالب تأثیر کواکب بر موجودات نیز وجود دارد. در حالی‌که پلینی، هرچند در مقام نقد طالع‌بینی فردی و خرافات نجومی برمی‌آید، اما همچنان تأثیر کلی افلاک و ماه و خورشید را در قالب احکام تنجیمی در مورد بدن انسان، گیاهان، جانوران و به طور کلی حیات مادی می‌پذیرد. بر اساس دیدگاه کاسیرر، می‌توان نتیجه گرفت که هر دو سنت در سطحی عمیق‌تر حامل نوعی شناخت اسطوره‌ای مشترک‌اند که در آن آسمان به عنوان فضایی مقدس سامان‌دهندۀ جهان مادی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Epistemological Comparison of Astrological Beliefs in Pliny’s Natural History and Persian ʿAjāʾib Literature

نویسندگان [English]

  • Ali Vaezi Moghadam
  • Ali Jahanshahi Afshar
  • Najmeh Hosseini Sorouri
Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran
چکیده [English]

This article, drawing on Ernst Cassirer’s philosophy of symbolic forms, examines astrological beliefs in Pliny’s Natural History and three Persian ʿajāʾib works: Hamadānī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt, Qazwīnī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt, and Dunaysarī’s Nawādir al-tabādur. It asks whether these texts reveal a shared mythic mode of understanding the heavens and their influence on the material world as expressed in judicial astrology. Using a descriptive-analytical and comparative approach grounded in the American school of comparative literature, the study analyzes their cosmological structures and astronomical classifications through Cassirer’s theory of mythic cognition. The findings show that in both traditions the heavens are understood as an “ordering totality,” whose spheres and stars are active forces shaping material life, human destiny, temperaments, climates, and even moral qualities. In the ʿajāʾib texts, this logic appears in the form of astrological tables based on the influence of the seven planets and the zodiacal signs on climates, human organs, professions, animals, and moral traits. Pliny, although he criticizes individual horoscopy and certain astronomical superstitions, nevertheless acknowledges the general influence of the heavenly spheres and of the moon and the sun in the form of astrological rulings concerning the human body, plants, animals, and terrestrial life as a whole. According to Cassirer’s perspective, it can be concluded that, at a deeper level, both traditions embody a shared mode of mythic cognition in which the heavens function as a sacred space that orders and structures the material world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Naturalis Historia
  • Ajāyeb-nāmeh
  • Symbolic forms
  • Myth
  • Ernst Cassirer
اشکواری، محمدجعفر؛ موسوی، سیدجمال؛ موسوی. (۱۳۹۶). «عجایب‌نگاری در تمدن اسلامی: خاستگاه و دوره‌بندی». پژوهش‌های تاریخ اسلام»،(9)۳۳، (30-51)
افشار، ایرج. (۱۳۴۰). «سراندیب تاریخی و باستانی».یغما»، شماره ۱۶۳، صص ۴۹۴–۴۹۸.
براتی، پرویز( ۱۳۸۸). کتاب عجایب ایرانی: روایت، شکل و ساختار فانتزی عجایب‌نامه‌ها. تهران: افکار.
بیرونی، ابوریحان(1362). التفهیم لاوائل صناعة التنجیم (به‌کوشش جلال‌الدین همایی). تهران: بابک.
پیشاوری (۱۳۴۱) نگارستان عجایب و غرایب (به‌کوشش محیط طباطبایی). تهران: ایران.
حری، ابوالفضل (۱۳۹۳) کلک خیال‌انگیز: بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامت و معجزات.  تهران: نشر نی.
حلبی، علی اصغر (۱۳۶۵) تاریخ تمدن اسلام. تهران: اساطیر.
دنیسری، شمس‌الدین محمد بن امین‌الدین ایوب (1387). نوادرالتبادر لتحفة‌البهادر (به‌کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار). تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرگری، فاطمه (۱۴۰۰). «جایگاه باورهای تنجیمی در کیهان‌شناسی عجایب‌نامه‌نویسان (قرون چهارم تا هشتم هجری) تاریخ ایران،۸(۱)، ۹۸–۱۱۰.
زرگری، فاطمه. (۱۴۰۰). «نسبت احکام نجوم با طب جالینوسی در تاریخ میانه ایران». تاریخ علم، (19)1، (25-1)
صابری، زهرا؛ علامی، ذوالفقار؛ فقیه، نرگس؛ فلاح، غلامعلی. (۱۳۹۹). «مطالعه‌ای در باب پیوند عجایب‌نامه و اسطوره: قواعد شبه‌اسطوره‌ای در جهان عجایب‌نامه». فرهنگ و ادبیات عامه، (8)۳۱، ۲۳۳–۲۵۵.
طوسی، محمد بن محمود. (۱۳۸۲). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات (به‌کوشش منوچهر ستوده، چاپ دوم). تهران: علمی و فرهنگی.
قرآن کریم. (۱۳۸۸). ترجمۀ محمدمهدی فولادوند. تهران: دارالقرآن الکریم.
قزوینی، زکریا بن محمد. (بی‌تا). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات (به‌کوشش یوسف بابابیگ‌پور). تهران: بی‌تا.
کاپلستون، فردریک (۱۳۸۰) تاریخ فلسفه، جلد ششم: از ولف تا کانت (ترجمۀ اسماعیل سعادت). تهران: سروش. (اصل اثر ۱۹۶۰).
کاسیرر، ارنست (۱۳۷۸) فلسفۀ صورت‌های سمبلیک، جلد دوم: اندیشۀ اسطوره‌ای (ترجمۀ یدالله موقن). تهران: هرمس. (اصل اثر ۱۹۲۵).
کاسیرر، ارنست (۱۴۰۴) زبان و اسطوره (ترجمۀ محسن ثلاثی). تهران: مروارید. (اصل اثر ۱۹۲۵).
گرانت، مایکل؛ هیزل، جان (۱۴۰۱) فرهنگ اساطیر کلاسیک (یونان و روم)(Who’s Who in Classical Mythology) (ترجمۀ رضا رضایی). تهران: ماهی.
مولوی، محمدعلی. (۱۳۹۹). «پلینی». در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۳. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
مهری، فاطمه. (۱۳۹۷). «مبادی طرحی نو در خوانش عجایب‌نامه‌ها». ادب فارسی، (۸(۱،) ۹۸–۱۱۰).
ماهیار، عباس (۱۳۸۲) شرح مشکلات خاقانی.  کرج: جام گل.
نصیری، حسن؛ زروانی، مجتبی. (۱۴۰۴). «جیوَتیشه‌شاستره: واکاوی خاستگاه‌ها و سیر تحول اخترشناسی، تفأل و طالع‌بینی ودایی». تاریخ علم، ۲۳(۱)، ۱–۳۵.
الیاده، میرچا (۱۳۷۵) مقدس و نامقدس (ترجمۀ نصرالله زنگویی). تهران: سروش. (اصل اثر ۱۹۵۷).
 
