تاریخ علم

تاریخ علم

روش مبتنی بر سنجش زمان برای تعیین غیرمستقیم عمق آب در رساله ابوبکر بن ابی‌عابس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری تاریخ علم، پژوهشکده تاریخ علم، دانشگاه تهران
10.22059/jihs.2026.415777.371910
چکیده
این مطالعه به بررسی یک روش عمق‌یابی می‌پردازد که توسط ابوبکر بن ابی‌عابس در بخش آغازین رساله‌اش "فی اخذ العباد" (درباره تعیین فواصل) شرح داده شده است. در حالی که عمق‌یابی مرسوم باستانی و قرون وسطایی بر اندازه‌گیری مستقیم متکی بود، ابن ابی‌عابس یک روش غیرمستقیم مبتنی بر یک گوی فلزی توخالی، یک وزنه قابل جدا شدن و یک پنگان (ساعت آبی) پیشنهاد کرد. این دستگاه ابتدا در عمق مشخصی به کار گرفته می شود تا یک مقدار مرجع از مقدار آب جمع‌آوری‌شده در طول نزول گوی به عمق دریا و صعود آن به سطح تعیین شود. سپس مقدار به‌دست‌آمده در آزمایش بعدی در عمق نامعلوم، با این مقدار مرجع مقایسه شد و عمق از طریق تناسب ریاضی استنباط می شود. این مقاله عملکرد این دستگاه را بازسازی می‌کند و روش اندازه‌گیری آن را در رابطه با شیوه‌های عمق‌یابی قبلی و سنت‌های گسترده‌تر اندازه‌گیری غیرمستقیم در حوزه های دیگر بررسی می‌کند. این مقاله استدلال می‌کند که اهمیت تاریخی روش ابی‌عابیس نه در اختراع ابزار او، بلکه در ترکیب آن با یک روش اندازه‌گیری غیرمستقیم مبتنی بر مرجع نهفته است که در آن مدت زمان حرکت یک جسم به عنوان نماینده‌ای برای تعیین یک فاصله غیرقابل دسترس عمل می‌کند. هیچ روش معادلی در منابع قدیمی‌تر یونانی، رومی یا عربی که برای این مطالعه به آنها مراجعه شده است، شناسایی نشده است. اگرچه این امر اولویت تاریخی مطلق را برای ابن عابس اثبات نمی‌کند، اما رساله، توصیف غیرمعمول و اولیه‌ای از تعیین غیرمستقیم عمق آب را حفظ می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Duration-Based Procedure for the Indirect Determination of Water Depth in the Abū Bakr ibn Abī ʿĀbis's treatise

نویسنده English

Reza Kiani Movahed
PhD Candidate, Institute for the History of Science, University of Tehran
چکیده English

This study examines a depth-sounding procedure described by the mathematician Abū Bakr ibn Abī ʿĀbis in the opening section of his treatise fī Akhdh al-abʿād (On the Determination of Distances). Whereas conventional ancient and medieval depth-sounding relied on direct linear measurement, Ibn Abī ʿĀbis proposed an indirect procedure based on a hollow metal ball, a detachable weight, and a pengān . The instrument was first operated at a known depth to establish a reference value from the quantity of water collected during the ball's descent and ascent. The quantity obtained in a subsequent trial at an unknown depth was then compared with this reference value, and the depth was inferred through proportional calculation. This article reconstructs the operation of the instrument and examines its measurement procedure in relation to earlier depth-sounding practices and broader traditions of indirect measurement. It argues that the historical significance of Abī ʿĀbis’s procedure lies not in the invention of his instrument but in the combination within a reference-based method of indirect measurement, in which the duration of a body's motion serves as a proxy for an inaccessible linear distance. No equivalent procedure has been identified in the earlier Greek, Roman, or Arabic sources consulted for this study. Although this does not establish absolute historical priority, the treatise preserves an unusually early description of an indirect determination of water depth.

کلیدواژه‌ها English

Abū Bakr ibn Abī ʿĀbis
On the Determination of Distances
Surveying
Depth Sounding
Indirect Measurement
Medieval Metrology
History of Technology

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 07 مرداد 1405