تاریخ علم

تاریخ علم

فرآیند انتقال و بومی‌سازی دانش و فنون نوین نقشه‌کشی نظامی در ایران دورة قاجار (از آغاز قاجاریه تا پایان عصر ناصری)

نوع مقاله : ترویجی

نویسنده
رئیس گروه ارتباطات آرشیوی-معاونت اسناد ملی ایران
10.22059/jihs.2026.416120.371924
چکیده
فرآیند انتقال و بومی‌سازی دانش و فنون نوین نقشه‌کشی نظامی در ایران دورة قاجار، به دلیل بروز جنگ‌های ایران و روس و نیاز فرماندهان قشون به این دانش، توسط همراهان ژنرال گاردان فرانسوی آغاز گردید و افسران فرانسوی آموزش‌های علمی و عملی نقشه‌برداری نظامی را به فرماندهان منتخب ارائه دادند. افزوم بر این با اعزام دانشجو به خارج توسط عباس‌میرزا برخی محصلان اعزامی به اروپا این دانش را فرا گرفتند. با تأسیس مدرسه دارالفنون، نقشه کشی نظامی در قالب علم پیاده نظام و توپخانه توسط معلمان خارجی و ایرانی آموزش داده شد و با تأسیس دیگر مدارس نظامی مثل مدرسه نظام گسترش یافت. در این مقاله سعی بر آن است بر اساس منابع دست اول تاریخی مانند کتاب، اسناد و روزنامه‌ها سیر ورود و آموزش این دانش بررسی و تشریح شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Transfer and Indigenization of Modern Military Cartographic Knowledge and Techniques in Qajar Iran (From the Early Qajar Period to the End of the Nasiri Era)

نویسنده English

akbar falahi
Chief of archrivals communications team Iran.
چکیده English

The process of the transfer and localization of modern military cartographic knowledge and techniques in Qajar Iran began with the companions of the French General Gardane, due to the outbreak of the Russo-Iranian wars and the need of military commanders for this knowledge. French officers provided selected military commanders with scientific and practical training in military surveying and mapping. In addition, following Abbas Mirza’s dispatch of students abroad, some of the students sent to Europe acquired knowledge in this field. With the establishment of Dar al-Funun, military cartography was taught within the framework of infantry and artillery science by foreign and Iranian teachers, and its instruction expanded with the establishment of other military schools, such as the Military School. This article seeks to examine and explain the process of the introduction and teaching of this knowledge on the basis of primary historical sources, such as books, documents, and newspapers.