Koch-Westenholz, U. S. (1995). Mesopotamian astrology: An introduction to Babylonian and Assyrian celestial divination (CNI publications, No. 19). Copenhagen, Denmark: Carsten Niebuhr Institute of Near Eastern Studies, Museum Tusculanum Press.
Pliny the Elder. (1601). The natural historie of C. Plinius Secundus (P. Holland, Trans.). Retrieved from https://penelope.uchicago.edu/holland/index.html
Pliny the Elder. (1855). The natural history (J. Bostock & H. T. Riley, Trans.). London: H. G. Bohn. Retrieved from:
Pliny the Elder. (1991). Natural history: A selection (J. F. Healy, Trans.). London, England: Penguin Classics.
Von Hees, S. (2006). Al-Qazwīnī’s ʿAjāʾib al-makhlūqāt: An encyclopaedia of natural history? In G. Endress (Ed.), Organizing knowledge: Encyclopaedic activities in the pre-eighteenth century Islamic world (pp. 171–186). Brill.
   Von Hees, S. (2005). The astonishing: A critique and re-reading of ʿajāʾib literature. Middle Eastern Literatures, 8(2), 101–120.
Zadeh, T. (2010). The wiles of creation: Philosophy, fiction, and the ʿajāʾib tradition. Middle Eastern Literatures, 13(1), 21–48.