کلیدواژه‌ها English

Qajar; Military Advisors; Military Maps; Schools
Teaching
اتریشی، پورشنگ‌خان. قواعد مشق و فنون توپخانه [نسخه چاپی]. مترجم حسنخان سرهنگ. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران . شماره دستیابی  12660-6 .
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1363ش). المآثر و الآثار: چهل سال تاریخ ایران. به کوشش ایرج افشار. تهران: اساطیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1367ش). مرآت البلدان، تصحیح عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث. تهران: دانشگاه تهران.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان ( 1367ش). تاریخ منتظم ناصری. به تصحیح محمداسماعیل رضوانی. تهران: دنیای کتاب.
آدمیت، فریدون (1378ش) . امیر کبیر و ایران. تهران: خوارزمی.
آرشیو ملی ایران، سندهای شماره 7402-295،  1113-295، 3344-295
بن تان، اگوست. سفرنامۀ بن تان. ترجمه منصوره نظام مافی اتحادیه. بی جا. بی نا.
بهلر. مشق سرباز. [نسخه خطی]. ترجمۀ محمدکریم فیروزکوهی. سازمان اسناد و کتابخانه ملی.  شماره  بازیابی18105-5
 بهلر. نقشه‌کشی [نسخه خطی]. تالیف. مترجم محمود آقا آجودان باشی. خوانسار کتابخانه آیت الله فاضل خوانساری، شماره بازیابی ۴۰۷.
بهلر، اعمال محاصره و ملزوات آن. [چاپ سنگی]. مترجم جعفرقلی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. شماره دستیابی-12125-6.
پولاک، یاکوب ادوارد (1361ش).  سفرنامه پولاک: ایران وایرانیان، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی.
جغرافیای رودبار قصران [نسخه خطی]. سازمان اسناد و کتابخانه ملی. شماره بازیابی، 10808-5.
دامن پاک جامی، مرتضی اطلس. نقشه‌های منتخب دوره قاجار، (1395ش). تهران: اداره اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امورخارجه.
دروویل، گاسپار .( 1348ش) . سفرنامۀ دروویل . ترجمه جواد محیی. تهران: انتشارات بنگاه مطبوعاتی گوتنبرگ.
دوگاردان، آلفرد (1362ش). خاطرات مأموریت ژنرال گاردان در ایران. ترجمه استاد عباس اقبال آشتیانی، به کوشش همایون شهیدی.  تهران: گزارش.
روزنامه ایران. شماره 440 (19 محرم 1298)
روزنامه ایران. شماره 656 (7 رمضان المبارک 1305)
روزنامه ایران. شماره 748 (10 ذی القعده 1308)
روزنامه ایران. شماره590 ( 29ربیع الاول 1303)
روزنامه ایران. شمارۀ 638 (6 محرم 1305)
روزنامه ایران. شمارۀ 788 (10 جمادی الثانیه 1310)
روزنامۀ دولت علیه ایران، شمارۀ 600 (7 ذی القعده 1283)
روزنامۀ وقایع اتفاقیه، شماره 173(27 شعبان 1270)
روزنامۀ وقایع اتفاقیه، شمارۀ  99(12 ربیع الاول 1269)
رینگر، مونیکا. ام (1381ش). آموزش دین و گفتمان اصلاح فرهنگی در دوران قاجار. ترجمۀ مهدی حقیقت‌خواه. تهران: ققنوس.
فهرست علومی که مسیو فلمر درس داده است. [نسخه خطی]. سازمان اسناد و کتابخانه ملی.  شماره بازیابی. 5-11831.
فهرست علومی که مسیو فلمر درس داده است [نسخه خطی]. سازمان اسناد و کتابخانه ملی، شماره بازیابی، 11831-5
کرزن، ن. جرج.  (1362ش).  ایران و قضیه ایران. ترجمۀ وحید مازندرانی ج 1. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
گرمرودی، میرزا فتاح خان (1347ش).  سفرنامۀ میرزا فتاح خان گرمرودی به اروپا در زمان محمدشاه شامل : چهارفصل. به کوشش فتح الدین فتاحی تهران: بی نا.
گنجی، محمدحسین و انوری، امیرهوشنگ. (1390). نقشه و نقشه نگاری در تمدن اسلامی. مطالعات تاریخ اسلام، سال سوم، شمارۀ 9.
لسان‌الملک سپهر، محمدتقی (1377ش). ناسخ التواریخ . ج 3. به اهتمام جمشید کیانفر. تهران: اساطیر.
محبوبی اردکانی، حسین.(1378ش). تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران. ج 1.تهران: دانشگاه تهران.
مشیری، محمد (1356). شرح مأموریت آجودان باشی به انضمام متن سفرنامه عبدالفتاح گرمرودی با تحشیه و توضیحات و فهرست های لازم. تهران: اشرفی.
وقایع نگار(هما)، میرزا محمدصادق مروزی. (1369ش).  تاریخ جنگ‌های ایران و روس، از آغاز تا عهدنامۀ ترکمانچای، گرد آورنده: حسین آذر، مصحح: امیر هوشنگ آذر، ناشر: مصحح.
هاشمیان، احمد (ایرج) (1379ش). تحولات فرهنگی ایران در دورۀ قاجاریه و مدرسۀ دارالفنون. تهران: سحاب.
هدایت، مهدیقلیخان.( 1344ش). خاطرات وخطرات. تهران: زوَار.